ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ವೀರ್ಯ್ಯೋಷ್ಣಾಃ ಕಫವಾತಘ್ನಾಃ ಶೀತಾಃ ಪಿತ್ತವಿನಾಶನಾಃ । ಪ್ರಭಾವತಸ್ತಥಾ ಕರ್ಮ್ಮ ತೇ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಚ ಸುಶ್ರುತ ।। ೨೮೦.

ಉರಿಯುವ ಶಕ್ತಿ ಇರುವವುಗಳು ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ತಣ್ಣಗಿನವುಗಳು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಫಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಸುಶ್ರುತ.

ಶಿಶಿರೇ ಚ ವಸನ್ತೇ ಚ ನಿದಾಘೇ ಚ ತಥಾ ಕ್ರಮಾತ್ । ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಃ ಕಫಸ್ಯ ತು ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೨೮೦.

ಹಿಮ, ವಸಂತ, ಬೇಸಿಗೆ—ಈ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮದ ಸಂಗ್ರಹ, ಹೆಚ್ಚಳ ಮತ್ತು ಶಮನವಾಗುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನಿದಾಘವರ್ಷಾರಾತ್ರೌ ಚ ತಥಾ ಶರದಿ ಸುಶ್ರುತ । ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಃ ಪವನಸ್ಯ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೨೮೦.

ಬೇಸಿಗೆ, ಮಳೆಗಾಲ, ರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ಶರದೃತುವಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಗಾಳಿಯ ಸಂಗ್ರಹ, ಹೆಚ್ಚಳ ಮತ್ತು ಶಮನವಾಗುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಸುಶ್ರುತ.

ಮೇಘಕಾಲೇ ಚ ಶರದಿ ಹೇಮನ್ತೇ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಾತ್ । ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಸ್ತಥಾ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೨೮೦.

ಮಳೆಗಾಲ, ಶರದೃತು, ಹಿಮಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪಿತ್ತದ ಸಂಗ್ರಹ, ಹೆಚ್ಚಳ ಮತ್ತು ಶಮನವಾಗುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವರ್ಷಾದಯೋ ವಿಸರ್ಗಾಸ್ತು ಹೇಮನ್ತಾದ್ಯಾಸ್ತಥಾ ತ್ರಯಃ । ಶಿಶಿರಾದ್ಯಾಸ್ತಥಾದಾನಂ ಗ್ರೀಷ್ಮಾನ್ತಾ ಋತವಸ್ತ್ರಯಃ ।। ೨೮೦.

ಮಳೆಗಾಲದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಋತುಗಳು ಬಿಡುವ ಸ್ವಭಾವದವು; ಹಿಮಕಾಲದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೂರು ಋತುಗಳು ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ; ಶಿಶಿರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುವ ಮೂರು ಋತುಗಳು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಭಾವದವು.

ಸೌಮ್ಯೋ ವಿಸರ್ಗಸ್ತ್ವಾದಾನಮಾಗ್ನೇಯಂ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಮ್ । ವರ್ಷಾದೀಸ್ತ್ರೀನೃತೂನ್ ಸೋಮಶ್ಚರನ್ ಪರ್ಯ್ಯಾಯಶೋ ರಸಾನ್ ।। ೨೮೦.

ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಭಾವ ಬಿಡುವ ಸ್ವಭಾವದದು, ಸೂರ್ಯನದು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮಳೆಗಾಲದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮೂರು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರುಚಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಜನಯತ್ಯಮ್ಲಲವಣಮಧುರಾಂಸ್ತ್ರೀನ್ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ಶಿಶಿರಾದೀನೃತೂನರ್ಕಶ್ಚರನ್ ಪರ್ಯ್ಯಾಯಶೋ ರಸಾನ್ ।। ೨೮೦.

ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ಸಿಹಿ ಎಂಬ ಮೂರು ರುಚಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಶಿಶಿರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರುಚಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ವಿವರ್ದ್ಧಯೇತ್ತಥಾ ತಿಕ್ತಕಷಾಯಕಟುಕಾನ್ ಕ್ರಮಾತ್ । ಯಥಾ ರಜನ್ಯೋ ವರ್ದ್ಧನ್ತೇ ಬಲಮೇಕಂ ಹಿ ವರ್ದ್ಧತೇ ।। ೨೮೦.

ಹೆಚ್ಚು ಕಹಿ, ಕಷಾಯ, ಖಾರ ರುಚಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕು. ಹೇಗೆ ದೋಷಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದೇ ಬಲವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ರಮಶೋಽಥ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಹೀಯಮಾನಾಸು ಹೀಯತೇ । ರಾತ್ರಿಭುಕ್ತದಿನಾನಾಞ್ಚ ವಯಸಶ್ಚ ತಥೈವ ಚ ।। ೨೮೦.

ಮಾನವರಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ, ರಾತ್ರಿ, ಹಗಲು ಮತ್ತು ವಯಸ್ಸು ಕೂಡ ಹೀಗೆಯೇ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ.

ಆದಿಮಧ್ಯಾವಸಾನೇಷು ಕಫಪಿತ್ತಸಮೀರಣಾಃ । ಪ್ರಕೋಪಂ ಯಾನ್ತಿ ಕೋಪಾದೌ ಕಾಲೇ ತೇಷಾಞ್ಚಯಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೨೮೦.

ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಫ, ಪಿತ್ತ, ವಾತ ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಕೋಪೋತ್ತರಕೇ ಕಾಲೇ ರಾಮಸ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಃ । ಅತಿಭೋಜನತೋ ವಿಪ್ರ ತಥಾ ಚಾಭೋಜನೇನ ಚ ।। ೨೮೦.

ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದ ನಂತರದ ಸಮಯವನ್ನು ಶಮನ ಕಾಲವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅತಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಊಟವನ್ನೇ ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ರೋಗಾ ಹಿ ಸರ್ವೇ ಜಾಯನ್ತೇ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣೈಃ । ಅನ್ನೇನ ಕುಕ್ಷೇರ್ದ್ವಾವಂಶಾವೇಕಂ ಪಾನೇನ ಪೂರಯೇತ್ ।। ೨೮೦.

ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳು ಹಠಾತ್ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಎರಡು ಭಾಗ ಆಹಾರದಿಂದ, ಒಂದು ಭಾಗ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಬೇಕು.

ಆಶ್ರಯಂ ಪವನಾದೀನಾಂ ತಥೈಕಮವಶೇಷಯೇತ್ । ವ್ಯಾಧೇರ್ನ್ನಿದಾನಸ್ಯ ತಥಾ ವಿಪರೀತಮಥೌಷಧಮ್ ।। ೨೮೦.

ವಾತಾದಿ ದೋಷಗಳಿಗೆ ಜಾಗ ಬಿಡಬೇಕು. ರೋಗದ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದದ್ದು ಔಷಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ತವ್ಯಮೇತದೇವಾತ್ರ ಮಯಾ ಸಾರಂ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಮ್ । ನಾಭೇರುದ್‌ರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚೈವ ಗುದಶ್ರೋಣ್ಯೋಸ್ತಥೈವ ಚ ।। ೨೮೦.

ಇಲ್ಲೇನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಸಾರಾಂಶವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನಾಭಿಯಿಂದ ಮೇಲೆ-ಕೆಳಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಗುದ ಮತ್ತು ಸೊಂಟದ ಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ.

ಬಲಾಶಪಿತ್ತವಾತಾನಾಂ ದೇಹೇ ಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಂ । ತಥಾಪಿ ಸರ್ವಗಾಶ್ಚೈತೇ ದೇಹೇ ವಾಯುರ್ವಿಶೇಷತಃ ।। ೨೮೦.

ಬಲ, ರಕ್ತ, ಪಿತ್ತ, ವಾತ ದೋಷಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಇವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿವೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾತವು.

ದೇಹಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಹೃದಯಂ ಸ್ಥಾನಂ ತನ್ಮನಸಃ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಕೃಶೋಽಲ್ಪಕೇಶಶ್ಚಪಲೋ ಬಹುವಾಗ್ವಿಷಮಾನಲಃ ।। ೨೮೦.

ದೇಹದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೃದಯವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನ ಆಸನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಸೊಪ್ಪು, ಕಡಿಮೆ ಕೂದಲು, ಚಂಚಲತೆ, ಹೆಚ್ಚು ಮಾತು, ಅಸಮ ವಯಸ್ಸುಳ್ಳವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ವ್ಯೋಮಗಶ್ಚ ತಥಾ ಸ್ವಪ್ನೇ ವಾತಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ । ಅಕಾಲಪಲಿತಃ ಕ್ರೋಧೀ ಪ್ರಸ್ವೇದೀ ಮಧುರಪ್ರಿಯಃ ।। ೨೮೦.

ಯಾರ ದೋಷ ವಾತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವರು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಸಮಯಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಬಿಳಿ ಕೂದಲು, ಕ್ರೋಧ, ಹೆಚ್ಚು ಬೆವರು, ಸಿಹಿ ಪ್ರಿಯರು.

ಸ್ವಪ್ನೇ ಚ ದೀಪ್ತಿಮತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೀ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿಕೋ ನರಃ । ತಾಮಸಾ ರಾಜಸಾಶ್ಚೈವ ಸಾತ್ವಿಕಾಶ್ಚ ತತಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೨೮೦.

ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡುವವರು ಪಿತ್ತ ಸ್ವಭಾವದವರು. ತಾಮಸ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕ ಸ್ವಭಾವದವರೂ ಹೀಗೆಯೇ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಶುದ್ಧಾಮ್ಬುದರ್ಶೀ ಸ್ವಪ್ನೇ ಚ ಕಫಪ್ರಕೃತಿಕೋ ನರಃ । ತಾಮಸಾ ರಾಜಸಾಶ್ಚೈವ ಸಾತ್ವಿಕಾಶ್ಚ ತಥಾ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೨೮೦.೩೯ ಮನುಷ್ಯಾ ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾತ್ಮಕಾಃ । ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ವ್ಯವಾಯಾಚ್ಚ ಗುರುಕರ್ಮ್ಮಪ್ರವರ್ತ್ತನೈಃ ।। ೨೮೦.

ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧವಾದ ಮೋಡಗಳನ್ನು ನೋಡುವವರು ಕಫ ಸ್ವಭಾವದವರು. ತಾಮಸ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕ ಸ್ವಭಾವದವರೂ ಹೀಗೆಯೇ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮಾನವರು ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಕಫದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾರೆ. ರಕ್ತಪಿತ್ತವು ಸಂಯೋಗದಿಂದ, ಭಾರವಾದ ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೋಪಮಾಯಾತಿ ಭಯೇನ ಚ ತಥಾ ಕದ್ವಿಜ । ಅತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಗುರ್ವ್ವನ್ನಭೋಜಿನಾಂ ಭುಕ್ತಶಾಯಿನಾಮ ।। ೨೮೦.

ಪಿತ್ತವು ಭಯದಿಂದ, ಹೆಚ್ಚು ನೀರು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ, ಭಾರವಾದ ಆಹಾರ ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಊಟದ ನಂತರ ತಕ್ಷಣ ಮಲಗುವುದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪ್ರಕೋಪಮಾಯಾತಿ ತಥಾ ಯೇ ಚಾಲಸಾ ಜನಾಃ । ವಾತಾದ್ಯುತ್ಥಾನಿ ರೋಗಾಣಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಶಾಮ್ಯಾನಿ ಲಕ್ಷ್ಣೈಃ ।। ೨೮೦.

ಆಲಸ್ಯ ಇರುವವರಲ್ಲಿ ಕಫ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ವಾತ ಮತ್ತು ಇತರ ದೋಷಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಮೂಲಕ ಶಮನ ಮಾಡಬೇಕು.

ಅಸ್ಥಿಭಙ್ಗಃ ಕಷಾಯತ್ವಮಾಸ್ಯೇ ಶುಷ್ಕಾಸ್ಯತಾ ತಥಾ । ಜೃಮ್ಭಣಂ ಲೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ವಾತಿಕವ್ಯಾಧಿಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೨೮೦.

ಎಲುಬು ಮುರಿದುಹೋಗುವುದು, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಕಷಾಯ ರುಚಿ, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಜಂಭಿಸುವುದು, ರೋಮಾಂಚನ — ಇವು ವಾತದ ರೋಗಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ನಖನೇತ್ರಶಿರಾಣಾನ್ತು ಪೀತತ್ವಂ ಕಟುತಾ ಮುಖೇ । ತೃಷ್ಣಾ ದಾಹೋಷ್ಣತಾ ಚೈವ ಪಿತ್ತವ್ಯಾಧಿನಿದರ್ಶನಮ್ ।। ೨೮೦.

ನಖ, ಕಣ್ಣು, ಶಿರಾ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣವಾಗುವುದು, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಕಹಿ, ದಾಹ, ಉರಿಯೂತ — ಇವು ಪಿತ್ತದ ರೋಗಗಳ ಸೂಚನೆಗಳು.

ಆಲಸ್ಯಞ್ಚ ಪ್ರಸೇಕಶ್ಚ ಗುರುತಾ ಮಧುರಾಸ್ಯತಾ । ಉಷ್ಣಾಭಿಲಾಷಿತಾ ಚೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಿಕವ್ಯಾಧಿಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೨೮೦.

ಆಲಸ್ಯ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಲಾಲಾಜಲ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಭಾರ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಸಿಹಿ, ಉಷ್ಣವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದು — ಇವು ಕಫದ ರೋಗಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮನ್ನಮಭ್ಯಙ್ಗಸ್ತೈಲಪಾನಾದಿ ವಾತನುತ್ । ಆಜ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಾಂಸಿತಾದ್ಯಂ ಚ ಚನ್ದ್ರರಶ್ಮ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತನುತ್ ।। ೨೮೦.

ತೈಲಯುಕ್ತ, ಉಷ್ಣ ಆಹಾರ, ಅಭ್ಯಂಗ, ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿಯುವುದು ಇವು ವಾತವನ್ನು ಶಮನ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ತುಪ್ಪ, ಹಾಲು, ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ತಂಪಾದ ವಸ್ತುಗಳು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಶಮನ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ತ್ರಿಫಲಾತೈಲಂ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿ ಕಫಾಪಹಮ್ । ಸರ್ವರೋಗಪ್ರಶಾನ್ತ್ಯೈ ಸ್ಯಾದ್ವಿಷ್ಣೋರ್ಧ್ಯಾನಞ್ಚ ಚಪೂಜನಮ್ ।। ೨೮೦.

ಜೇನು, ತ್ರಿಫಲಾ ಎಣ್ಣೆ, ವ್ಯಾಯಾಮ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಬ್ಬು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮಗಳು ಕಫವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳ ಶಮನಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯೂ ಸಹ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.

ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ ರಸಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಭೇಷಜಾನಾಂ ಗುಣಂ ಶ್ರೃಣು । ರಸವೀರ್ಯ್ಯವಿಪಾಕಜ್ಞೋ ನೃಪಾದೀನ್ರಕ್ಷಯೇನ್ನರಃ ।। ೨೮೧.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ನಾನು ಔಷಧಿಗಳ ರಸ ಮತ್ತು ಇತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅವುಗಳ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇಳು. ಯಾರು ರಸ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾಕದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ರಾಜರು ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬಹುದು.

ರಸಾಃ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಃ ಸೋಮಜಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ । ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾನಿ ತಥಾಗ್ನೇಯಾ ಮಹಾಭುಜ ।। ೨೮೧.

ಮಧುರ, ಹುಳಿಯು, ಉಪ್ಪು ರುಚಿಗಳು ಚಂದ್ರನಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಕಹಿ, ಕಾರ ಮತ್ತು ಕಸಾಯ ರುಚಿಗಳು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ತ್ರಿಧಾ ವಿಪಾಕೋ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಕಟ್‌ವಮ್ಲ್ಲವಣಆತ್ಮಕಃ । ದ್ವಿಧಾ ವೀಯ್ಯ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಮುಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ತಥೈವ ಚ ।। ೨೮೧.

ಔಷಧಿಯ ಪಾಕದ ಪರಿಣಾಮ ಮೂರು ವಿಧ: ಕಾರ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು. ಶಕ್ತಿಯು ಎರಡು ವಿಧ: ಬಿಸಿ ಅಥವಾ ತಂಪು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.