ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್‌ಭೇಷಜಸ್ಯ ತಥಾ ಬಲಮ್ । ತಿಥಿಂ ರಿಕ್ತಾನ್ತ್ಯಜೇದ್ ಭೌಮಂ ಮನ್ದ್ಭನ್ದಾರುಣೋಗ್ರಕಮ್ ।। ೨೮೦.

ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದು, ಔಷಧಿಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಬೇಕು. ರಿಕ್ತ ಎಂಬ ಚಂದ್ರದ ದಿನ, ಮಂಗಳವಾರ, ಮತ್ತು ಮೂಲ, ಭರಣಿ, ಕೃತ್ತಿಕಾ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು.

ಹರಿಗೋದ್ವಿಜಚನ್ದ್ರಾರ್ಕ್ಕಸುರಾದೀನ್ ಪ್ರತಿಪೂಜ್ಯ ಚ । ಶ್ರೃಣು ಮನ್ತ್ರಮಿಮಂ ವಿದ್ವನ್ ಭೇಷಜಾರಮ್ಭಮಾಚರೇತ್ ।। ೨೮೦.

ಹರಿ, ಗೋವು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಚಂದ್ರನು, ಸೂರ್ಯನು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಪಂಡಿತನೇ, ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಕೇಳಿ, ನಂತರ ಔಷಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸು.

ಬ್ರಹ್ಮದಕ್ಷಾಶ್ವಿರುದ್ರೇನ್ದ್ರಭೂಚನ್ದ್ರಾರ್ಕ್ಕಾಽನಿಲಾನಲಾಃ । ಋಷಯಶ್ಚೌಷಧಿಗ್ರಾಮಾ ಭೂತಸಕಙ್ಘಾಶ್ಚ ಪಾನ್ತು ತೇ ।। ೨೮೦.

ಬ್ರಹ್ಮ, ದಕ್ಷ, ಅಶ್ವಿನಿಗಳು, ರುದ್ರ, ಇಂದ್ರ, ಭೂಮಿ, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಋಷಿಗಳು, ಔಷಧಿಗಳ ಗುಂಪು, ಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಕರು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಯಲಿ.

ರಸಾಯನಮಿವರ್ಷೀಣಾಂ ದೇವಾನಾಮಮೃತಂ ಯಥಾ । ಸುಧೇವೋತ್ತಮನಾಗಾನಾಂ ಭೈಷಜ್ಯಮಿದಮಸ್ತು ತೇ ।। ೨೮೦.

ಯಾವಂತೆ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ರಸಾಯನ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅಮೃತ, ಉತ್ತಮ ನಾಗರಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಔಷಧಿ, ಹೀಗೇ ಈ ಔಷಧಿ ನಿನಗೆ ಆಗಲಿ.

ಬಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕೋ ದೇಶೋ ವಹುವೃಕ್ಷೋ ವಹೂದಕಃ । ಅನೂಪಇತಿವಿಖ್ಯಾತೋ ಜಾಙ್ಗಲಸ್ತದ್ವಿವರ್ಜ್ಜಿತಃ ।। ೨೮೦.

ಗಾಳಿಯೂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವೂ ಹೆಚ್ಚಿರುವ, ಹಲವಾರು ಮರಗಳು ಮತ್ತು ನೀರು ಇರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಪ್ತಪ್ರದೇಶ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ, ಇವು ಇಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಜಾಂಗಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಿಞ್ಚಿದ್ವೃಕ್ಷೋದಕೋ ದೇಶಸ್ತಥಾ ಸಾಧಾರಣಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಜಾಙ್ಗಲಃ ಪಿತ್ತಬಹುಲೋ ಮಧ್ಯಃ ಸಾಧಾರಣಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೨೮೦.

ಸ್ವಲ್ಪ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ನೀರು ಇರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮಿಶ್ರ ಪ್ರದೇಶ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಜಾಂಗಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪಿತ್ತ ಹೆಚ್ಚು, ಮಿಶ್ರ ಪ್ರದೇಶ ಸಮತೋಲನದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಶೀತಶ್ಚಲೋ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಮುಷ್ಣಂ ಕಟುತ್ರಯಮ್ । ಸ್ಥಿರಾಮ್ಲಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಂ ಬಲಾಶಞ್ಚ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ।। ೨೮೦.

ಗಾಳಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ತಣ್ಣಗೆ, ಚಲಿಸುವುದು; ಪಿತ್ತ ಉರಿಯುವದು, ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಹಿ; ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಸ್ಥಿರ, ಹುಳಿಯ, ಎಣ್ಣೆಯಂತಹ, ಸಿಹಿ, ಮತ್ತು ಬಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವೃದ್ಧಿಃ ಸಮಾನೈರೇತೇಷಾಂ ವಿಪರೀತೈರ್ವಿಪರ್ಯ್ಯಯಃ । ರಸಾಃ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ವಾಯುನಾಶನಾಃ ।। ೨೮೦.

ಒಂದು ಗುಣದಂತಹವುಗಳಿಂದ ಅದು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ವಿರುದ್ಧದಿಂದ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಸಿಹಿ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು ರುಚಿಗಳು ಶ್ಲೇಷ್ಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ಗಾಳಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಶ್ಯ ವಾತಲಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಾಶನಾಃ । ಕಟ್‌ವಮ್‌ಲಲವಣಾ ಜ್ಞೇಯಾಸ್ತಥಾ ಪಿತ್ತವಿವರ್ದ್ಧನಾಃ ।। ೨೮೦.

ಕಹಿ, ಕಹಿ-ಹುಳಿ, ಕಷಾಯ ರುಚಿಗಳು ಗಾಳಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ಶ್ಲೇಷ್ಮವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಕಹಿ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು ರುಚಿಗಳು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ.

ತಿಕ್ತಸ್ವಾದುಕಷಾಯಾಶ್ಚ ತಥಾ ಪಿತ್ತವಿನಾಶನಾಃ । ರಸಸ್ಯೈತದ್‌ಗುಣಂ ನಾಸ್ತಿ ವಿಪಾಕಸ್ಯೈತದಿಷ್ಯತೇ ।। ೨೮೦.

ಕಹಿ, ಸಿಹಿ, ಕಷಾಯ ರುಚಿಗಳು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಈ ಗುಣಗಳು ರುಚಿಗೆ ಅಲ್ಲ, ಜೀರ್ಣವಾದ ನಂತರ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲಿತಾಂಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ.

ವೀರ್ಯ್ಯೋಷ್ಣಾಃ ಕಫವಾತಘ್ನಾಃ ಶೀತಾಃ ಪಿತ್ತವಿನಾಶನಾಃ । ಪ್ರಭಾವತಸ್ತಥಾ ಕರ್ಮ್ಮ ತೇ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಚ ಸುಶ್ರುತ ।। ೨೮೦.

ಉರಿಯುವ ಶಕ್ತಿ ಇರುವವುಗಳು ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ತಣ್ಣಗಿನವುಗಳು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಫಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಸುಶ್ರುತ.

ಶಿಶಿರೇ ಚ ವಸನ್ತೇ ಚ ನಿದಾಘೇ ಚ ತಥಾ ಕ್ರಮಾತ್ । ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಃ ಕಫಸ್ಯ ತು ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೨೮೦.

ಹಿಮ, ವಸಂತ, ಬೇಸಿಗೆ—ಈ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮದ ಸಂಗ್ರಹ, ಹೆಚ್ಚಳ ಮತ್ತು ಶಮನವಾಗುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನಿದಾಘವರ್ಷಾರಾತ್ರೌ ಚ ತಥಾ ಶರದಿ ಸುಶ್ರುತ । ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಃ ಪವನಸ್ಯ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೨೮೦.

ಬೇಸಿಗೆ, ಮಳೆಗಾಲ, ರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ಶರದೃತುವಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಗಾಳಿಯ ಸಂಗ್ರಹ, ಹೆಚ್ಚಳ ಮತ್ತು ಶಮನವಾಗುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಸುಶ್ರುತ.

ಮೇಘಕಾಲೇ ಚ ಶರದಿ ಹೇಮನ್ತೇ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಾತ್ । ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಸ್ತಥಾ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೨೮೦.

ಮಳೆಗಾಲ, ಶರದೃತು, ಹಿಮಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪಿತ್ತದ ಸಂಗ್ರಹ, ಹೆಚ್ಚಳ ಮತ್ತು ಶಮನವಾಗುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವರ್ಷಾದಯೋ ವಿಸರ್ಗಾಸ್ತು ಹೇಮನ್ತಾದ್ಯಾಸ್ತಥಾ ತ್ರಯಃ । ಶಿಶಿರಾದ್ಯಾಸ್ತಥಾದಾನಂ ಗ್ರೀಷ್ಮಾನ್ತಾ ಋತವಸ್ತ್ರಯಃ ।। ೨೮೦.

ಮಳೆಗಾಲದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಋತುಗಳು ಬಿಡುವ ಸ್ವಭಾವದವು; ಹಿಮಕಾಲದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೂರು ಋತುಗಳು ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ; ಶಿಶಿರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುವ ಮೂರು ಋತುಗಳು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಭಾವದವು.

ಸೌಮ್ಯೋ ವಿಸರ್ಗಸ್ತ್ವಾದಾನಮಾಗ್ನೇಯಂ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಮ್ । ವರ್ಷಾದೀಸ್ತ್ರೀನೃತೂನ್ ಸೋಮಶ್ಚರನ್ ಪರ್ಯ್ಯಾಯಶೋ ರಸಾನ್ ।। ೨೮೦.

ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಭಾವ ಬಿಡುವ ಸ್ವಭಾವದದು, ಸೂರ್ಯನದು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮಳೆಗಾಲದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮೂರು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರುಚಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಜನಯತ್ಯಮ್ಲಲವಣಮಧುರಾಂಸ್ತ್ರೀನ್ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ಶಿಶಿರಾದೀನೃತೂನರ್ಕಶ್ಚರನ್ ಪರ್ಯ್ಯಾಯಶೋ ರಸಾನ್ ।। ೨೮೦.

ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ಸಿಹಿ ಎಂಬ ಮೂರು ರುಚಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಶಿಶಿರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರುಚಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ವಿವರ್ದ್ಧಯೇತ್ತಥಾ ತಿಕ್ತಕಷಾಯಕಟುಕಾನ್ ಕ್ರಮಾತ್ । ಯಥಾ ರಜನ್ಯೋ ವರ್ದ್ಧನ್ತೇ ಬಲಮೇಕಂ ಹಿ ವರ್ದ್ಧತೇ ।। ೨೮೦.

ಹೆಚ್ಚು ಕಹಿ, ಕಷಾಯ, ಖಾರ ರುಚಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕು. ಹೇಗೆ ದೋಷಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದೇ ಬಲವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ರಮಶೋಽಥ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಹೀಯಮಾನಾಸು ಹೀಯತೇ । ರಾತ್ರಿಭುಕ್ತದಿನಾನಾಞ್ಚ ವಯಸಶ್ಚ ತಥೈವ ಚ ।। ೨೮೦.

ಮಾನವರಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ, ರಾತ್ರಿ, ಹಗಲು ಮತ್ತು ವಯಸ್ಸು ಕೂಡ ಹೀಗೆಯೇ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ.

ಆದಿಮಧ್ಯಾವಸಾನೇಷು ಕಫಪಿತ್ತಸಮೀರಣಾಃ । ಪ್ರಕೋಪಂ ಯಾನ್ತಿ ಕೋಪಾದೌ ಕಾಲೇ ತೇಷಾಞ್ಚಯಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೨೮೦.

ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಫ, ಪಿತ್ತ, ವಾತ ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಕೋಪೋತ್ತರಕೇ ಕಾಲೇ ರಾಮಸ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಃ । ಅತಿಭೋಜನತೋ ವಿಪ್ರ ತಥಾ ಚಾಭೋಜನೇನ ಚ ।। ೨೮೦.

ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದ ನಂತರದ ಸಮಯವನ್ನು ಶಮನ ಕಾಲವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅತಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಊಟವನ್ನೇ ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ರೋಗಾ ಹಿ ಸರ್ವೇ ಜಾಯನ್ತೇ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣೈಃ । ಅನ್ನೇನ ಕುಕ್ಷೇರ್ದ್ವಾವಂಶಾವೇಕಂ ಪಾನೇನ ಪೂರಯೇತ್ ।। ೨೮೦.

ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳು ಹಠಾತ್ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಎರಡು ಭಾಗ ಆಹಾರದಿಂದ, ಒಂದು ಭಾಗ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಬೇಕು.

ಆಶ್ರಯಂ ಪವನಾದೀನಾಂ ತಥೈಕಮವಶೇಷಯೇತ್ । ವ್ಯಾಧೇರ್ನ್ನಿದಾನಸ್ಯ ತಥಾ ವಿಪರೀತಮಥೌಷಧಮ್ ।। ೨೮೦.

ವಾತಾದಿ ದೋಷಗಳಿಗೆ ಜಾಗ ಬಿಡಬೇಕು. ರೋಗದ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದದ್ದು ಔಷಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ತವ್ಯಮೇತದೇವಾತ್ರ ಮಯಾ ಸಾರಂ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಮ್ । ನಾಭೇರುದ್‌ರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚೈವ ಗುದಶ್ರೋಣ್ಯೋಸ್ತಥೈವ ಚ ।। ೨೮೦.

ಇಲ್ಲೇನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಸಾರಾಂಶವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನಾಭಿಯಿಂದ ಮೇಲೆ-ಕೆಳಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಗುದ ಮತ್ತು ಸೊಂಟದ ಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ.

ಬಲಾಶಪಿತ್ತವಾತಾನಾಂ ದೇಹೇ ಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಂ । ತಥಾಪಿ ಸರ್ವಗಾಶ್ಚೈತೇ ದೇಹೇ ವಾಯುರ್ವಿಶೇಷತಃ ।। ೨೮೦.

ಬಲ, ರಕ್ತ, ಪಿತ್ತ, ವಾತ ದೋಷಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಇವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿವೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾತವು.

ದೇಹಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಹೃದಯಂ ಸ್ಥಾನಂ ತನ್ಮನಸಃ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಕೃಶೋಽಲ್ಪಕೇಶಶ್ಚಪಲೋ ಬಹುವಾಗ್ವಿಷಮಾನಲಃ ।। ೨೮೦.

ದೇಹದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೃದಯವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನ ಆಸನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಸೊಪ್ಪು, ಕಡಿಮೆ ಕೂದಲು, ಚಂಚಲತೆ, ಹೆಚ್ಚು ಮಾತು, ಅಸಮ ವಯಸ್ಸುಳ್ಳವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ವ್ಯೋಮಗಶ್ಚ ತಥಾ ಸ್ವಪ್ನೇ ವಾತಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ । ಅಕಾಲಪಲಿತಃ ಕ್ರೋಧೀ ಪ್ರಸ್ವೇದೀ ಮಧುರಪ್ರಿಯಃ ।। ೨೮೦.

ಯಾರ ದೋಷ ವಾತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವರು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಸಮಯಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಬಿಳಿ ಕೂದಲು, ಕ್ರೋಧ, ಹೆಚ್ಚು ಬೆವರು, ಸಿಹಿ ಪ್ರಿಯರು.

ಸ್ವಪ್ನೇ ಚ ದೀಪ್ತಿಮತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೀ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿಕೋ ನರಃ । ತಾಮಸಾ ರಾಜಸಾಶ್ಚೈವ ಸಾತ್ವಿಕಾಶ್ಚ ತತಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೨೮೦.

ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡುವವರು ಪಿತ್ತ ಸ್ವಭಾವದವರು. ತಾಮಸ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕ ಸ್ವಭಾವದವರೂ ಹೀಗೆಯೇ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಶುದ್ಧಾಮ್ಬುದರ್ಶೀ ಸ್ವಪ್ನೇ ಚ ಕಫಪ್ರಕೃತಿಕೋ ನರಃ । ತಾಮಸಾ ರಾಜಸಾಶ್ಚೈವ ಸಾತ್ವಿಕಾಶ್ಚ ತಥಾ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೨೮೦.೩೯ ಮನುಷ್ಯಾ ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾತ್ಮಕಾಃ । ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ವ್ಯವಾಯಾಚ್ಚ ಗುರುಕರ್ಮ್ಮಪ್ರವರ್ತ್ತನೈಃ ।। ೨೮೦.

ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧವಾದ ಮೋಡಗಳನ್ನು ನೋಡುವವರು ಕಫ ಸ್ವಭಾವದವರು. ತಾಮಸ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕ ಸ್ವಭಾವದವರೂ ಹೀಗೆಯೇ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮಾನವರು ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಕಫದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾರೆ. ರಕ್ತಪಿತ್ತವು ಸಂಯೋಗದಿಂದ, ಭಾರವಾದ ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.