ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ ಶಾರೀರಮಾನಸಾಗನ್ತುಸಹಜಾ ವ್ಯಾಧಯೋ ಮತಾಃ । ಶಾರೀರಾ ಜ್ವರಕುಷ್ಠಾದ್ಯಾಃ ಕ್ರೋಧಾದ್ಯಾ ಮಾನಸಾ ಮತಾಃ ।। ೨೮೦.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ದೇಹ, ಮನಸ್ಸು, ಹೊರಗಿನ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಸಹಜವಾದ ಕಾಯಿಲೆಗಳು ಇವೆ. ಜ್ವರ, ಕುಷ್ಠ ಮೊದಲಾದವು ದೇಹದ ಕಾಯಿಲೆಗಳು; ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವವು ಮನಸ್ಸಿನ ಕಾಯಿಲೆಗಳು.

ಆಗನ್ತವೋ ವಿಘಾತೋತ್ಥಾಃ ಸಹಜಾಃ ಕ್ಷುಜ್ಜರಾದಯಃ । ಶಾರೀರಾಗನ್ತುನಾಶಾಯ ಸೂರ್ಯ್ಯವಾರೇ ಘೃತಂ ಗುಡ಼ಮ್ ।। ೨೮೦.

ಹೊರಗಿನ ಕಾಯಿಲೆಗಳು ಗಾಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಸಹಜ ಕಾಯಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಸಿವು, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಇವೆ. ದೇಹ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನ ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಭಾನುವಾರ ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಬೆಲ್ಲವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು.

ಲವಣಂ ಸಹಿರಣ್ಯಞ್ಚ ವಿಪ್ರಾಯಾಪೂಪಮರ್ಪಯೇತ್ । ಚನ್ದ್ರೇ ಚಾಭ್ಯಙ್ಗದೋ ವಿಪ್ರೇ ಸರ್ವರೋಗೈಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೨೮೦.

ಉಪ್ಪು ಹಾಕಿದ ಅಪ್ಪೆ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು; ಚಂದ್ರದಿನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅಭ್ಯಂಗ ಮಾಡಿದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಯಿಲೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ತೈಲಂ ಶನೈಶ್ಚರೇ ದದ್ಯಾದಾಶ್ವಿನೇ ಗೋರಸಾನ್ನದಃ । ಘೃತೇನ ಪಯಸಾ ಲಿಙ್ಗಂ ಸಂಸ್ನಾಪ್ಯ ಸ್ಯಾದ್ರುಗುಜ್ಝಿತಃ ।। ೨೮೦.

ಶನಿದಿನದಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ ನೀಡಬೇಕು; ಅಶ್ವಿನಿ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಾಲು ಮತ್ತು ಅನ್ನವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಹಾಲಿನಿಂದ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿದರೆ ಕಾಯಿಲೆ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಗಾಯತ್ರ್ಯಾ ಹಾವಯೇದ್ವಹ್ನೌ ದೂರ್ವಾನ್ತ್ರಿಮಧುರಾಪ್ಲುತಾಮ್ । ಯಸ್ಮಿನ್ ಭೇ ವ್ಯಾಧಿಮಾಪ್ನೋತಿ ತಸ್ಮಿನ್ ಸ್ನಾನಂ ಬಲಿಃ ಶುಭೇ ।। ೨೮೦.

ಗಾಯತ್ರಿ ಜಪ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮೂರು ಮಧುರ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ನೆನೆಸಿದ ದರ್ಭೆಯನ್ನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಕಾಯಿಲೆ ಉಂಟಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು.

ಮಾನಸಾನಾಂ ರುಜಾದೀನಾಂ ವಿಷ್ಣೋಃ ಸ್ತೋತ್ರಂ ಹರಂ ಭವೇತ್ । ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾ ದೋಷಾ ಧಾತವಶ್ಚ ತಥಾ ಶ್ರೃಣು ।। ೨೮೦.

ಮನಸ್ಸಿನ ನೋವುಗಳಿಗೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ತೋತ್ರವು ಪರಿಹಾರ. ಈಗ ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಕಫ ಮತ್ತು ಧಾತುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳು.

ಭುಕ್ತಂ ಪಕ್ಕಾಶಯಾದನ್ನಂ ದ್ವಿಧಾ ಯಾತಿ ಚ ಸುಶ್ರುತ । ಅಂಶೇನೈಕೇನ ಕಿಟ್ಟತ್ವಂ ರಸತಾಞ್ಚಾಪರೇಣ ಚ ।। ೨೮೦.

ಸುಶ್ರುತನೇ, ತಿನ್ನಲಾದ ಆಹಾರವು ಜಠರದಲ್ಲಿ ಹಜಮಾದ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಭಾಗವಾಗುತ್ತದೆ: ಒಂದು ಭಾಗ ಕಿಟ್ಟು, ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗ ರಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಿಟ್ಟಭಾಗೋ ಮಲಸ್ತತ್ರ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಸ್ವೇದದೂಷಿಕಾಃ । ನಾಸಾಮಲಹ್ಕರ್ಣಮಲಂ ತಥಾ ದೇಹಮಲಞ್ಚ ಯತ್ ।। ೨೮೦.

ಕಿಟ್ಟು ಭಾಗದಿಂದ ಮಲಗಳು, ಅಂದರೆ ಬೆವರು, ಮೂತ್ರ, ಮೂಗು ಮತ್ತು ಕಿವಿಯ ಕಸ, ದೇಹದ ಇತರ ಅಶುದ್ಧಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ರಸಭಾಗಾದ್ರಸಸ್ತತ್ರ ಸಮಾಚ್ಛೋಣಿತತಾಂ ವ್ರಜೇತ್ । ಮಾಂಸಂ ರಕ್ತಾತ್ತತೋ ಮೇದೋ ಮೇದಸೋಽಸ್ಥ್ನಶ್ಚ ಸಮ್ಭವಃ ।। ೨೮೦.

ರಸ ಭಾಗದಿಂದ ರಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ನಂತರ ರಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ರಕ್ತದಿಂದ ಮಾಂಸ, ಮಾಂಸದಿಂದ ಮೆದು, ಮೆದುದಿಂದ ಎಲುಬು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಸ್ಥನೋ ಮಜ್ಜಾ ತತಃ ಶುಕ್ರಂ ಶುಕ್ರಾದ್ರಾಗಸ್ತಥೌಜಸಃ । ದೇಶಮಾರ್ತ್ತಿ ಬಲಂಶಕ್ತಿಂ ಕಾಲಂ ಪ್ರಕೃತಿಮೇವ ಚ ।। ೨೮೦.

ಎಲುಬಿನಿಂದ ಮಜ್ಜೆ, ಮಜ್ಜೆಯಿಂದ ವೀರ್ಯ, ವೀರ್ಯದಿಂದ ಕಾಮ, ಕಾಮದಿಂದ ಶಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರದೇಶ, ರೂಪ, ಬಲ, ಶಕ್ತಿ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವ ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್‌ಭೇಷಜಸ್ಯ ತಥಾ ಬಲಮ್ । ತಿಥಿಂ ರಿಕ್ತಾನ್ತ್ಯಜೇದ್ ಭೌಮಂ ಮನ್ದ್ಭನ್ದಾರುಣೋಗ್ರಕಮ್ ।। ೨೮೦.

ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದು, ಔಷಧಿಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಬೇಕು. ರಿಕ್ತ ಎಂಬ ಚಂದ್ರದ ದಿನ, ಮಂಗಳವಾರ, ಮತ್ತು ಮೂಲ, ಭರಣಿ, ಕೃತ್ತಿಕಾ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು.

ಹರಿಗೋದ್ವಿಜಚನ್ದ್ರಾರ್ಕ್ಕಸುರಾದೀನ್ ಪ್ರತಿಪೂಜ್ಯ ಚ । ಶ್ರೃಣು ಮನ್ತ್ರಮಿಮಂ ವಿದ್ವನ್ ಭೇಷಜಾರಮ್ಭಮಾಚರೇತ್ ।। ೨೮೦.

ಹರಿ, ಗೋವು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಚಂದ್ರನು, ಸೂರ್ಯನು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಪಂಡಿತನೇ, ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಕೇಳಿ, ನಂತರ ಔಷಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸು.

ಬ್ರಹ್ಮದಕ್ಷಾಶ್ವಿರುದ್ರೇನ್ದ್ರಭೂಚನ್ದ್ರಾರ್ಕ್ಕಾಽನಿಲಾನಲಾಃ । ಋಷಯಶ್ಚೌಷಧಿಗ್ರಾಮಾ ಭೂತಸಕಙ್ಘಾಶ್ಚ ಪಾನ್ತು ತೇ ।। ೨೮೦.

ಬ್ರಹ್ಮ, ದಕ್ಷ, ಅಶ್ವಿನಿಗಳು, ರುದ್ರ, ಇಂದ್ರ, ಭೂಮಿ, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಋಷಿಗಳು, ಔಷಧಿಗಳ ಗುಂಪು, ಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಕರು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಯಲಿ.

ರಸಾಯನಮಿವರ್ಷೀಣಾಂ ದೇವಾನಾಮಮೃತಂ ಯಥಾ । ಸುಧೇವೋತ್ತಮನಾಗಾನಾಂ ಭೈಷಜ್ಯಮಿದಮಸ್ತು ತೇ ।। ೨೮೦.

ಯಾವಂತೆ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ರಸಾಯನ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅಮೃತ, ಉತ್ತಮ ನಾಗರಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಔಷಧಿ, ಹೀಗೇ ಈ ಔಷಧಿ ನಿನಗೆ ಆಗಲಿ.

ಬಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕೋ ದೇಶೋ ವಹುವೃಕ್ಷೋ ವಹೂದಕಃ । ಅನೂಪಇತಿವಿಖ್ಯಾತೋ ಜಾಙ್ಗಲಸ್ತದ್ವಿವರ್ಜ್ಜಿತಃ ।। ೨೮೦.

ಗಾಳಿಯೂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವೂ ಹೆಚ್ಚಿರುವ, ಹಲವಾರು ಮರಗಳು ಮತ್ತು ನೀರು ಇರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಪ್ತಪ್ರದೇಶ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ, ಇವು ಇಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಜಾಂಗಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಿಞ್ಚಿದ್ವೃಕ್ಷೋದಕೋ ದೇಶಸ್ತಥಾ ಸಾಧಾರಣಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಜಾಙ್ಗಲಃ ಪಿತ್ತಬಹುಲೋ ಮಧ್ಯಃ ಸಾಧಾರಣಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೨೮೦.

ಸ್ವಲ್ಪ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ನೀರು ಇರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮಿಶ್ರ ಪ್ರದೇಶ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಜಾಂಗಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪಿತ್ತ ಹೆಚ್ಚು, ಮಿಶ್ರ ಪ್ರದೇಶ ಸಮತೋಲನದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಶೀತಶ್ಚಲೋ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಮುಷ್ಣಂ ಕಟುತ್ರಯಮ್ । ಸ್ಥಿರಾಮ್ಲಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಂ ಬಲಾಶಞ್ಚ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ।। ೨೮೦.

ಗಾಳಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ತಣ್ಣಗೆ, ಚಲಿಸುವುದು; ಪಿತ್ತ ಉರಿಯುವದು, ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಹಿ; ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಸ್ಥಿರ, ಹುಳಿಯ, ಎಣ್ಣೆಯಂತಹ, ಸಿಹಿ, ಮತ್ತು ಬಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವೃದ್ಧಿಃ ಸಮಾನೈರೇತೇಷಾಂ ವಿಪರೀತೈರ್ವಿಪರ್ಯ್ಯಯಃ । ರಸಾಃ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ವಾಯುನಾಶನಾಃ ।। ೨೮೦.

ಒಂದು ಗುಣದಂತಹವುಗಳಿಂದ ಅದು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ವಿರುದ್ಧದಿಂದ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಸಿಹಿ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು ರುಚಿಗಳು ಶ್ಲೇಷ್ಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ಗಾಳಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಶ್ಯ ವಾತಲಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಾಶನಾಃ । ಕಟ್‌ವಮ್‌ಲಲವಣಾ ಜ್ಞೇಯಾಸ್ತಥಾ ಪಿತ್ತವಿವರ್ದ್ಧನಾಃ ।। ೨೮೦.

ಕಹಿ, ಕಹಿ-ಹುಳಿ, ಕಷಾಯ ರುಚಿಗಳು ಗಾಳಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ಶ್ಲೇಷ್ಮವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಕಹಿ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು ರುಚಿಗಳು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ.

ತಿಕ್ತಸ್ವಾದುಕಷಾಯಾಶ್ಚ ತಥಾ ಪಿತ್ತವಿನಾಶನಾಃ । ರಸಸ್ಯೈತದ್‌ಗುಣಂ ನಾಸ್ತಿ ವಿಪಾಕಸ್ಯೈತದಿಷ್ಯತೇ ।। ೨೮೦.

ಕಹಿ, ಸಿಹಿ, ಕಷಾಯ ರುಚಿಗಳು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಈ ಗುಣಗಳು ರುಚಿಗೆ ಅಲ್ಲ, ಜೀರ್ಣವಾದ ನಂತರ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲಿತಾಂಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ.

ವೀರ್ಯ್ಯೋಷ್ಣಾಃ ಕಫವಾತಘ್ನಾಃ ಶೀತಾಃ ಪಿತ್ತವಿನಾಶನಾಃ । ಪ್ರಭಾವತಸ್ತಥಾ ಕರ್ಮ್ಮ ತೇ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಚ ಸುಶ್ರುತ ।। ೨೮೦.

ಉರಿಯುವ ಶಕ್ತಿ ಇರುವವುಗಳು ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ತಣ್ಣಗಿನವುಗಳು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಫಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಸುಶ್ರುತ.

ಶಿಶಿರೇ ಚ ವಸನ್ತೇ ಚ ನಿದಾಘೇ ಚ ತಥಾ ಕ್ರಮಾತ್ । ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಃ ಕಫಸ್ಯ ತು ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೨೮೦.

ಹಿಮ, ವಸಂತ, ಬೇಸಿಗೆ—ಈ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮದ ಸಂಗ್ರಹ, ಹೆಚ್ಚಳ ಮತ್ತು ಶಮನವಾಗುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನಿದಾಘವರ್ಷಾರಾತ್ರೌ ಚ ತಥಾ ಶರದಿ ಸುಶ್ರುತ । ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಃ ಪವನಸ್ಯ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೨೮೦.

ಬೇಸಿಗೆ, ಮಳೆಗಾಲ, ರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ಶರದೃತುವಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಗಾಳಿಯ ಸಂಗ್ರಹ, ಹೆಚ್ಚಳ ಮತ್ತು ಶಮನವಾಗುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಸುಶ್ರುತ.

ಮೇಘಕಾಲೇ ಚ ಶರದಿ ಹೇಮನ್ತೇ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಾತ್ । ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಸ್ತಥಾ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೨೮೦.

ಮಳೆಗಾಲ, ಶರದೃತು, ಹಿಮಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪಿತ್ತದ ಸಂಗ್ರಹ, ಹೆಚ್ಚಳ ಮತ್ತು ಶಮನವಾಗುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವರ್ಷಾದಯೋ ವಿಸರ್ಗಾಸ್ತು ಹೇಮನ್ತಾದ್ಯಾಸ್ತಥಾ ತ್ರಯಃ । ಶಿಶಿರಾದ್ಯಾಸ್ತಥಾದಾನಂ ಗ್ರೀಷ್ಮಾನ್ತಾ ಋತವಸ್ತ್ರಯಃ ।। ೨೮೦.

ಮಳೆಗಾಲದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಋತುಗಳು ಬಿಡುವ ಸ್ವಭಾವದವು; ಹಿಮಕಾಲದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೂರು ಋತುಗಳು ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ; ಶಿಶಿರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುವ ಮೂರು ಋತುಗಳು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಭಾವದವು.

ಸೌಮ್ಯೋ ವಿಸರ್ಗಸ್ತ್ವಾದಾನಮಾಗ್ನೇಯಂ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಮ್ । ವರ್ಷಾದೀಸ್ತ್ರೀನೃತೂನ್ ಸೋಮಶ್ಚರನ್ ಪರ್ಯ್ಯಾಯಶೋ ರಸಾನ್ ।। ೨೮೦.

ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಭಾವ ಬಿಡುವ ಸ್ವಭಾವದದು, ಸೂರ್ಯನದು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮಳೆಗಾಲದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮೂರು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರುಚಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಜನಯತ್ಯಮ್ಲಲವಣಮಧುರಾಂಸ್ತ್ರೀನ್ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ಶಿಶಿರಾದೀನೃತೂನರ್ಕಶ್ಚರನ್ ಪರ್ಯ್ಯಾಯಶೋ ರಸಾನ್ ।। ೨೮೦.

ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ಸಿಹಿ ಎಂಬ ಮೂರು ರುಚಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಶಿಶಿರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರುಚಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ವಿವರ್ದ್ಧಯೇತ್ತಥಾ ತಿಕ್ತಕಷಾಯಕಟುಕಾನ್ ಕ್ರಮಾತ್ । ಯಥಾ ರಜನ್ಯೋ ವರ್ದ್ಧನ್ತೇ ಬಲಮೇಕಂ ಹಿ ವರ್ದ್ಧತೇ ।। ೨೮೦.

ಹೆಚ್ಚು ಕಹಿ, ಕಷಾಯ, ಖಾರ ರುಚಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕು. ಹೇಗೆ ದೋಷಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದೇ ಬಲವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ರಮಶೋಽಥ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಹೀಯಮಾನಾಸು ಹೀಯತೇ । ರಾತ್ರಿಭುಕ್ತದಿನಾನಾಞ್ಚ ವಯಸಶ್ಚ ತಥೈವ ಚ ।। ೨೮೦.

ಮಾನವರಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ, ರಾತ್ರಿ, ಹಗಲು ಮತ್ತು ವಯಸ್ಸು ಕೂಡ ಹೀಗೆಯೇ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ.