ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ತಿರ್ಯ್ಯಗ್ಬನ್ಧಮಪಾಮಾರ್ಗಂ೫ ಭೀಮವೇಗಂ ಸುದರ್ಶನಂ । ಸಿಂಹಾಕ್ರಾನ್ತಂ ಗಜಾಕ್ರಾನ್ತಂ ಗರ್ದ್ದಭಾಕ್ರಾನ್ತಮೇವ ಚ ।। ೨೫೨.

ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಬಂಧಿಸುವುದು, ಅಪಾಮಾರ್ಗ ವಿಧಾನ, ಭಯಾನಕ ವೇಗ, ಸುದರ್ಶನ, ಸಿಂಹದ ಹಾರಿ, ಆನೆಯ ಹಾರಿ, ಮತ್ತು ಕತ್ತೆಯ ಹಾರಿ ಕೂಡ.

ಗದಾಕರ್ಮಾಣಿ ಜಾನೀಯಾನ್ನಿಯುದ್ಧಸ್ಯಾಥ ಕರ್ಮ ಚ । ಆಕರ್ಷಣಂ ವಿಕಷಞ್ಚ ಬಾಹೂನಾಂ ಮೂಲಮೇವ ಚ ।। ೨೫೨.

ಗದೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕುಸ್ತಿ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು: ಎಳೆಯುವುದು, ತಿರುಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಭುಜಗಳ ಮೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು.

ಗ್ರೀವಾವಿಪರಿವರ್ತ್ತಞ್ಚ ಪೃಷ್ಠಭಙ್ಗಂ ಸುದಾರುಣಂ । ಪರ್ಯ್ಯಾಸನವಿಪರ್ಯ್ಯಾಸೌ ಪಶುಮಾರಮಜಾವಿಕಂ ।। ೨೫೨.

ಕತ್ತೆ ತಿರುಗಿಸುವುದು, ಬೆನ್ನು ಮುರಿಯುವುದು — ಇದು ಬಹಳ ಭಯಾನಕ, ಹಿಂತಿರುಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಹಿಂತಿರುಗಿಸುವುದು, ಕುರಿ ಮತ್ತು ಆಡುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು.

ಪಾದಪ್ರಹಾರಮಾಸ್ಫೋಟಂ ಕಕಟಿರೇಚಿತಕನ್ತಥಾ । ಗಾತ್ರಶ್ಲೇಷಂ ಸ್ಕನ್ಧಗತಂ ಮಹೀವ್ಯಾಜನಮೇವ ಚ ।। ೨೫೨.

ಕಾಲಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದು, ಒಡೆಯುವುದು, ಹೊಟ್ಟೆ ಹತ್ತಿರ ಎತ್ತುವುದು, ದೇಹವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಭುಜದ ಮೇಲೆ ಹಾರುವುದು ಮತ್ತು ನೆಲವನ್ನು ಒಡೆಯುವುದು.

ಉರೋಲಲಾಟಘಾತಞ್ಚ ವಿಸ್ಪಷ್ಟಕರಣನ್ತಥಾ । ಉದ್‌ಧೂತಮವಧೂತಞ್ಚ ತಿರ್ಯ್ಯಙ್ಮಾರ್ಗಗತಂ ತಥಾ ।। ೨೫೨.

ಎದೆ ಮತ್ತು ನೆತ್ತಿಗೆ ಹೊಡೆಯುವುದು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ಕೆಳಗೆ ಬಿಸಾಡುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ಅಡ್ಡ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುವುದು.

ಗಜಸ್ಕನ್ಧಮವಕ್ಷೇಪಮಪರಾಙ್‌ಮುಖಮೇವ ಚ । ದೇವಮಾರ್ಗಮಧೋಮಾರ್ಗಮಮಾರ್ಗಗಮನಾಕುಲಂ ।। ೨೫೨.

ಆನೆಯ ಭುಜದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಎಸೆಯುವುದು, ಹಿಂತಿರುಗುವುದು, ದೈವಿಕ ಮಾರ್ಗ, ಕೆಳಗಿನ ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ತಪ್ಪು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಗೊಂದಲಗೊಳ್ಳುವುದು.

ಯಷ್ಟಿಘಾತಮವಕ್ಷೇಪೋ ವಸುಧಾದಾರಣನ್ತಥಾ । ಜಾನುಬನ್ಧಂ ಭುಜಾಬನ್ಧಂ ಗಾತ್ರಬನ್ಧಂ ಸುದಾರುಣಂ ।। ೨೫೨.

ದಂಡದಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದು, ಕೆಳಗೆ ಎಸೆಯುವುದು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಒಡೆಯುವುದು, ಮಡಿಕೆಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದು, ಭುಜಗಳನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದು, ದೇಹದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಬಹಳ ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಬಂಧಿಸುವುದು.

ವಿಪೃಷ್ಠಂ ಸೋದಕಂ ಶುಭ್ರಂ ಭುಜಾವೇಷ್ಟಿತಮೇವ ಚ । ಸನ್ನದ್ಧೈಃ ಸಂಯುಗೇ ಭಾವ್ಯಂ ಸಶಸ್ತ್ರೈಸ್ತೈರ್ಗಜಾದಿಭಿಃ ।। ೨೫೨.

ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದು, ನೀರಿನಿಂದ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ, ಭುಜಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವುದು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಕವಚ ಮತ್ತು ಆಯುಧಗಳೊಂದಿಗೆ ಆನೆಗಳು ಮತ್ತಿತರರು ಇದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

ವರಾಙ್ಕುಶಧರೌ ಚೋಭೌ ಏಕೋ ಗ್ರೀವಾಗತೋಽಪರಃ । ಸ್ಕನ್ಧಗೌ ದ್ವೌ ಚ ಧಾನುಷ್ಕೌ ದ್ವೌ ಚ ಖಡ್‌ಗಧರೌಗಜೇ ।। ೨೫೨.

ಉತ್ತಮ ಅಂಕುಶವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಇಬ್ಬರು, ಒಬ್ಬನು ಕತ್ತೆ ಹತ್ತಿರ, ಇಬ್ಬರು ಭುಜದ ಮೇಲೆ, ಇಬ್ಬರು ಧನುರ್ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಇಬ್ಬರು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದವರು ಆನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು.

ರಥೇ ರಣೇ ಗಜೇ ಚೈವ ತುರಙ್ಗಾಣಾಂ ತ್ರಯಂ ಭವೇತ್ । ಧಾನುಷ್ಕಾಣಾನ್ತ್ರಯಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ರಕ್ಷಆರ್ಥೇ ತುರಗಸ್ಯ ಚ ।। ೨೫೨.

ರಥದಲ್ಲಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಕುದುರೆಸವಾರರು ಇರಬೇಕು; ಕುದುರೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮೂವರು ಧನುರ್ವಿದ್ವಾಂಸರು ನೇಮಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಧನ್ವಿನೋ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥಾಯ ಚರ್ಮಿಣನ್ತು೬ ನಿಯೋಜಯೇತ್ । ಸ್ವಮನ್ತ್ರೈಃ ಶಸ್ತ್ರಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮೋಹನಂ ।। ೨೫೨.

ಧನುರ್ವಿದ್ವಾಂಸನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಚರ್ಮಧಾರಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು; ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಆಯುಧವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಮೋಹಗೊಳಿಸುವ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ವ್ಯವಹಾರಂ ಪ್ರವಕ್ಷಅಯಾಮಿ ನಯಾನಯವಿವೇಕದಂ । ಚತುಷ್ಪಾಚ್ಚ ಚತುಃಸ್ಥಾನಶ್ಚತುಃಸಾಧನ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೨೫೩.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ನ್ಯಾಯವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಇದು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಆಧಾರಗಳು, ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನಗಳಿರುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಚತುರ್ಹಿತಶ್ಚತುರ್ವ್ಯಾಪೀ ಚತುಷ್ಕಾರೀ ಚಕೀತ್ತರ್ಯತೇ । ಅಷ್ಟಾಹ್ಗೋಽಷ್ಟಾದಶಪದಃ ಶತಶಾಖಸ್ತಥೈವ ಚ ।। ೨೫೩.

ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಹಿತ, ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಅಂಗಗಳು, ಹದಿನೆಂಟು ವಿಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ನೂರು ಶಾಖೆಗಳಿವೆ.

ತ್ರಿಯೋನಿರ್ದ್ವ್ಯಭಿಯೋಗಶ್ಚ ದ್ವಿದ್ವಾರೋ ದ್ವಿಗತಿಸ್ತಥಾ । ಧರ್ಮಶ್ಚ ವ್ಯವಹಾರಶ್ಚ ಚರಿತ್ರಂ ರಾಜಶಾಸನಂ ।। ೨೫೩.

ಮೂರು ಮೂಲಗಳು, ಎರಡು ವಿಧದ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳು, ಎರಡು ಬಾಗಿಲುಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ; ಧರ್ಮ, ನ್ಯಾಯವಿಧಾನ, ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ರಾಜಾಜ್ಞೆ ಇವೆ.

ಚತುಷ್ಪಾದ್ವ್ಯವಹಾರಾಣಾಮುತ್ತರಃ ಪೂರ್ವಸಾಧಕಃ । ತತ್ರ ಸತ್ಯೇ ಸ್ಥಿತೋ ಧರ್ಮೋ ಬ್ಯವಹಾರಸ್ತು ಸಾಕ್ಷಿಷು ।। ೨೫೩.

ನ್ಯಾಯವಿಧಾನದ ನಾಲ್ಕು ಆಧಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಕೊನೆಯದು ಮೊದಲನೆಯದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದೆ, ನ್ಯಾಯವಿಧಾನವು ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ.

ಚರಿತ್ರಂ ಸಙ್‌ಗ್ರಹೇ ಪುಂಸಾಂ ರಾಜಾಜ್ಞಾಯಾನ್ತು ಶಾಸನಂ । ಸಾಮಾಭ್ಯುಪಾಯಸಾಧ್ಯತ್ವಾಚ್ಚತುಃಸಾಧನ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೨೫೩.

ಆಚರಣೆ ಎಂದರೆ ಜನರ ಒಟ್ಟೂ ನಡೆ, ರಾಜಾಜ್ಞೆ ಎಂದರೆ ರಾಜನ ಆದೇಶ; ಇದು ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಸಾಧಿಸಲಾಗುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಹೀಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಚತುರ್ಣಾಮಾಶ್ರಮಾಣಾಞ್ಚ ರಕ್ಷಣಾತ್ಸ ಚತುರ್ಹಿತಃ । ಕರ್ತ್ತಾರಂ ಸಾಕ್ಷಇಣಶ್ಚೈವ ಸತ್ಯಾನ್ರಾಜಾನಮೇವ ಚ ।। ೨೫೩.

ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರಿಂದ ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಹಿತವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಕರ್ತೃ, ಸಾಕ್ಷಿಗಳು, ಸತ್ಯವಂತರೂ ಮತ್ತು ರಾಜನೇನು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.

ವ್ಯಾಪ್ನೋತೇ ಪಾದಗೋ ಯಸ್ಮಾಚ್ಚತುರ್ವ್ಯಾಪೀ ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಧರ್ಮಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಯಶಸೋ ಲೋಕಪಙಕ್ತೇಸ್ತಥೈವ ಚ ।। ೨೫೩.

ಕರ್ತೃನು ನಾಲ್ಕು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯದ್ದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಧರ್ಮ, ಸಂಪತ್ತು, ಖ್ಯಾತಿ ಮತ್ತು ಲೋಕಹಿತ.

ಚತುರ್ಣಾಙ್ಕರಣಾದೇಷ ಚತುಷ್ಕಾರೀ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಃ । ರಾಜಾ ಸ ಪುರುಷಃ ಸಭ್ಯಾಃ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಗಣಕಲೇಖಕೌ ।। ೨೫೩.

ನಾಲ್ಕು ಜನರಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಕರ್ಮಗಳದ್ದೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ: ರಾಜನು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಸಭ್ಯರು, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಗಣಕ ಮತ್ತು ಲೆಕ್ಕಗಾರ.

ಹಿರಣ್ಯಮಗ್ನಿರುದಕಮಷ್ಟಾಙ್ಗಃ ಸಮುದಾಹೃತಃ । ಕಾಮಾತ್ ಕ್ರೋಧಾಚ್ಚ ಲೋಭಾಚ್ಚ ತ್ರಿಭ್ಯೋ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ।। ೨೫೩.

ಬಂಗಾರ, ಅಗ್ನಿ, ನೀರು—ಇವು ಎಂಟು ಅಂಗಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ತ್ರಿಯೋನಿಃ ಕೀರ್ತ್ಯತೇ ತೇನ ತ್ರಯಮೇತದ್ವಿವಾದಕೃತ್ । ದ್ವ್ಯಭಿಯೋಗಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಶಙ್ಕಾತತ್ತ್ವಾಭಿಯೋಗತಃ ।। ೨೫೩.

ಮೂರು ಮೂಲಗಳು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಈ ಮೂರುಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಎರಡು ವಿಧದ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು: ಅನುಮಾನದಿಂದ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವದು.

ಶಙ್ಕಾಷಡ್‌ಭಿಸ್ತು ಸಂಸರ್ಗಾತ್ತತ್ತ್ವಷೋಢ಼ಾದಿದರ್ಶಣಾತ್ । ಪಜ್ಞದ್ವಯಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್‌ದ್ವಿದ್ವಾರಃ ಸಮುದಾಹೃತಃ ।। ೨೫೩.

ಅನುಮಾನವು ಆರು ವಿಧದ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ವಾಸ್ತವವು ಅರ್ಹತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ; ಎರಡು ವಿಧದ ಜ್ಞಾನಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಎರಡು ಬಾಗಿಲುಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪೂರ್ವವಾದಸ್ತಯೋಃ ಪಕ್ಷಃ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಸ್ತ್ವನನ್ತರಃ । ಭೂತಚ್ಛಲಾನುಸಾರಿತ್ವಾದ್‌ದ್ವಿಗತಿಃ ಸಮುದಾಹೃತಾ ।। ೨೫೩.

ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ, ಮೊದಲನೆಯದು ವಾದ, ನಂತರದದು ಪ್ರತಿವಾದ; ಸತ್ಯ ಅಥವಾ ಮೋಸದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಋಣನ್ದೇಯಮದೇಯಞ್ಚ ಯೇನ ಯತ್ರ ಯಥಾ ಚ ಯತ್ । ದಾನಗ್ರಹಣಘರ್ಮಶ್ಚ ಋಣಾದಾನಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೨೫೩.

ಋಣ, ಕೊಡಬೇಕಾದದು, ಕೊಡಬಾರದದು, ಯಾರು, ಎಲ್ಲಿ, ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಏನು; ಕೊಡುಗೆ, ಸ್ವೀಕಾರ ಮತ್ತು ಬಾಧ್ಯತೆ—ಇವುಗಳನ್ನು ಋಣಸ್ವೀಕಾರವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವದ್ರವ್ಯಂ ಯತ್ರ ವಿಶ್ರಮ್ಭಾನ್ನಿಕ್ಷಿಪತ್ಯವಿಶಙ್ಕಿತಃ । ನಿಕ್ಷಏಪನ್ನಾಮತತ್ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ವ್ಯವಹಾರಪದಮ್ಬುಧೈಃ ।। ೨೫೩.

ಯಾವಾಗ ಒಬ್ಬನು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ವಸ್ತುವನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ, ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲದೆ ಇಡುತ್ತಾನೋ, ಅದನ್ನು ನಿಕ್ಷೇಪವೆಂದು ನ್ಯಾಯಪಂಡಿತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಣಿಕ್ಪ್ರಭೃತಯೋ ಯತ್ರ ಕರ್ಮ ಸಮ್ಭೂಯ ಕುರ್ವತೇ । ತತ್ಸಮ್ಭೂಯಸಮುತ್ಥಾನಂ ವ್ಯವಹಾರಪದಂ ವಿದುಃ ।। ೨೫೩.

ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಆ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವದು ನ್ಯಾಯವಿಷಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದತ್ತ್ವಾ ದ್ರವ್ಯಞ್ಚ ಚಸಮ್ಯಗ್ಯಃ ಪುನರಾದಾತುಮಿಚ್ಛತಿ । ದತ್ತ್ವಾಪ್ರದಾನಿಕಂ ನಾಮ ತದ್ವಿವಾದಪದಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೨೫೩.

ಯಾರಾದರೂ ಸರಿಯಾಗಿ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು 'ಕೊಟ್ಟದು ಮರಳಿಸದದು' ಎಂದು ವ್ಯಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಭ್ಯುಪೇತ್ಯ ಚ ಶುಶ್ರೂಷಾಂ ಯಸ್ತಾಂ ನ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ । ಅಶುಶ್ರೂಷಾಬ್ಯುಪೇತ್ಯೈತದ್ವಿವಾದಪದಮುಚ್ಯತೇ ।। ೨೫೩.

ಯಾರಾದರೂ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಆ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸದೆ ಇದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು 'ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸೇವೆ ಮಾಡದದು' ಎಂದು ವ್ಯಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಭೃತ್ಯಾನಾಂ ವೇತನಸ್ಯೋಕ್ತಾದಾನಾದಾನವಿಧಿಕ್ರಿಯಾ । ವೇತನಸ್ಯಾನಪಾಕರ್ಮ ತದ್ವಿವಾದಪದಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೨೫೩.

ಭೃತ್ಯರಿಗೆ ವೇತನವನ್ನು ಕೊಡಲು ಮತ್ತು ಪಡೆಯಲು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ವಿಧಾನ; ವೇತನವನ್ನು ಕೊಡದೆ ಇರುವದು ವ್ಯಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.