ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಚತುಷ್ಪಾದಂ ಧನುರ್ವೇದಂ ವದೇ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ದ್ವಿಜ । ರಥನಾಗಾಶ್ವಪತ್ತೀನಾಂ ಯೋಧಾಂಶ್ಚಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕೀರ್ತ್ತಿತಂ ।। ೨೪೯.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ನಾನು ಐದು ಬಗೆಯನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಥ, ಆನೆ, ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಕಾಲಾಳು ಯೋಧರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಯನ್ತ್ರಮುಕ್ತಂ ಪಾಣಿಮುಕ್ತಂ ಮುಕ್ತಸನ್ಧಾರಿತಂ ತಥಾ । ಅಮುಕ್ತಂ ಬಾಹುಯುದ್ಧಞ್ಚ ಪಞ್ಚಧಾ ತತ್ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಂ ।। ೨೪೯.

ಅದು ಐದು ಬಗೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಯಂತ್ರದಿಂದ ಎಸೆಯುವುದು, ಕೈಯಿಂದ ಎಸೆಯುವುದು, ಎಸೆದು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಬಿಡದೆ ಹೋರಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಕೈಯಿಂದ ಹೋರಾಡುವುದು.

ತತ್ರ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ದ್ವಿವಿಂಧಂ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಂ । ಋಜುಮಾಯಾವಿಭೇದೇನ ಭೂಯೋ ದ್ವಿವಿಧಮುಚ್ಯತೇ ।। ೨೪೯.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಎರಡು ಬಗೆಯುಂಟು. ಮತ್ತೆ ನೇರ ಮತ್ತು ಮಾಯೆ ಮೂಲಕ ಹೋರಾಡುವುದಾಗಿ ಎರಡು ಬಗೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕ್ಷೇಪಣೀ ಚಾಪಯನ್ತ್ರಾದ್ಯೈರ್ಯನ್ತ್ರಮುಕ್ತಂ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಂ । ಶಿಲಾತೋಮರಯನ್ತ್ರಾದ್ಯಂ ಪಾಣಿಮುಕ್ತಂ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಂ ।। ೨೪೯.

ಬಿಲ್ಲು ಮುಂತಾದ ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಎಸೆಯುವುದನ್ನು ಯಂತ್ರಮುಕ್ತವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಲ್ಲು, ತೋಮರ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಎಸೆಯುವುದನ್ನು ಕೈಮುಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮುಕ್ತಸನ್ಧಾರಿತಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಪ್ರಾಸಾದ್ಯಮಪಿ ಯದ್ಭವೇತ್ । ಖಡ್‌ಗಾದಿಕಮಮುಕ್ತಞ್ಚ ನಿಯುದ್ಧಂ ವಿಗತಾಯುಧಂ ।। ೨೪೯.

ಎಸೆದು ಹಿಡಿಯುವುದಾದರೆ ಅದು ಪ್ರಾಸ ಮುಂತಾದವು. ಖಡ್ಗ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಬಿಡದೆ ಹೋರಾಡುವುದು, ಆಯುಧವಿಲ್ಲದೆ ಕುಸ್ತಿ ಹೋದರೆ ಅದು ನಿಯುದ್ಧ.

ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ಯೋಗ್ಯಾನಿ ಪ್ರಾತ್ರಾಣಿ ಯೋದ್‌ಧುಮಿಚ್ಛುರ್ಜ್ಜಿತಶ್ರಮಃ । ಧನುಃಶ್ರೇಷ್ಠಾನಿ ಯುದ್ಧಾನಿ ಪ್ರಾಸಮಧ್ಯಾನಿ ತಾನಿ ಚ ।। ೨೪೯.

ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವವನು ದೇಹದ ಆಯಾಸವನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಯೋಗ್ಯವಾದ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಬಿಲ್ಲಿನ ಯುದ್ಧಗಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮ, ಪ್ರಾಸದ ಯುದ್ಧಗಳು ಮಧ್ಯಮ.

ತಾನಿ ಖಡ್‌ಗಜಘನ್ಯಾನಿ ಬಾಹುಪ್ರತ್ಯವರಾಣಿ ಚ । ಧನುರ್ವೇದೇ ಗುರುರ್ವಿಪ್ರಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ವರ್ಣದ್ವಯಸ್ಯ ಚ ।। ೨೪೯.

ಖಡ್ಗದಿಂದ ಹೋರಾಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಮಟ್ಟದದು, ಕೈಯಿಂದ ಹೋರಾಡುವುದು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ. ಧನುರ್ವೇದದ ಗುರುವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅಥವಾ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿರಬೇಕು.

ಯುದ್ಧಾಧಿಕಾರಃ ಶೂದ್ರಸ್ಯ ಸ್ವಯಂ ವ್ಯಾಪಾದಿ ಶಿಕ್ಷಯಾ । ದೇಶಸ್ಥೈಃ ಶಙ್ಗರೈ ರಾಜ್ಞಃ ಕಾರ್ಯ್ಯಾ ಯುದ್ಧೇ ಸಹಾಯತಾ ।। ೨೪೯.

ಶೂದ್ರನು ಸ್ವಯಂ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಅಥವಾ ರಾಜನ ಆದೇಶದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಬಹುದು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಜನಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಯೋಧರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು.

ಅಹ್ಗುಷ್ಠಗುಲ್ಫಪಾಣ್ಯಙ್‌ಘ್ರ್ಯಃ ಶ್ಲಿಷ್ಟಃ ಸ್ಯುಃ ಸಹಿತಾ ಯದಿ । ದೃಷ್ಟಂ ಸಮಪದಂ ಸ್ಥಾನಮೇತಲ್ಲಕ್ಷಣತಸ್ತಥಾ ।। ೨೪೯.

ಬೊಟ್ಟೆಗಳು, ಗುಳಿಗೆಗಳು, ಕೈಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಸಮಪಾದ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಅದರ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಬಹುದು.

ವಾಹ್ಯಾಙ್ಗುಲಿಸ್ಥಿತೌ ಪಾದೌ ಸ್ತಬ್ಧಜಾನುಬಲಾವುಭೌ । ತ್ರಿವತಸ್ತ್ಯನ್ತರಾಸ್ಥಾನಮೇತದ್ವೈಶಾಖಮುಚ್ಯತೇ ।। ೨೪೯.

ಹೊರಗಿನ ಬೆರಳುಗಳು ಸೇರಿ, ಎರಡೂ ಮೊಣಕಾಲುಗಳು ದೃಢವಾಗಿದ್ದು, ಮೂರು ವಿಟಸ್ತ ದೂರ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟರೆ ಅದನ್ನು ವೈಶಾಖ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಹಂಸಪಙ್‌ಕ್ತ್ಯಾಕೃತಿಸಮೇ ದೃಶ್ಯೇತೇ ಯತ್ರ ಜಾನುನೀ । ಚತುರ್ವಿತಸ್ತಿವಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ತದೇ ತನ್ಮಣ್ಡಲಂ ಸ್ಮೃತಂ ।। ೨೪೯.

ಮೊಣಕಾಲುಗಳು ಹಂಸದ ಹಾದಿಯಂತೆ ಸರಳವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ನಾಲ್ಕು ವಿಟಸ್ತ ದೂರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಮಂಡಲ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಹಲಾಕೃತಿಮಯಂ ಯಚ್ಚ ಸ್ತಬ್ಧಜಾನೂರುದಕ್ಷಿಣಂ । ವಿತಸ್ತ್ಯಃ ಪಞ್ಚ ಚವಿಸ್ತಾರೇ ತದಾಲೀಢಂ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಂ ।। ೨೪೯.

ಹಲದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ, ಬಲಗಾಲು ಮತ್ತು ಮೊಣಕಾಲು ನೇರವಾಗಿ, ಐದು ಬೊಟ್ಟೆಗಳಷ್ಟು ಅಗಲದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಭಂಗಿಯನ್ನು ಆಳೀಢ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಏತದೇವ ವಿಪರ್ಯ್ಯಸ್ತಂ ಪ್ರತ್ಯಾಲೀಢಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಂ । ತಿರ್ಯ್ಯಗ್ಭೂತೋ ಭವೇದ್ವಾಮೋ ದಕ್ಷಿಣೋಽಪಿ ಭವೇದೃಜುಃ ।। ೨೪೯.

ಈದೇ ಭಂಗಿಯನ್ನು ಹಿಮ್ಮುಖವಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಾಲೀಢ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಡಗಾಲು ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಇರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಬಲಗಾಲು ನೇರವಾಗಿರಬಹುದು.

ಗುಲ್ಫೌ ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗ್ರಹೌ ಚೈವ ಸ್ಥಿತೌ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಾನ್ತ್ರೌ । ಸ್ಥಾನಂ ಜಾತಂ ಭವೇದೇತದ್ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮಾಯತಂ ।। ೨೪೯.

ಗುಡುಸಿನೂ ಮತ್ತು ಪಾದದ ಬೆರಳುಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆಟ್ಟಗಿರುವಾಗ, ಐದು ಬೆರಳುಗಳೆಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರದಲ್ಲಿ, ಹನ್ನೆರಡು ಬೆರಳಷ್ಟು ಉದ್ದದಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಋಜುಜಾನುರ್ಭವೇದ್ವಾಮೋ ದಕ್ಷಿಣಃ ಸುಪ್ರಸಾರಿತಃ । ಅಥವಾ ದಕ್ಷಇಣಞ್ಜಾನು ಕುಬ್ಜಂ ಭವತಿ ನಿಶ್ಚಲಂ ।। ೨೪೯.

ಎಡ ಮೊಣಕಾಲು ನೇರವಾಗಿರಬೇಕು, ಬಲಗಾಲು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಚಾಚಿರಬೇಕು; ಅಥವಾ ಬಲ ಮೊಣಕಾಲು ಮಡಚಿಕೊಂಡು, ಅದು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಬೇಕು.

ದಣ್ಡಾಯತೋ ಭವೇದೇಷ ಚರಣಃ ಸಹ ಜಾನುನಾ । ಏವಂ ವಿಕಟಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ದ್ವಿಹಸ್ತಾನ್ತರಮಾಯತಂ ।। ೨೪೯.

ಈ ಕಾಲು ಮತ್ತು ಮೊಣಕಾಲು ದಂಡದಂತೆ ನೇರವಾಗಿ ಚಾಚಬೇಕು; ಹೀಗೆ ಎರಡು ಕೈಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದದಲ್ಲಿ ವಿಕಟ ಭಂಗಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಜಾನುನೀ ದ್ವಿಗುಣೇ ಸ್ಯಾತಾಮುತ್ತಾನೌ ಚರಣಾವುಭೌ । ಅನೇನ ವಿಧಿಯೋಗೇನ ಸಮ್ಪುಟಂ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಂ ।। ೨೪೯.

ಎರಡು ಪಾದಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಮಡಚಿದರೆ, ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಸಂಪುಟ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿವರ್ತ್ತಿತೌ ಪಾದೌ ಸಮದಣ್ಡಾಯತೌ ಸ್ಥಿರೌ । ದೃಷ್ಟಮೇವ ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲಮಾಯತಂ ।। ೨೪೯.

ಪಾದಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊರಗೆ ತಿರುಗಿ, ದಂಡದಂತೆ ನೇರವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಬೇಕು, ಹದಿನಾರು ಬೆರಳಷ್ಟು ಉದ್ದದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಇರಬೇಕು.

ಸ್ವಸ್ತಿಕೇನಾತ್ರ ಕುರ್ವೀತ ಪ್ರಣಾಮಂ ಪ್ರಥಮಂ ದ್ವಿಜ । ಕಾರ್ಮುಕಂ ಗೃಹ್ಯ ವಾಮೇನ ವಾಮಣಂ ದಕ್ಷಿಣಕೇನ ತು ।। ೨೪೯.

ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು, ದ್ವಿಜನೇ; ಎಡಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದು, ಬಲಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು.

ವೈಶಾಖೇ ಯದಿ ವಾ ಜಾತೇ ಸ್ಥಿತೌ ವಾಪ್ಯಥವಾಯತೌ । ಗುಣಾನ್ತನ್ತು ತತಃ ಕೃತ್ವಾ ಕಾರ್ಮಕೇ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಮುಕಃ ।। ೨೪೯.

ವೈಶಾಖ ಅಥವಾ ಜಾತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಚಾಚಿದ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ, ನಂತರ ಪ್ರಿಯವಾದ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಬಿಲ್ಲುಗುಣಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಬೇಕು.

ಅಧಃ ಕಟಿನ್ತು ಧನುಷಃ ಫಲದೇಶನ್ತು ಪತ್ರಿಣಃ । ಧರಣ್ಯಾಂ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ತ ತೋಲಯಿತ್ವಾ ತಥೈವ ಚ ।। ೨೪೯.

ಬಿಲ್ಲಿನ ಕೆಳಭಾಗವನ್ನು ಸೊಂಟದ ಬಳಿ, ಬಾಣದ ತುದಿಯನ್ನು ಮುನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ನಂತರ ಅವನ್ನು ಎತ್ತಬೇಕು.

ಭುಜಾಬ್ಯಾಮತ್ರ ಕುಬ್ಜಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಕೋಷ್ಠಾಭ್ಯಾಂ ಶುಭವ್ರತ । ಯಸ್ಯ ವಾಣಂ ಧನುಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಪುಙ್ಖದೇಶೇ ಚ ಪತ್ರಿಣಃ ।। ೨೪೯.

ಬಾಹುಗಳು ಮತ್ತು ಮುಗುಳ್ನೆರೆಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಡಚಿಕೊಂಡು, ಒಳ್ಳೆಯ ಬಿಲ್ಲು ಎಂದರೆ ಬಾಣ ಮತ್ತು ಅದರ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಕೈಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವದು.

ವಿನ್ಯಾಸೋ ಧನುಷಶ್ಚೈವ ದ್ವಾದಶಙ್ಗುಲಮನ್ತರಂ । ಜ್ಯಯಾ ವಿಶಿಷ್ಟಃ ಕರ್ತ್ತವ್ಯೋ ನಾತಿಹೀನೋ ನ ಚಾಧಿಕಃ ।। ೨೪೯.

ಬಿಲ್ಲಿನ ಅಂತರ ಹನ್ನೆರಡು ಬೆರಳಷ್ಟು ಇರಬೇಕು; ಬಿಲ್ಲುಗುಣಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಿಗಿಯಾಗಿರಬಾರದು, ಹೆಚ್ಚು ಸಡಿಲವಾಗಿಯೂ ಇರಬಾರದು, ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿರಬೇಕು.

ನಿವೇಶ್ಯ ಕಾರ್ಮುಕಂ ನಾಭ್ಯಾಂ ನಿತಮ್ಬೇ ಶರಸಙ್ಕರಂ । ಉತ್ಕ್ಷಿಪೇದುತ್ಥಿತಂ ಹಸ್ತಮನ್ತ್ರೇಣಾಕ್ಷಿಕರ್ಣಯೋಃ ।। ೨೪೯.

ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹೊಟ್ಟೆಯ ಬಳಿ, ಬಾಣವನ್ನು ಸೊಂಟದ ಬಳಿ ಇಟ್ಟು, ಕೈಯನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಮಂತ್ರವನ್ನು ಬೆರಳು ಮತ್ತು ಕಿವಿಯ ಬಳಿ ಜಪಿಸಬೇಕು.

ಪೂರ್ವೇಣ ಮುಷ್ಟಿನಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಸ್ತನಾಗ್ರೇ ದಕ್ಷಿಣೇ ಶರಃ । ಹರಣನ್ತು ತತಃ ಕೃತ್ವಾ ಶೀಘ್ರಂ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಸಾರಯೇತ್ ।। ೨೪೯.

ಬಾಣವನ್ನು ಬಲಗೈಯ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಬೇಕು; ಗುರಿ ಹಿಡಿದು, ಕೈಯನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಚಾಚಬೇಕು.

ನಾಭ್ಯನ್ತರಾ ನೈವ ವಾಹ್ಯಾ ನೋದ್‌ರ್ಧ್ವಕಾ ನಾಧರಾ ತಥಾ । ನ ಚ ಕುಬ್ಜಾ ನ ಚೋತ್ತಾನಾ ನ ಚಲಾ ನಾತಿವೇಷ್ಟಿತಾ ।। ೨೪೯.

ಬಾಣವು ತುಂಬ ಹತ್ತಿರವೂ ಇರಬಾರದು, ದೂರವೂ ಇರಬಾರದು, ಹೆಚ್ಚು ಮೇಲೆಯೂ ಕೆಳೆಯೂ ಇರಬಾರದು; ಅದು ಮಡಚಿಕೊಂಡರೂ, ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದರೂ, ಅಲುಗಿದರೂ, ಹೆಚ್ಚು ತಿರುಗಿದರೂ ಆಗಬಾರದು.

ಸಮಾ ಸ್ಥೈರ್ಯ್ಯಗುಣೋಪೇತಾ ಪೂರ್ವದಣ್ಡಮಿವ ಸ್ಥಿತಾ । ಛಾದಯಿತ್ವಾ ತತೋ ಲಕ್ಷ್ಯಂ ಪೂರ್ವ್ವೇಣಾನೇನ ಮುಷ್ಟಿನಾ ।। ೨೪೯.

ಬಾಣವು ನೇರವಾಗಿಯೂ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಗುಣದಿಂದ ಕೂಡಿರಬೇಕು, ದಂಡದಂತೆ ಹಿಡಿಯಬೇಕು; ನಂತರ ಇದೇ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗುರಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಬೇಕು.

ಉರಸಾ ತೂತ್ಥಿತೋ ಯನ್ತಾ ತ್ರಿಕೋಣವಿನತಸ್ಥಿತಃ । ಸ್ರಸ್ತಾಂಶೇ ನಿಶ್ಚಲಗ್ರೀವೋ ಮಯೂರಾಞ್ಚಿತಮಸ್ತಕಃ ।। ೨೪೯.

ವೀರನು ಎದೆ ನೇರವಾಗಿ ನಿಂತು, ತ್ರಿಕೋಣದಂತೆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಕುತ್ತಿಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ತಲೆ ನವಿಲಿನಂತೆ ಬಾಗಿದಂತೆ ಇರಬೇಕು.

ಲಲಾಟನಾಸಾವಕ್ತ್ರಾಂಸಾಃ ಕುರ್ಯ್ಯುರಶ್ವಸಮಮ್ಭವೇತ್ । ಅನ್ತರಂ ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಚಿವುಕಸ್ಯಾಂಸಕಸ್ಯ ಚ ।। ೨೪೯.

ಮುಖ, ಮೂಗು, ಬಾಯಿ, ಭುಜಗಳು ಕುದುರೆಯಂತೆ ಸರಳವಾಗಿ ಇರಬೇಕು; ಬಿಲ್ಲುಗುಣಿ ಮತ್ತು ಭುಜದ ನಡುವೆ ಮೂರು ಬೆರಳಷ್ಟು ಅಂತರ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.