ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಖನ್ಯಾಕರಬಲಾದಾನಂ ಶುನ್ಯಾನಾಂ ಚ ನಿವೇಶನಂ । ಅಷ್ಟವರ್ಗಮಿಮಂ ರಾಜಾ ಸಾಧುವೃತ್ತೋಽನುಪಾಲಯೇತ್ ।। ೨೩೯.

ಗವಿಗಳು, ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ಬಿಕಾರಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಸತಿ ಮಾಡಿಸುವ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಒಳ್ಳೆಯ ರಾಜನು ಈ ಎಂಟು ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು.

ಆಮುಕ್ತಿಕೇಭ್ಯಶ್ಚೌರೇಭ್ಯಃ ಪೌರೇಬ್ಯೋ ರಾಜವಲ್ಲಭಾತ್ । ಪೃಥಿವೀಪತಿಲೋಭಾಚ್ಚ ಚಪ್ರಜಾನಾಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಯಂ ।। ೨೩೯.

ಮರುಮುಖದ ಕಳ್ಳರಿಂದ, ದರೋಡೆಗಾರರಿಂದ, ಪಟ್ಟಣದ ಜನರಿಂದ, ರಾಜನ ಪ್ರಿಯರಿಂದ ಮತ್ತು ರಾಜನ ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ—ಈ ಐದು ಪ್ರಕಾರದ ಭಯ رعಾಜ್ಯವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವೇಕ್ಷ್ಯೈತದ್ಭ್ಯಂ ಕಾಲೇ ಆದದೀತ ಕರಂ ನೃಪಃ । ಅಭ್ಯನ್ತರಂ ಶರೀರಂ ಸ್ವಂ ವಾಹ್ಯಂ ರಾಷ್ಟ್ರಞ್ಚ ರಕ್ಷಯೇತ್ ।। ೨೩೯.

ರಾಜನು ಈ ಎಲ್ಲರಿಂದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ತನ್ನ ದೇಹ, ಒಳಗಿನವರು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೊರಗಿನ ಅಪಾಯಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.

ದಡ್ಯಾಂಸ್ತು ದಣ್ಡಯೇದ್ರಾಜಾ ಸ್ವಂ ರಕ್ಷೇಚ್ಚಃವಿಷಾದಿತಃ । ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಪುತ್ರಾಂಶ್ಚ ಶತ್ರುಭ್ಯೋ ವಿಶ್ವಸೇನ್ನ ಕದಾಚನ ।। ೨೩೯.

ಯಾರು ದಂಡಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರೋ ಅವರನ್ನು ರಾಜನು ಶಿಕ್ಷಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ವಿಷದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಹೆಂಗಸರು, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಥವಾ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ನಂಬಬಾರದು.

ರಾಮ ಉವಾಚ ಪ್ರಭಾವೋತ್ಸಾಹಶಕ್ತಿಭ್‌ಯಾಂ ಮನ್ತ್ರಶಕ್ತಿಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ । ಪ್ರಭಾವೋತ್ಸಾಹವಾನ್ ಕಾವ್ಯೋ ಜಿತೋ ದೇವಪುರೋಧಸಾ ।। ೨೪೧.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು: ಬಲ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದ ಜೊತೆ ಇದ್ದಾಗ ಸಲಹೆಯ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ. ಬಲ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹವಿದ್ದ ಕಾವ್ಯನು ದೇವತೆಗಳ ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಜಯಿಸಿದನು.

ಮನ್ತ್ರಯೇತೇಹ ಕಾರ್ಯ್ಯಾಣಿ ನಾನಾಪ್ತೈರ್ನ್ನಾಬಿಪಶ್ಚಿತಾ । ಅಶಕ್ಯಾರಮ್ಭವೃತ್ತೀನಾಂ ಕುತಃ ಕ್ಲೇಶಾದೃತೇ ಫಲಂ ।। ೨೪೧.

ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಜ್ಞಾನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲ. ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವವರಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಫಲ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು?

ಅವಿಜ್ಞಾತಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಂ ವಿಜ್ಞಾತಸ್ಯ ಚ ನಿಶ್ಚಯಃ । ಅರ್ಥದ್ವೈಧಸ್ಯ ಸನ್ದೇಹಚ್ಛೇದನಂ ಶೇಷದರ್ಶನಂ ।। ೨೪೧.

ಅರಿಯದದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು, ತಿಳಿದದ್ದರಲ್ಲಿ ದೃಢತೆ, ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಉಳಿದಿರುವುದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು—ಇವು ಸಲಹೆಯ ಫಲಗಳು.

ಸಹಾಯಾಃ ಸಾಧನೋಪಾಯಾ ವಿಭಾಗೋ ದೇಶಕಾಲಯೋಃ । ವಿಪತ್ತೇಶ್ಚ ಪ್ರತೀಕಾರಃ ಪಞಢ್ಚಾನ್ನೋ ಮನ್ತ್ರ ಇಷ್ಯತೇ ।। ೨೪೧.

ಸಹಾಯಗಾರರು, ಸಾಧನೆಗೆ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಸ್ಥಳ-ಕಾಲದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಭಾಗ, ಮತ್ತು ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ—ಈ ಐದು ಸಲಹೆಯ ಅಂಶಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನಃಪ್ರಸಾದಃ ಶ್ರದ್ಧಾ ಚ ತಥಾ ಕರಣಪಾಟವಂ । ಸಹಾಯೋತ್ಥಾನಸಮ್ಪಚ್ಚ ಕರ್ಮ್ಮಣಾಂ ಸಿದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಂ ।। ೨೪೧.

ಮನಸ್ಸಿನ ಶಾಂತಿ, ನಂಬಿಕೆ, ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಚಾತುರ್ಯ, ಸಹಾಯಗಾರರ ಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸು—ಇವು ಸಾಧನೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಮದಃ ಪ್ರಮಾದಃ ಕಾಮಶ್ಚ ಸುಪ್ತಪ್ರಲಪಿತಾನಿ ಚ । ಭಿನ್ದನ್ತಿ ಮನ್ತ್ರಂ ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಾಃ ಕಾಮಿನ್ಯೋ ರಮತಾನ್ತಥಾ ।। ೨೪೧.

ಅಹಂಕಾರ, ಅಲಕ್ಷ್ಯ, ಆಸೆ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವುದು—ಈ ಗುಪ್ತ ದೋಷಗಳು ಸಲಹೆಯನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಹೆಂಗಸರು ಕೂಡ.

ಪ್ರಗಲ್ಭಃ ಸ್ಮೃತಿಮಾನ್ವಾಗ್ಮೀ ಶಸ್ತ್ರೇ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಚ ನಿಷ್ಠಿತಃ । ಅಬ್ಯಸ್ತಕರ್ಮ್ಮಾಂ ನೃಪತೇರ್ದೂತೋ ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ ।। ೨೪೧.

ಧೈರ್ಯವಂತ, ಸ್ಮರಣಾಶಕ್ತಿ ಇರುವ, ಸುಭಾಷಣೆಯುಳ್ಳ, ಶಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ片ಪಟು, ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅಲಕ್ಷ್ಯವಿಲ್ಲದವನು ರಾಜನ ದೂತನಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನು.

ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಪಾದತೋ ಹೀನೋ ದೂತಸ್ತು ತ್ರಿವಿಧಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೨೪೧.

ದೂತನನ್ನು ಅವನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿರುವ ಕೊರತೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮೂರು ವಿಧಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ನಾವಿಜ್ಞಾತಂ ಪುರಂ ಶತ್ರೋಃ ಪ್ರವಿಶೇಚ್ಚ ನ ಶಂಸದಂ। ಕಾಲಮೀಕ್ಷೇತ ಕಾರ್ಯ್ಯಾರ್ಥಮನುಜ್ಞಾತಶ್ಚ ನಿಷ್ಪತೇತ್ ।। ೨೪೧.

ಶತ್ರುವಿನ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಾರದು, ಗುಪ್ತಚರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬಾರದು; ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸೂಕ್ತ ಸಮಯವನ್ನು ನೋಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ನಂತರವೇ ಹೊರಡಬೇಕು.

ಛಿದ್ರಞ್ಚ ಶತ್ರೋರ್ಜಾನೀಯಾತ್ ಕೋಷಮಿತ್ರಬಲಾನಿ ಚ । ರಾಗಾಪರಾಗೌ ಜಾನೀಯಾದ್ ದೃಷ್ಟಿಗಾತ್ರವಿಚೇಷ್ಟಿತೈಃ ।। ೨೪೧.

ಶತ್ರುವಿನ ದುರ್ಬಲತೆ, ಧನ, ಮಿತ್ರರು ಮತ್ತು ಸೇನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಅವರ ಕಣ್ಣು, ದೇಹ ಮತ್ತು ಚಲನೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ದ್ವೇಷವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು.

ಕುರ್ಯ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಂ ಸ್ತೋತ್ರಂ ಪಕ್ಷಯೋರುಭಯೋರಪಿ । ತಪಸ್ವಿವ್ಯಞ್ಜನೋಪೇತೈಃ ಸುಚರೈಃ ಸಹ ಸಂವಸೇತ್ ।। ೨೪೧.

ಎರಡೂ ಪಾಳಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ವರದಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಬೇಕು; ಗುರುತುಗಳಿರುವ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಜೊತೆ ವಾಸಿಸಬೇಕು.

ಚರಃ ಪ್ರಕಾಶೋ ದೂತಃ ಸ್ಯಾದಪ್ರ್ಕಾಶಶ್ಚರೋ ದ್ವಿಧಾ । ಬಣಿಕ್ ಕೃಷೀಬಲೋ ಲಿಙ್ಗೀ ಬಿಕ್ಷುಕಾದ್ಯಾತ್ಮಕಾಶ್ಚರಾಃ ।। ೨೪೧.

ಚರನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಅಥವಾ ಗುಪ್ತವಾಗಿರಬಹುದು; ಗುಪ್ತಚರನು ಎರಡು ವಿಧ, ವ್ಯಾಪಾರಿ, ರೈತ, ಕೂಲಿ, ತಪಸ್ವಿ, ಭಿಕ್ಷುಕ ಮತ್ತು ಇತರರೂ ಗುಪ್ತಚರರಾಗಬಹುದು.

ಯಾಯಾದರಿಂ ವ್ಯಸನಿನಂ ನಿಷ್ಫಲೇ ದೂತಚೇಷ್ಟಿತೇ । ಪ್ರಕೃತಿವ್ಯಸನಂ ಯತ್ಸ್ಯಾತ್ತತ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸಮುತ್ಪತೇತ್ ।। ೨೪೧.

ಶತ್ರು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ, ದೂತರ ಪ್ರಯತ್ನ ವಿಫಲವಾದಾಗ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು; ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಪಾಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಕ್ರಮವಹಿಸಬೇಕು.

ಅನಯಾದ್ವ್ಯಸ್ಯತಿ ಶ್ರೇಯಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತದ್ವ್ಯಸನಂ ಸ್ಮೃತಂ । ಹುತಾಶನೋ ಜಲಂ ವ್ಯಾಧಿರ್ದುರ್ಭಿಕ್ಷಂ ಮರಕಂ ತಥಾ ।। ೨೪೧.

ನಾಶವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವದು ವಿಪತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಬೆಂಕಿ, ನೀರು, ರೋಗ, ಹಂಗರ್ ಮತ್ತು ಮಹಾಮಾರಿ ಇವು ವಿಪತ್ತುಗಳು.

ಇತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ದೈವಂ ವ್ಯಸನಂ ಮಾನುಷಂ ಪರಂ। ದೈವಂ ಪುರುಷಕಾರೇಣ ಶಾನ್ತ್ಯಾ ಚ ಪ್ರಶಮನ್ನಯೇತ್ ।। ೨೪೧.

ಹೀಗೆ ಐದು ವಿಧದ ದೈವಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ವಿಪತ್ತುಗಳು ಇವೆ; ದೈವಿಕ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯಿಂದ ನಿವಾರಿಸಬಹುದು.

ಉತ್ಥಾಪಿತೇನ ನೀತ್ಯಾ ಚ ಮಾನುಷಂ ವ್ಯಸನಂ ಹರೇತ್ । ಮನ್ತ್ರೋ ಮನ್ತ್ರಫಲಾವಾಪ್ತಿಃ ಕಾರ್ಯ್ಯಾನುಷ್ಠಾನಮಾಯತಿಃ ।। ೨೪೧.

ಮಾನವೀಯ ವಿಪತ್ತನ್ನು ನೀತಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದಿಂದ ದೂರ ಮಾಡಬಹುದು; ಸಲಹೆ, ಅದರ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆ ಮುಖ್ಯ.

ಆಯವ್ಯಯೌ ದಣ್ಡನೀತಿರಮಿತ್ರಪ್ರತಿತಷೇಧನಂ । ವ್ಯಸನಸ್ಯ ಪ್ರತೀಕಾರೋ ರಾಜ್ಯರಾಜಾಭಿರಕ್ಷಣಂ ।। ೨೪೧.

ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಖರ್ಚು, ನ್ಯಾಯದ ಆಡಳಿತ, ಶತ್ರು ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದು—ಇವು ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಪರಿಹಾರವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಹಾಗೂ ರಾಜನ ರಕ್ಷಣೆಗೂ ಅವಶ್ಯಕ.

ಇತ್ಯಮಾತ್ಯಸ್ಯ ಕರ್ಮ್ಮದಂ ಇನ್ತಿ ಸವ್ಯಸನಾನ್ವಿತಃ । ಹಿರಣ್ಯಧಾನ್ಯವಸ್ತ್ರಾಣಿ ವಾಹನಂ ಪ್ರಜಯಾ ಭವೇತ್ ।। ೨೪೧.

ಹೀಗೆ ಅಮಾತ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ, ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಬಂಗಾರ, ಧಾನ್ಯ, ಬಟ್ಟೆ, ವಾಹನ ಮತ್ತು ಸಂತಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು.

ತಥಾನ್ಯೇ ದ್ರವ್ಯನಿಚಯಾ ಹನ್ತಿ ಸವ್ಯಸನಾ ಪ್ರಜಾ । ಪ್ರ್ಜಾನಾಮಾಪದಿಸ್ಥಾನಾಂ ರಕ್ಷಣಂ ಕೋಷದಣ್ಡಯೋಃ ।। ೨೪೧.

ಹಾಗೆಯೇ ಇತರ ಸಂಪತ್ತಿನ ಸಂಗ್ರಹವೂ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಜೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಧನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷೆ ಅವಶ್ಯಕ.

ಪೌರಾದ್ಯಾಶ್ಚೋಪಕುರ್ವನ್ತಿ ಸಂಶ್ರಯಾದಿಹ ದುರ್ದ್ದಿನಂ । ತೂಷ್ಣೀಂ ಯುದ್ಧಂ ಜನತ್ರಾಣಂ ಮಿತ್ರಾಮಿತ್ರಪರಿಗ್ರಹಃ ।। ೨೪೧.

ನಗರದವರು ಮತ್ತು ಇತರರು ಕಷ್ಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಮೌನ ಯುದ್ಧ, ಜನರ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ.

ಸಾಮನ್ತಾದಿ ಕೃತೇ ದೋಷೇ ನಶ್ಯೇತ್ತದ್ವ್ಯಸನಾಚ್ಚ ತತ್ । ಭೃತ್ಯಾನಾಂ ಭರಣಂ ದಾನಂ ಪ್ರ್ಜಾಮಿತ್ರಪರಿಗ್ರಹಃ ।। ೨೪೧.

ಸೀಮೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನು ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದರೆ, ಆ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಅವನು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ; ಸೇವಕರ ಪೋಷಣೆ, ದಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರರನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯ.

ಧರ್ಮ್ಮಕಾಮಾದಿಭೇದಶ್ಚ ದುರ್ಗಸಂಸ್ಕಾರಭೂಷಣಂ । ಕೋಷಾತ್ತದ್ವ್ಯಸನಾದ್ಧನ್ತಿ ಕೋಷಮೂಲೋ ಹಿ ಭೂಪತಿಃ ।। ೨೪೧.

ಧರ್ಮ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಇತರ ಭೇದಗಳು, ಕೋಟೆಯ ಬಲ—allವು ಧನಹಾನಿಯಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ರಾಜನು ಧನದಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ.

ಮಿತ್ರಾಮಿತ್ರಾವನೀಹೇಮಸಾಧನಂ ರಿಪುಮರ್ದ್ದನಂ । ದೂರಕಾರ್ಯ್ಯಾಶುಕಾರಿತ್ವಂ ದಣ್ಡಾತ್ತದ್ವ್ಯಸನಾದ್ಧರೇತ್ ।। ೨೪೧.

ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರುಗಳ ವ್ಯವಹಾರ, ಸಂಪತ್ತು, ಶತ್ರುಗಳ ನಾಶ ಮತ್ತು ದೂರದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಾಧಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ—allವು ಶಿಕ್ಷೆಯ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಸ್ತಮ್ಭಯತಿ ಮಿತ್ರಾಣಿ ಅಮಿತ್ರಂ ನಾಶಯತ್ಯಪಿ । ಧನಾದ್ಯೈರುಪಕಾರಿತ್ವಂ ಮಿತ್ರಾತ್ತದ್ವ್ಯಸನಾದ್ಧರೇತ್ ।। ೨೪೧.

ಇದು ಮಿತ್ರರನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಇತರ ಉಪಕಾರಗಳು ಮಿತ್ರರ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತವೆ.

ರಾಜಾಚ ಸವ್ಯಸನೀ ಹನ್ಯಾದ್ರಾಜಕಾರ್ಯ್ಯಾಣಿ ಯಾನಿ ಚ । ವಾಗ್ದಣ್ಡಯೋಶ್ಚ ಪಾರುಷ್ಯಮರ್ಥದೂಷಣಮೇವ ಚ ।। ೨೪೧.

ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ರಾಜನು ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಕಠಿಣ ಮಾತು, ಶಿಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತಿನ ಭ್ರಷ್ಟತೆ ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.