ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಸತ್ತ್ವೇನ ಸತ್ಯಶೌಚಾಭ್ಯಾಂ ತಥಾ ಶೀಲಾದಿಭಿರ್ಗುಣೈಃ । ತ್ಯಜ್ಯನ್ತೇ ತೇ ನರಾ ಸದ್ಯಃ ಸನ್ತ್ಯಕ್ತಾ ಯೇ ತ್ವಯಾಮಲೇ ।। ೨೩೭.

ನಿರ್ಮಲೆಯಾದ ದೇವಿ, ನಿನ್ನಿಂದ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟವರು ಸತ್ಯ, ಶುದ್ಧತೆ, ಸತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಗುಣಗಳು—allವನ್ನು ಕೂಡ ತಕ್ಷಣ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ತ್ವಯಾವಲೋಕಿತಾಃ ಸದ್ಯಃ ಶೀಲಾದ್ಯೈರಖಿಲೈರ್ಗುಣೇಃ । ಕುಲೈಶ್ವರ್ಯ್ಯೈಶ್ಚ ಯುಜ್ಯನ್ತೇ ಪುರುಷಾ ನಿರ್ಗಣಾ ಅಪಿ ।। ೨೩೭.

ದೇವಿ, ನಿನ್ನ ಕಟಾಕ್ಷವು ಯಾರ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆಯೋ, ಅವರು ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದವರಾದರೂ ಕೂಡ ಸತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಕುಟುಂಬದ ಐಶ್ವರ್ಯ—allವನ್ನು ಕೂಡ ತಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಶ್ಲಾಘ್ಯಃ ಸ ಗುಣೀ ಧನ್ಯಃ ಸ ಕುಲೀನಃ ಸ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ । ಸ ಶೂರಃ ಸ ಚ ವಿಕ್ರಾನ್ತೋ ಯಸ್ತ್ವಯಾ ದೇವಿ ವೀಕ್ಷಿತಃ ।। ೨೩೭.

ದೇವಿ, ನಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾದವನು ಪ್ರಶಂಸನೀಯ, ಗುಣವಂತ, ಧನ್ಯ, ಕುಲೀನ, ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಶೂರ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಸದ್ಯೋ ವೈಗುಣ್ಯಮಾಯಾನ್ತಿ ಶೀಲಾದ್ಯಾಃ ಸಕಲಾ ಗುಣಾಃ । ಪರಾಮುಙ್‌ಮುಖೀ ಜಗದ್ಧಾತ್ರೀ ಯಸ್ಯ ತ್ವಂ ವಿಷ್ಣುವಲ್ಲಭೇ ।। ೨೩೭.

ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರಿಯೆಯಾದ ಜಗತ್ತಿನ ಪೋಷಕಿಯೇ, ನೀನು ಯಾರಿಂದ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯೋ, ಅವನಿಂದ ಸತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಕೂಡ ತಕ್ಷಣ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ.

ನ ತೇ ವರ್ಣಯಿತುಂ ಶಕ್ತಾ ಗುಣಾನ್ ಜಿಹ್ವಾಪಿ ವೇಧಸಃ । ಪ್ರಸೀದ ದೇವಿ ಪದ್ಮಾಕ್ಷಿ ನಾಸ್ಮಾಂಸ್ತ್ಯಾಕ್ಷಈಃ ಕದಾಚನ ।। ೨೩೭.

ಪದ್ಮಾಕ್ಷಿ ದೇವಿ, ಬ್ರಹ್ಮನ ನಾಲಿಗೆಯೂ ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಯಮಾಡಿ, ನಮ್ಮನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ತೊರೆಯಬೇಡ.

ಪುಷ್ಕರ ಉವಾಚ । ಏವಂ ಸ್ತುತಾ ದದೌ ಶ್ರೀಶ್ಚ ವರಮಿನ್ದ್ರಾಯ ಚೇಪ್ಸಿತಂ । ಸುಸ್ಥಿರತ್ವಂ ಚರಾಜ್ಯಸ್ಯ ಸಙ್‌ಗ್ರಾಮವಿಜಯಾದಿಕಂ ।। ೨೩೭.

ಪುಷ್ಕರನು ಹೇಳಿದನು: ಹೀಗೆ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶ್ರೀ ದೇವಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಅವನು ಬಯಸಿದ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು—ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸ್ಥಿರತೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯ ಮತ್ತು ಇತರ ಶುಭಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡಿದಳು.

ಸ್ವಸ್ತೋತ್ರಪಾಠಶ್ರವಣಕರ್ತೄಣಾಂ ಭುಕ್ತಿಮುಕ್ತಿದಂ । ಶ್ರೀಸ್ತೋತ್ರಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಪಠೇಚ್ಚ ಶ್ರೃಣುಯಾನ್ನರಃ ।। ೨೩೭.

ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ಶ್ರೀ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಓದುವುದು ಅಥವಾ ಕೇಳುವುದು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಮನುಷ್ಯನು ಇದನ್ನು ಪಠಿಸಬೇಕು ಅಥವಾ ಕೇಳಬೇಕು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ನೀತಿಸ್ತೇ ಪುಷ್ಕರೋಕ್ತಾ ತು ರಾಮೋಕ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಯ ಯಾ । ಜಯಾಯ ತಾಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಶ್ರೃಣು ಧರ್ಮ್ಮಾದಿವರ್ದ್ಧನೀಂ ।। ೨೩೮.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದನು: ಪುಷ್ಕರನು ಹೇಳಿದ ನೀತಿಯೂ, ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದ ನೀತಿಯೂ ಇದೆ. ಈಗ ಆ ಧರ್ಮಾದಿಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ನೀತಿಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು.

ರಾಮ ಉವಾಚ ನ್ಯಾಯೇನಾರ್ಜ್ಜನಮರ್ಥಸ್ಯ ವರ್ದ್ಧನಂ ರಕ್ಷಣಂ ಚರೇತ್ । ಸತ್ಪಾತ್ರಪ್ರತಿಪತ್ತಿಶ್ಚ ರಾಜವೃತ್ತಂ ಚತುರ್ವಿಧಂ ।। ೨೩೮.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು: ಧನವನ್ನು ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಬೇಕು, ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕು, ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯರಿಗೆ ನೀಡಬೇಕು—ಇವು ರಾಜನ ನಾಲ್ಕು ಕರ್ತವ್ಯಗಳು.

ನಯಸ್ಯ ವಿನಯೋ ಮೂಲಂ ವಿನಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಶ್ಚಯಾತ್ । ವಿನಯೋ ಹೀನ್ದ್ರಿಯಜಯಸ್ತೈರ್ಯುಕ್ತಃ ಪಾಲಯೇನ್ಮಹೀಂ ।। ೨೩೮.

ಶಾಸನದ ಮೂಲ ಶಿಸ್ತಾಗಿದೆ; ಶಿಸ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಶಿಸ್ತೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವುದು. ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಇದ್ದಾಗ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಬೇಕು.

ಗ್ರಭಾವಃ ಶುಚಿತಾ ಮೈತ್ರೀ ತ್ಯಾಗಃ ಸತ್ಯಂ ಕೃತಜ್ಞತಾ । ಕುಲಂ ಶೀಲಂ ದಮಶ್ಚೇತಿ ಗುಣಾಃ ಸಮ್ಪತ್ತಿಹೇತವಃ ।। ೨೩೮.

ಉತ್ತಮ ವಂಶ, ಶುದ್ಧತೆ, ಸ್ನೇಹ, ತ್ಯಾಗ, ಸತ್ಯ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಕುಟುಂಭ, ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ವಭಾವ, ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ—ಈ ಗುಣಗಳು ಸಿರಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಕೀರ್ಣವಿಷಯಾರಣ್ಯೇ ಧಾವನ್ತಂ ವಿಪ್ರಮಾಥಿನಂ । ಜ್ಞಾನಾಙ್ಕುಶೇನ ಕುರ್ವ್ವೀತ ವಶ್ಯಮಿನ್ದ್ರಿಯದನ್ತಿನಂ ।। ೨೩೮.

ವಿಷಯಗಳ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ; ಜ್ಞಾನ ಎಂಬ ಅಂಕುಶದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಹಸ್ತಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು.

ಕಾಮಃ ಕ್ರೋಧಸ್ತಥಾ ಲೋಭೋ ಹರ್ಷೋ ಮಾನೋ ಮದಸ್ತಥಾ । ಷಡ್‌ವರ್ಗಮುತಸೃಜೇದೇನಮಸ್ಮಿಂಸ್ತ್ಯಕ್ತೇ ಸುಖೀ ನೃಪಃ ।। ೨೩೮.

ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಹರ್ಷ, ಮಾನ, ಮತ್ತು ಮದ—ಈ ಆರುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು; ಇವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ರಾಜನು ಸಂತೋಷವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಆನ್ವೀಕ್ಷಿಕೀಂ ತ್ರಯೀಂ ವಾರ್ತ್ತಾಂ ದಣ್ಡನೀತಿಂ ಚ ಪಾರ್ಥಿವಃ । ತದ್ವಿದ್ಯೈಸ್ತತ್‌ಕ್ರಿಯೋಪೈತೈಶ್ಚಿನ್ತಯೇದ್ವಿನಯಾನ್ವಿತಃ ।। ೨೩೮.

ರಾಜನು ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ವಿಚಾರ, ಮೂರು ವೇದಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯನೀತಿಯನ್ನು, ಅವುಗಳ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕ್ರಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಿಂತಿಸಬೇಕು.

ಆನ್ವೀಕ್ಷಿಕ್ಯಾರ್ಥವಿಜ್ಞಾನಂ ಧರ್ಮ್ಮಾಧರ್ಮೌ ತ್ರಯೀಸ್ಥಿತೌ । ಅರ್ಥಾನರ್ಥೌ ತು ವಾರ್ತ್ತಾಯಾಂ ದಣ್ಡನೀತ್ಯಾಂ ನಯಾನಯೌ ।। ೨೩೮.

ವಿಚಾರದಿಂದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದು; ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ ಮೂರು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಇವೆ; ಲಾಭ-ನಷ್ಟ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಇವೆ; ಸರಿಯಾದ-ತಪ್ಪಾದ ನೀತಿ ರಾಜ್ಯನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇವೆ.

ಅಹಿಂಸಾ ಸೂನೃತಾ ವಾಣೀ ಸತ್ಯಂ ಶೌಚಂ ದಯಾ ಕ್ಷಮಾ । ವಣಿನಾಂ ಲಿಙ್ಗಿನಾಂ ಚೈವ ಸಾಮಾನ್ಯೋ ಧರ್ಮ್ಮ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೨೩೮.

ಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಮೃದು ಮಾತು, ಸತ್ಯ, ಶುದ್ಧತೆ, ದಯೆ, ಕ್ಷಮೆ—ಇವು ಮನೆತನದವರಿಗೂ ತ್ಯಾಗಿಗಳಿಗೊ ಸಹ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಜಾಃ ಸಮನುಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್ ಕುರ್ಯ್ಯಾದಾಚಾರಸಂಸ್ಥಿತಿಂ । ವಾಕ್‌ ಸೂನೃತಾ ದಯಾ ದಾನಂ ಹಿನೋಪಗತರಕ್ಷಣಂ ।। ೨೩೮.

ಜನರನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕು, ಸರಿ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು, ಮೃದುವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬೇಕು, ದಯೆ ತೋರಬೇಕು, ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಬಾಧೆಪಡುವವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.

ಇತಿ ವೃತ್ತಂ ಸತಾಂ ಸಾಧುಹಿತಂ ಸತ್ಪುರುಷವ್ರತಂ । ಆಧಿವ್ಯಾಧಿಪರೀತಾಯ ಅದ್ಯ ಶ್ವೋ ವಾ ವಿನಾಶಿನೇ ।। ೨೩೮.

ಈ ರೀತಿಯ ನಡೆ ಸಜ್ಜನರ ವ್ರತ, ಒಳ್ಳೆಯವರಿಗೆ ಹಿತಕರವಾದದ್ದು; ದುಃಖ ಮತ್ತು ರೋಗದಿಂದ ಬಳಲುವವರಿಗೆ, ಇಂದು ಅಥವಾ ನಾಳೆ, ಇದು ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೋ ಹಿ ರಾಜಾ ಶರೀರಾಯ ಧರ್ಮ್ಮಾಪೇತಂ ಸಮಾಚರೇತ್ । ನ ಹಿ ಸ್ವಸುಖಮನ್ವಿಚ್ಛನ್ ಪೀಡಯೇತ್ ಕೃಪಣಂ ಜನಂ ।। ೨೩೮.

ಯಾವ ರಾಜನು ತನ್ನ ದೇಹಕ್ಕಾಗಿ ಅಧರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಬಡವರನ್ನು ಪೀಡಿಸಬಾರದು.

ಕೃಪಣಃ ಪೀಡ್ಯಮಾನೋ ಹಿ ಮನ್ಯುನಾ ಇನ್ತಿ ಪಾರ್ಥಿವಂ । ಕ್ರಿಯತೇಽಭ್ಯರ್ಹಣೀಯಾಯ ಸ್ವಜನಾಯ ಯಥಾಞ್ಜಲಿಃ ।। ೨೩೮.

ಬಡವರು ಪೀಡಿತರಾಗಿದಾಗ ತಮ್ಮ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ರಾಜನ ಮೇಲೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹೇಗೆಂದರೆ ತಮ್ಮವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಯೋಗ್ಯರೋ ಅವರಿಗೆ ಗೌರವ ತೋರಿಸುವಂತೆ.

ತತಃ ಸಾಧುತರಃ ಕಾರ್ಯೋ ದುರ್ಜನಾಯ ಶಿವಾಥಿಂನಾ । ಪ್ರಿಯಮೇವಾಭಿಘಾತವ್ಯಂ ಸತ್ಸು ನಿತ್ಯಂ ದ್ವಿಷತ್ಸು ಚ ।। ೨೩೮.

ಆದ್ದರಿಂದ ದುಷ್ಟರಿಗೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಸದಾ ಸಜ್ಜನರಿಗೂ, ಶತ್ರುಗಳಿಗೂ ಸಹ ಪ್ರೀತಿ ತೋರಬೇಕು.

ದೇವಾಸ್ತೇ ಪ್ರಿಯವಕ್ತಾರಃ ಪಶವಃ ಕ್ರೂರವಾದಿನಃ । ಶುಚಿರಾಸ್ತಿಕ್ಯಪೂತಾತ್ಮಾ ಪೂಜಯೇದ್ದೇವತಾಃ ಸದಾ ।। ೨೩೮.

ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವರು ದೇವತೆಗಳಂತವರು; ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವರು ಪ್ರಾಣಿಗಳಂತವರು. ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನು ಯಾವಾಗಲೂ ದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ದೇವತಾವದ್ ಗುರುಜನಮಾತ್ಮವಚ್ಚ ಸುಹೃಜ್ಜನಂ । ಪ್ರಣಿಪಾತೇನ ಹಿ ಗುರುಂ ಸತೋಽಮೃಷಾನುಚೇಷ್ಟಿತೈಃ ।। ೨೩೮.

ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಗುರುಗಳನ್ನು, ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಸ್ವಂತನಂತೆ ಗೌರವಿಸಬೇಕು; ಗುರುವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ, ಸುಳ್ಳು ನಡೆ ಇಲ್ಲದೆ ಸಮ್ಮಾನಿಸಬೇಕು.

ಕುರ್ವ್ವೀತಾಭಿಮುಖಾನ್ ಭೃತ್ಯೈರ್ದ್ದವಾನ್ ಸುಕೃತಕರ್ಮ್ಮಣಾ । ಮದ್‌ಭಾವೇನ ಹರೇನ್ಮಿತ್ರಂ ಸಮ್ಭ್ರಮೇಣ ಚ ಬಾನ್ಧವಾನ್ ।। ೨೩೮.

ಭೃತ್ಯರಿಗೆ ಅವರ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ತೋರಬೇಕು; ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಗೌರವ ನೀಡಬೇಕು.

ಸ್ತ್ರೀಭೃತ್ಯಾನ್ ಪ್ರೇಮ್ದಾನಾಭ್ಯಾಂ ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯೇನೇತರಂ ಜನಂ । ಅನಿನ್ದಾ ಪರಕೃತ್ಯೇಷು ಸ್ವಧರ್ಮ್ಮಪರಿಪಾಲನಂ ।। ೨೩೮.

ಮಹಿಳೆಯರಿಗೂ ಭೃತ್ಯರಿಗೂ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ದಾನ ತೋರಬೇಕು; ಇತರರಿಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಪರರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸಬಾರದು, ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಸದಾ ಪಾಲಿಸಬೇಕು.

ಕೃಪಣೇಷು ದಯಾಲುತ್ವಂ ಸರ್ವತ್ರ ಮಧುರಾ ಗಿರಃ । ಪ್ರಾಣೈರಪ್ಯಪಕಾರಿತ್ವಂ ಮಿತ್ರಾಯಾವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೇ ।। ೨೩೮.

ಬಡವರಿಗೆ ದಯೆ ತೋರಬೇಕು, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬೇಕು, ಸ್ನೇಹಿತನಿಗೆ ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಇರಬೇಕು.

ಗೃಹಾಗತೇ ಪರಿಷ್ವಙ್ಗಃ ಸಕ್ತ್ಯಾ ದಾನಂ ಸಹಿಷ್ಣುತಾ । ಸ್ವಸಮೃದ್ಧಿಷ್ವನುತ್ಸೇಕಃ ಪರರವೃದ್ಧಿಷ್ವಮತ್ಸರಃ ।। ೨೩೮.

ಅತಿಥಿ ಮನೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಆತ್ಮೀಯವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಬೇಕು, ಶಕ್ತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು, ಸಹನೆ ಇರಬೇಕು; ಸ್ವಂತ ಸಿರಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರವಿರಬಾರದು, ಇತರರ ಸಿರಿಗೆ ಹಿಂಸೆಪಡುವುದೂ ಬೇಡ.

ಅಪರೋಪತಾಪಿ ವಚನಂ ಮೌನವ್ರತಚರಿಷ್ಣುತಾ । ಬನ್ಧುಭಿರ್ಬದ್ಧಸಂಯೋಗಃ ಸ್ವಜನೇ ಚತುರಶ್ರತಾ ।। ೨೩೮.

ನೇರ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಮಾತಾಡುವುದು, ಮೌನವ್ರತ ಪಾಲನೆ, ಬಂಧುಗಳ ಜೊತೆಗಿನ ಸಂಬಂಧ, ಸ್ವಜನರ ನಡುವೆ ಚಾತುರ್ಯ — ಇವುಗಳೂ ಮಹತ್ವವಾಗಿವೆ.

ರಾಮ ಉವಾಚ ಸ್ವಾಮ್ಯಮಾತ್ಯಞ್ಚ ರಾಷ್ಟ್ರಞ್ಚ ದುರ್ಗಂ ಕೋಷೋ ಬಲಂ ಸುಹೃತಂ । ಪರಸ್ಪರೋಪಕಾರೀದಂ ಸಪ್ತಾಙ್ಗಂ ರಾಕಜ್ಯಮುಚ್ಯ್ತೇ ।। ೨೩೯.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು: ಒಡೆಯನು, ಸಚಿವನು, ನಾಡು, ಕೋಟೆ, ಧನಸಂಪತ್ತು, ಸೇನೆ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತನು — ಈ ಏಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಅಂಗಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.