ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಯಸ್ತು ಪಶ್ಯತಿ ಸ್ವಪ್ನಾನ್ತೇ ರಾಜಾನಂ ಕುಞ್ಜರಂ ಹಯಂ । ಹಿರಣ್ಯಂ ವೃಷಭಙ್ಗಾಞ್ಚ ಕುಟುಮ್ಬಸ್ತಸ್ಯ ವರ್ದ್ಧತೇ ।। ೨೨೯.

ಯಾರು ಕನಸಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು, ಆನೆಯನ್ನು, ಕುದುರೆಯನ್ನು, ಚಿನ್ನವನ್ನು ಅಥವಾ ಎಮ್ಮೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ—ಅವರ ಕುಟುಂಬವು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

ವೃಷೇಭಗೃಹಶೈಲಾಗ್ರವೃಕ್ಷಾರೋಹಣರೋದನಂ । ಘೃತವಿಷ್ಠಾನುಲೇಪೋ ವಾ ಅಗಮ್ಯಾಗಮನಂ ತಥಾ ।। ೨೨೯.

ಎಮ್ಮೆ ಮನೆಯ ಮೇಲೋ, ಪರ್ವತದ ಶಿಖರ ಮೇಲೋ, ಮರದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತುವುದು, ತುಪ್ಪ ಅಥವಾ ಮಲವನ್ನು ದೇಹಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ನಿಷಿದ್ಧ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ದುಃಖಕರವಾದವುಗಳು.

ಪುಷ್ಕರ ಉವಾಚ ಔಷಧಾನಿ ಚ ಯುಕ್ತಾನಿ ಧಾನ್ಯಂ ಕೃಷ್ಣಮಶೋಭನಂ । ಕಾರ್ಪಾಸಂ ತೃಣಶುಷ್ಕಞ್ಚ ಗೋಮಯಂ ವೈ ಧನಾನಿ ಚ ।। ೨೩೦.

ಪುಷ್ಕರನು ಹೇಳಿದನು: ಮಿಶ್ರಿತವಾದ ಔಷಧಿಗಳು, ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗದ ಧಾನ್ಯ, ಹತ್ತಿ, ಒಣಗಿದ ಹುಲ್ಲು, ಗೋಮಯ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತು—

ಅಙ್ಗಾರಂ ಗುಡಸರ್ಜೌ ಚ ಮುಣ್ಡಾಭ್ಯಕ್ತಞ್ಚ ನಗ್ನಕಂ । ಅಯಃ ಪಙ್ಕಂ ಚರ್ಮ್ಮಕೇಶೌ ಉನ್ಮತ್ತಞ್ಚ ನಪುಂಸಕಂ ।। ೨೩೦.

ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, ಬೆಲ್ಲ, ಸರ್ಜರಸ, ತಲೆಮೂಡಿದವನು ಅಥವಾ ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚಿದವನು, ನಗ್ನನು, ಕಬ್ಬಿಣ, ಕೆಸರು, ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಕೂದಲು, ಹುಚ್ಚನು ಮತ್ತು ನಪುಂಸಕನು—

ಚಣ್ಡಾಲಶ್ವಪಚಾದ್ಯಾನಿ ನರಾ ಬನ್ಧನಪಾಲಕಾಃ । ಗರ್ಭಿಣೀ ಸ್ತ್ರೀ ಚ ವಿಧವಾಃ ಪಿಣ್ಯಾಕಾದೀನಿ ವೈ ಮೃತಂ ।। ೨೩೦.

ಚಂಡಾಲರು, ನಾಯಿ ಮಾಂಸ ತಿನ್ನುವವರು, ಬಂಧನದ ರಕ್ಷಕರು, ಗರ್ಭಿಣಿ ಸ್ತ್ರೀ, ವಿಧವೆ, ಎಣ್ಣೆಮರಳು ಮತ್ತು ಇಂತಹ ವಸ್ತುಗಳು, ಮೃತದೇಹ—

ತುಷಭಸ್ಮಕಪಾಲಾಸ್ಥಿಭಿನ್ನಭಾಣ್ಡಮಶಸ್ತಕಂ । ಅಶಸ್ತೋ ವಾದ್ಯಶಬ್ದಶ್ಚ ಭಿನ್ನ ಭೈರವಝರ್ಕ್ಭರಃ ।। ೨೩೦.

ಅಕ್ಕಿಹುಲ್ಲಿನ ಹೊಲಸು, ಬೂದಿ, ಕುಡಿಯ ಭಾಗಗಳು, ಎಲುಬುಗಳು, ಮುರಿದ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಅಪಶಕುನದ ವಸ್ತುಗಳು, ಅಪಶಕುನವಾದ ವಾದ್ಯಧ್ವನಿ, ಭಯಾನಕ ಕೂಗುಗಳ ಗದ್ದಲ—

ಏಹೀತಿ ಪುರತಃ ಶಬ್ದಃ ಶಸ್ಯತೇ ನ ತು ಪೃಷ್ಠತಃ । ಗಚ್ಛೇತಿ ಪಶ್ಚಾಚ್ಛಬ್ದೋಽಗ್ರ್ಯಃ ಪುರಸ್ತಾತ್ತು ವಿಗರ್ಹಿತಃ ।। ೨೩೦.

'ಬಾ' ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೇಳಿದರೆ ಶುಭ, ಆದರೆ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದರೆ ಅಲ್ಲ; 'ಹೋಗು' ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದರೆ ಉತ್ತಮ, ಮುಂದೆ ಹೇಳಿದರೆ ಅದು ನಿಂದನೀಯ.

ಕ್ವ ಯಾಸಿ ತಿಷ್ಠ ಮಾ ಗಚ್ಛ ಕಿನ್ತೇ ತತ್ರ ಗತಸ್ಯ ಚ । ಅನಿಷ್ಟಶಬ್ದಾ ಮೃತ್ಯರ್ಥಂ ಕ್ರವ್ಯಾದಶ್ಚ ಧ್ವಜಾದಿಗಃ ।। ೨೩೦.

'ಎಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೀಯ?', 'ನಿಲ್ಲು', 'ಹೋಗಬೇಡ', 'ಅಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಹೋದೆ?', ಇಂತಹ ಶಬ್ದಗಳು ಅಪಶಕುನ, ಮರಣದ ಸೂಚನೆ; ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಧ್ವಜಾದಿಗಳು ಕೂಡ ಹಾಗೇ.

ಸ್ಖಲನಂ ವಾಹನಾನಾಞ್ಚ ಶಸ್ತ್ರಭಙ್ಗಸ್ತಥೈವ ಚ । ಶಿರೋಘಾತಶ್ಚ ಚದ್ವಾರಾದ್ಯೈಶ್ಛತ್ರ ವಾಸಾದಿಪಾತನಂ ।। ೨೩೦.

ವಾಹನಗಳು ಅಡ್ಡಾಡುವುದು, ಆಯುಧಗಳು ಮುರಿಯುವುದು, ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆತ ಬರುವುದು, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಳಿಸುವುದು, ಛತ್ರ, ಬಟ್ಟೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವುದು—

ಹರಿಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಸಂಸ್ತುತ್ಯ ಸ್ಯಾದಮಙ್ಗಲ್ಯನಾಶನಂ । ದ್ವಿತೀಯನ್ತು ತತೋ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವಿರುದ್ಧಂ ಪ್ರವಿಶೇದ್ ಗೃಹಂ ।। ೨೩೦.

ಹರಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಸ್ತುತಿಸಿದರೆ ಅಪಶಕುನಗಳು ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅಪಶಕುನ ಕಂಡರೆ ಬೇರೆ ದಾರಿಯಿಂದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು.

ಶ್ವೇತಾಃ ಸುಮನಸಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಃ ಪೂರ್ಣಕುಮ್ಭೋ ಮಹೋತ್ತಮಃ । ಮಾಂಸಂ ಮತ್ಸ್ಯಾ ದೂರಶಬ್ದಾ ವೃದ್ಧ ಏಕಃ ಪಶುಸ್ತ್ವಜಃ ।। ೨೩೦.

ಬಿಳಿ ಹೂವುಗಳು ಉತ್ತಮ, ತುಂಬಿದ ಕಲಶ ಅತ್ಯುತ್ತಮ; ಮಾಂಸ, ಮೀನು, ದೂರದ ಧ್ವನಿ, ಒಬ್ಬ ವೃದ್ಧನು, ಚರ್ಮವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಾಣಿ—

ಗಾವಸ್ತುರಙ್ಗಮಾ ನಾಗಾ ದೇವಾಶ್ಚ ಜ್ವಲಿತೋಽನಲಃ । ದೂರ್ವಾರ್ದ್ರಗೋಮಯಂ ವೇಶ್ಯಾ ಸ್ವರ್ಣರೂಪ್ಯಞ್ಚ ರತ್ನಕಂ ।। ೨೩೦.

ಹಸುಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಹೊತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿ, ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲು, ತಾಜಾ ಗೋಮಯ, ವೇಶ್ಯೆ, ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ರತ್ನಗಳು—

ವಚಾಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕೌಷಧ್ಯೋ ಮುದ್ರ ಆಯುಧಖಡ್‌ಗಕಂ । ಛತ್ರಂ ಪೀಠಂ ರಾಜಲಿಙ್ಗಂ ಶವಂ ರುದಿತವರ್ಜಿತಂ ।। ೨೩೦.

ಶಬ್ದಗಳು, ಫಲ ನೀಡುವ ಔಷಧಿಗಳು, ಮುುದ್ರೆ, ಆಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಕತ್ತಿ, ಛತ್ರ, ಆಸನ, ರಾಜಚಿಹ್ನೆ, ಅಳಿಯದೆ ಇರುವ ಮೃತದೇಹ—

ಫಲಂ ಘೃತಂ ದಧಿ ಪಯೋ ಅಕ್ಷತಾದರ್ಶಮಾಕ್ಷಿಕಂ । ಶಙ್ಖ ಇಕ್ಷುಃ ಶುಭಂ ವಾಕ್ಪಂ ಭಕ್ತವಾದಿತ್ರಗೀತಕಂ ।। ೨೩೦.

ಹಣ್ಣು, ತುಪ್ಪ, ಮೊಸರು, ಹಾಲು, ಮುರಿಯದ ಅಕ್ಕಿ, ಕನ್ನಡ, ಜೇನು, ಶಂಖ, ಇಕ್ಕಟ್ಟು, ಶುಭವಾದ ಮಾತು, ಅನ್ನ, ವಾದ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಹಾಡು—

ಗಮ್ಭೀರಮೇಘಸ್ತನಿತಂ ತಡಿತ್ತುಷ್ಟಿಶ್ಚ ಮಾನಸೀ । ಏಕತಂ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾನಿ ಮನಸಸ್ತುಷ್ಟಿರೇಕತಃ ।। ೨೩೦.

ಗಂಭೀರವಾದ ಮೇಘಗಳ ಗುಡುಗು, ಮಿಂಚನ್ನು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗುವುದು—ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಶುಭ ಸೂಚನೆಗಳು; ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂತೋಷವೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ.

ಪುಷ್ಕರ ಉವಾಚ ತಿಷ್ಠತೋ ಗಮನೇ ಪ್ರಶ್ನೇ ಪುರುಷಸ್ಯ ಶುಭಾಶುಭಂ । ನಿವೇದಯನ್ತಿ ಶಕುನಾ ದೇಶಸ್ಯ ನಗರಸ್ಯ ಚ ।। ೨೩೧.

ಪುಷ್ಕರನು ಹೇಳಿದನು: ನಿಲ್ಲುವಾಗ, ಹೊರಡುವಾಗ ಅಥವಾ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವಾಗ, ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಹಾಗೂ ಊರಿಗೆ ಶುಭ-ಅಶುಭವನ್ನು ಪಕ್ಕಣಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಸರ್ವಃ ಪಾಪಫಲೋ ದೀಪ್ತೋ ನಿರ್ದ್ದಿಷ್ಟೋ ದೈವಚಿನ್ತಕೈಃ । ಶಾನ್ತಃ ಶುಭಫಲಶ್ಚೈವ ದೈವಜ್ಞೈಃ ಸಮುದಾಹೃತಃ ।। ೨೩೧.

ಎಲ್ಲಾ ಹೊತ್ತಿರುವ ಪಕ್ಕಣಗಳು ಪಾಪ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ದೈವಚಿಂತಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಶಾಂತವಾದವುಗಳು ಶುಭ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಷಟ್‌ಪ್ರಕಾರಾ ವಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ ಶಕುನಾನಾಞ್ಚ ದೀಪ್ತಯಃ । ವೇಲಾದಿಗ್ದೇಶಕರಣರುತಜಾತಿವಿಭೇದತಃ ।। ೨೩೧.

ಪಕ್ಕಣಗಳಿಗೆ ಆರು ವಿಧದ ಹೊಳಪುಗಳಿವೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವು ಕಾಲ, ಸ್ಥಳ, ಕಾರ್ಯ, ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಭೇದವಾಗಿವೆ.

ಪೂರ್ವಾ ಪೂರ್ವಾ ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಸಾ ತೇಷಾಂ ಬಲವತ್ತರಾ । ದಿವಾಚರೋ ರಾತ್ರಿಚರಸ್ತಥಾ ರಾತ್ರೌ ದಿವಾಚರಃ ।। ೨೩೧.

ಪ್ರತಿ ಹಿಂದಿನದು ಮುಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಬಲಿಷ್ಠ; ಹಗಲು ನಡೆಯುವ ಪಕ್ಕಣ ರಾತ್ರಿ ಕಂಡರೆ ಅಥವಾ ರಾತ್ರಿ ನಡೆಯುವ ಪಕ್ಕಣ ಹಗಲು ಕಂಡರೆ ಅದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ.

ಕ್ರೂರೇಷು ದೀಪ್ತಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಋಕ್ಷಲಗ್ನಗ್ರಹಾದಿಷು । ಧೂಮಿತಾ ಸಾ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಯಾಙ್ಗಮಿಷ್ಯತಿ ಭಾಸ್ಕರಃ ।। ೨೩೧.

ಕ್ರೂರ ರಾಶಿಗಳಲ್ಲಿ, ನಕ್ಷತ್ರ ಅಥವಾ ಗ್ರಹ ಉದಯವಾಗುವಾಗ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಶಕುನು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾಸ್ಕರನು ಚಲಿಸಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವಾಗ ಧೂಮದಂತೆ ಕಾಣುವ ಶಕುನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಯಸ್ಯಾಂ ಸ್ಥಿತಃ ಸಾ ಜ್ವಲಿತಾ ಮುಕ್ತಾ ಚಾಙ್ಗಾರಿಣೀ ಮತಾ । ಏತಾಸ್ತಿಸ್ರಃ ಸ್ಮೃತಾ ದೀಪ್ತಾಃ ಪಞ್ಚ ಶಾನ್ತಾಸ್ತಥಾಪರಾಃ ।। ೨೩೧.

ಯಾವಾಗ ಆ ಶಕುನು ಇದ್ದಾಗ ಅದು ಜ್ವಲಂತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಬಿಡಿಸಿದಾಗ ಅದು ಬೆಂಕಿಯಂತಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರು ಶಕುನುಗಳು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿವೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಡುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನೂ ಐದು ಶಾಂತ ಶಕುನುಗಳೂ ಇವೆ.

ದೀಪ್ತಾಯಾನ್ದಿಶಿ ದಿಗ್ದೀಪ್ತಂ ಶಕುನಂ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಂ । ಗ್ರಾಮೇಽರಣ್ಯಾ ವನೇ ಗ್ರಾಮ್ಯಾಸ್ತಥಾ ನಿನ್ದಿತಪಾದಪಃ ।। ೨೩೧.

ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಶಕುನು ಕಾಣುತ್ತದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ದಿಕ್ಕಿನ ಶಕುನು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡರೆ ಅದು ಗೃಹಪಾಲಿ ಶಕುನು, ಹಾಗೆಯೇ ನಿಂದಿತವಾದ ಮರದ ಮೇಲೆ ಕಂಡರೂ ಕೂಡ.

ದೇಶೇ ಚೈವಾಶುಭೇ ಜ್ಞೇಯೋ ದೇಶದೀಪ್ತೋ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಃ । ಕ್ರಿಯಾದೀಪ್ತೋ ವಿನಿರ್ದ್ದಿಷ್ಟಃ ಸ್ವಜಾತ್ಯನುಚಿತಕ್ರಿಯಃ ।। ೨೩೧.

ಅಶುಭ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕಂಡರೆ, ಆ ಸ್ಥಳದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಶಕುನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ. ಸ್ವಜಾತಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದಾಗ, ಆ ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಶಕುನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ರುತದೀಪ್ತಶ್ಚ ಕಥಿತೋ ಭಿನ್ನಭೈರವನಿಸ್ವನಃ । ಜಾತಿದೀಪ್ತಸ್ತಥಾ ಜ್ಞೇಯಃ ಕೇವಲಂ ಮಾಂಸಭೋಜನಃ ।। ೨೩೧.

ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಕೂಗುವ ಶಬ್ದವನ್ನು ಶಬ್ದದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಶಕುನು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಜಾತಿಯ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಶಕುನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ದೀಪ್ತಾಚ್ಛಾನ್ತೋ ವಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ ಸರ್ವೈರ್ಭೇದೈಃ ಪ್ರಯತ್ನತಃ । ಮಿಶ್ರೈರ್ಮಿಶ್ರೋ ವಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ ವಾಚ್ಯಂ ಫಲಾಫಲಂ ।। ೨೩೧.

ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಶಕುನುಗಳಿಂದ ಶಾಂತ ಶಕುನುಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ವಿಭಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಬೇಕು. ಮಿಶ್ರ ಶಕುನುಗಳಿಂದ ಮಿಶ್ರ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಅದರ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು.

ಗೋಶ್ವೋಷ್ಟ್ರಗರ್ದ್ದಭಶ್ವಾನಃ ಸಾರಿಕಾ ಗೃಹಗೋಧಿಕಾ । ಚಟಕಾ ಭಾಸಕೂರ್ಮಾದ್ಯಾಃ ಕಥಿತಾ ಗ್ರಾಮವಾಸಿನಃ ।। ೨೩೧.

ಹಸು, ಕುದುರೆ, ಒಂಟೆ, ಕತ್ತೆ, ನಾಯಿ, ಸಾರಿಕಾ, ಮನೆಗೋದಿಲಿ, ಚಟಕ, ಭಾಸ, ಆಮೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹಳ್ಳಿಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮಾರ್ಜಾರಕುಕ್ಕುಟೌ ಗ್ರಾಮ್ಯೌ ತೌ ಚೈವ ವನಗೋಚರೌ । ತಯೋರ್ಭವತಿ ವಿಜ್ಞಾನಂ ನಿತ್ಯಂಕ ವೈ ರೂಪಭೇದತಃ ।। ೨೩೧.

ಮೊಯಿಲು ಮತ್ತು ಕೋಳಿ ಗೃಹಪಾಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಆದರೆ ಅವು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಗುರುತು ಯಾವಾಗಲೂ ರೂಪದ ಭೇದದಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಗೋಕರ್ಣಶಿಖಿಚಕ್ರಾಹ್ವಖರಹಾರೀತವಾಯಸಾಃ । ಕುಲಾಹಕುಕ್ಕುಭಶ್ಯೇನಫೇರುಖಞ್ಜನವಾನರಾಃ ।। ೨೩೧.

ಗೋಕರ್ನ, ನವಿಲು, ಚಕ್ರ, ಕತ್ತೆ, ಹಾರಿತ, ಕಾಗೆ, ಕುಲಾಹ, ಕುಕುಭ, ಗಿಡುಗ, ಫೇರುಕ, ಅಂಜನ ಮತ್ತು ಕೋತಿ.

ಶತಘ್ನಚಟಕಶ್ಯಾಮಚಾಸಶ್ಯೇನಕಪಿಞ್ಜಲಾಃ । ತಿತ್ತಿರಿಃ ಶತಪತ್ರಞ್ಚ ಕಪೋತಶ್ಚ ತಥಾ ತ್ರಯಃ ।। ೨೩೧.

ಶತಘ್ನ, ಚಟಕ, ಕಪ್ಪು ಹಕ್ಕಿ, ಕಾಗೆ, ಗಿಡುಗ, ಕಪಿಂಜಲ, ತಿತ್ತಿರಿ, ಶತಪತ್ರ ಮತ್ತು ಮೂರು ವಿಧದ ಪಾರಿವಾಳಗಳು.