ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಕ್ವಾಪಿ ಕಸ್ಯಾಪಿ೩ ವಿಶ್ವಾಸೋ ಬವತೀಹಸದಾ ನೃಣಾಂ । ನಿಶ್ಚಯಶ್ಚ ತಥಾ ಮನ್ತ್ರೇ ಕಾರ್ಯ್ಯ ಏಕೇನ ಸೂರಿಣಾ ।। ೨೨೫.

ಯಾರಾದರೂ ಯಾರಾದರೂ ಮೇಲೆ ಯಾವಾಗಲೂ ನಂಬಿಕೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಒಬ್ಬ ಜ್ಞಾನಿಯೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ನಶ್ಯೇದವಿನಯಾದ್ರಾಜಾರಾಜ್ಯಞ್ಚ ವಿನಯಾಲ್ಲಭೇತ್ । ತ್ರೈವಿದ್ಯೇಭ್ಯಸ್ತ್ರಯೀಂ ವಿದ್ಯಾಂ ದಣ್ಡನೀತಿಞ್ಚ ಶಾಶ್ವತೀಂ ।। ೨೨೫.

ಅನುಶಾಸನ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾಜನು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅನುಶಾಸನದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ವೇದಗಳಿಂದ ತ್ರಯೀ ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತ ದಂಡ ನೀತಿಯನ್ನೂ ಕಲಿಯಬೇಕು.

ಆನ್ವೀಕ್ಷಿಕೀಞ್ಚಾರ್ಥವಿದ್ಯಾಂ ವಾರ್ತ್ತಾರಮ್ಭಾಂಶ್ಚ ಲೋಕತಃ । ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯೋ ಹಿಶಕ್ರೋತಿ ವಶೇ ಸ್ಥಾಪಯಿತುಂ ಪ್ರಜಾಃ ।। ೨೨೫.

ಪರಿಶೋಧನೆ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಆರ್ಥಿಕ ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಜೀವನೋಪಾಯದ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಲೋಕದಿಂದ ಕಲಿಯಬೇಕು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದವನು ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪೂಜ್ಯಾ ದೇವಾ ದ್ವಿಜಾಃ ಸರ್ವೇ ದದ್ಯಾದ್ದಾನಾನಿ ತೇಷು ಚ । ದ್ವಿಜೇ ದಾನಞ್ಚಕ್ಷಯೋಽಯಂ ನಿಧಿಃ ಕೈಶ್ಚಿನ್ನಿ ನಾಶ್ಯತೇ ।। ೨೨೫.

ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದ್ವಿಜರು ಪೂಜ್ಯರು, ಅವರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಮಾಡಿದ ದಾನವು ಕ್ಷಯವಾಗದ ನಿಧಿಯಾಗಿದೆ, ಕೆಲವರು ಅದು ಎಂದಿಗೂ ನಾಶವಾಗದು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಸಙ್‌ಗ್ರಾಮೇಷ್ವನಿವರ್ತ್ತಿತ್ವಂ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಪರಿಪಾಲನಂ । ದಾನಾನಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಞ್ಚ ರಾಜ್ಞೋ ನಿಃ ಶ್ರೇಯಸಮ್ಪರಂ ।। ೨೨೫.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗದೆ ಹೋರಾಡುವುದು, ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡುವುದು — ಇವು ರಾಜನಿಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು.

ಕೃಪಣಾನಾಥವೃದ್ಧಾನಾಂ ವಿಧವಾನಾಞ್ಚ ಯೋಷಿತಾಂ । ಯೋಗಕ್ಷೇಮಞ್ಚ ವೃತ್ತಿಞ್ಚ ತಥೈವ ಪರಿಕಲ್ಪಯೇತ್ ।। ೨೨೫.

ಬಡವರು, ಅನಾಥರು, ವೃದ್ಧರು ಮತ್ತು ವಿಧವೆಯಾದ ಮಹಿಳೆಯರ ಜೀವನೋಪಾಯ ಮತ್ತು ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮವ್ಯವಸ್ಥಾನಾಂ ಕಾರ್ಯನ್ತಾಪಸಪೂಜನಂ । ನ ವಿಶ್ವಸೇಚ್ಚ ಸರ್ವತ್ರ ತಾಪಸೇಷು ಚ ವಿಶ್ವಸೇತ್ ।। ೨೨೫.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ, ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು; ಆದರೆ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ನಂಬಿಕೆ ಇಡಬಾರದು, ತಪಸ್ವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ನಂಬಬಹುದು.

ವಿಶ್ವಾಸಯೇಚ್ಚಾಪಿ ಪರನ್ತತ್ತ್ವಭೂತೇನ ಹೇತುನಾ । ವಕಕವಚ್ಚಿನ್ತಯೇದರ್ಥಂ ಸಿಂಹವಚ್ಚ ಪರಾಕ್ರಮೇತ್ ।। ೨೨೫.

ಯಾರ ಮೇಲೂ ನಂಬಿಕೆ ಇಡುವಾಗ, ಅದು ಪರಮ ಸತ್ಯದಿಂದ ಬರುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇರಬೇಕು; ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬಕದಂತೆ ಆಲೋಚಿಸಿ, ಸಿಂಹದಂತೆ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು.

ವೃಕವಚ್ಚಾವಲುಮ್ಪೇತ್ ಶಶವಚ್ಚ ವಿನಿಷ್ಪತೇತ್ । ದೃಢಪ್ರಹಾರೀ ಚ ಭವೇತ್ ತಥಾ ಶೂಕರವನ್ನೃಪಃ ।। ೨೨೫.

ಕೋತಿಯಂತೆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಮೊಲದಂತೆ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಬೇಕು, ಹಂದಿಯಂತೆ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆಯಬೇಕು, ರಾಜನೇ.

ಚಿತ್ರಾಕಾರಶ್ಚ ಶಿಖಿವದ್‌ ದೃಢಭಕ್ತಿಸ್ತಥಾ ಶ್ವವತ್ । ಭವೇಚ್ಚ ಮಧುರಾಭಾಷೀ ತಥಾ ಕೋಕಿಲವನ್ನೃಪಃ ।। ೨೨೬.

ನಟನೆಯಲ್ಲಿ ನವಿಲಿನಂತೆ ಕುಶಲನಾಗಿರಬೇಕು, ನಂಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಾಯಿಯಂತೆ ದೃಢನಾಗಿರಬೇಕು, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕೋಗಿಲೆಯಂತೆ ಸಿಹಿಯಾಗಿರಬೇಕು, ರಾಜನೇ.

ಕಾಕಶಙ್ಕೀ ಭವೇನ್ನಿತ್ಯಮಜ್ಞಾತಾಂ ವಸತಿಂ ವಸೇತ್। ನಾಪರೀಕ್ಷಿತಪೂರ್ವಞ್ಚ ಭೋಜನಂ ಶಯನಂ ಸ್ಪೃಶೇತ್ ।। ೨೨೫.

ಯಾವಾಗಲೂ ಕಾಗೆಯಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರಬೇಕು, ಅಜ್ಞಾತ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು, ಪರಿಶೀಲಿಸದ ಆಹಾರ ಅಥವಾ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಬಾರದು.

ನಾವಿಜ್ಞಾತಾಂ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಗಚ್ಛೇನ್ನಾಜ್ಞಾತಾಂ ನಾವಮಾರುಹೇತ್ । ರಾಷ್ಟ್ರಕರ್ಷೀ ಭ್ರಸ್ಯತೇ ಚರಾಜ್ಯಾರ್ಥಾಚ್ಚೈವ ಜೀವಿತಾತ್ ।। ೨೨೫.

ಅಪರಿಚಿತ ಮಹಿಳೆಯರ ಬಳಿ ಹೋಗಬಾರದು, ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದ ದೋಣಿಗೆ ಏರಬಾರದು; ರಾಜನು ಅಜಾಗರೂಕನಾದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ, ಜೀವವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಭೃತೋ ವತ್ಸೋ ಜಾತಬಲಃ ಕರ್ಮಯೋಗ್ಯೋ ಯಥಾ ಭವೇತ್ । ತಥಾ ರಾಷ್ಟ್ರಂ ಮಹಾಭಾಗ ಭೃತಂ ಕರ್ಮಸಹಂ ಭವೇತ್ ।। ೨೨೫.

ಮರಿ ಎತ್ತು ಬೆಳೆದ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗುವಂತೆ, ಮಹಾನೇ, ಉತ್ತಮವಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜ್ಯವೂ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವಂ ಕರ್ಮೇದಮಾಯತ್ತಂ ವಿಧಾನೇ ದೈವಪೌರುಷೇ । ತಯೋರ್ದೈವಚಚಿನ್ತ್ಯಂ ಹಿ ಪೌರುಷೇ ವಿದ್ಯತೇ ಕ್ರಿಯಾ ।। ೨೨೫.

ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳು ವಿಧಿಯೂ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿಯನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು, ಆದರೆ ಕಾರ್ಯ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿದೆ.

ಪುಷ್ಕರ ಉವಾಚ ಸ್ವಮೇವ ಕರ್ಮ ದೈವಾಖ್ಯಂ ವಿದ್ಧಿ ದೇಹಾನ್ತರಾಜಿತಂ । ತಸ್ಮಾತ್ ಪೌರುಷಮೇವೇಹ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ।। ೨೨೬.

ಪುಷ್ಕರನು ಹೇಳಿದನು: ವಿಧಿ ಎಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ದೇಹದಿಂದ ಬಂದ ಸ್ವಂತ ಕರ್ಮವೇ ಎಂದು ತಿಳಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರತಿಕೂಲಂ ತಥಾ ದೈವಂ ಪೌರುಷೇಣ ವಿಹನ್ಯತೇ । ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾತ್ ಕರ್ಮ್ಮಣಃ ಪೂರ್ವಾತ್ ಸಿದ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್ಪೌರುಷಂ ವಿನಾ ।। ೨೨೬.

ವಿಪರೀತವಾದ ವಿಧಿಯನ್ನೂ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಜಯಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಹಳೆಯ ಸತ್ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗಬಹುದು.

ಪೌರುಷಂ ದೈವಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಕಾಲೇ ಫಲತಿ ಭಾರ್ಗವ । ದೈವಂ ಪುರುಷಕಾರಶ್ಚ ದ್ವಯಂ ಪುಂಸಃ ಫಲಾವಹಂ ।। ೨೨೬.

ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನವು ವಿಧಿಯ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಭಾರ್ಗವ; ವಿಧಿಯೂ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಇಬ್ಬರೂ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ.

ಕೃಷೇರ್ವೃಷ್ಟಿಸಮಾಯೋಗಾತ್ ಕಾಲೇ ಸ್ಯುಃ ಫಲಸಿದ್ಧಯಃ । ಸಧರ್ಮ್ಮಂ ಪೌರುಷಂ ಕುರ್ಯಾನ್ನಾಲಸೋ ನ ಚ ದೈವವಾನ್ ।। ೨೨೬.

ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಮಳೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಫಲ ಸಿಗುವಂತೆ, ಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು; ಆಲಸ್ಯವಿರಬಾರದು, ವಿಧಿಯ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಅವಲಂಬಿಸಬಾರದು.

ಸಾಮಾದಿಭಿರುಪಾಯೈಸ್ತು ಸರ್ವೇ ಸಿದ್ಧ್ಯನ್ತ್ಯುಪಕ್ರಮಾಃ । ಸಾಮ ಚೋಪಪ್ರದಾನಞ್ಚ ಚಭೇದದಣ್ಡೌ ತಥಾಪರೌ ।। ೨೨೬.

ಸಾಮಾದಿ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುತ್ತವೆ; ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಮುಖ್ಯ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ.

ಮಾಯೋಪೇಕ್ಷೇನ್ದ್ರಜಾಲಞ್ಚ ಉಪಾಯಾಃ ಸಪ್ತ ತಾಞ್ಚ್ಛೃಣು । ದ್ವಿವಿಧಂ ಕಾಥಿತಂ ಸಾಮ ತಥ್ಯಞ್ಚಾತತ್ಯಮೇವ ಚ ।। ೨೨೬.

ಕೆಳಗಿನ ಏಳು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಕೇಳು: ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ, ಮಾಯೆ, ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಜಾಲ; ಸಾಮವು ಎರಡು ವಿಧ—ನಿಜವಾದದು ಮತ್ತು ನಿರಂತರವಾದದು.

ತತ್ರಾಪ್ಯತಥ್ಯಂ ಸಾಧೂನಾಮಾಕ್ರೋಶಾಯೈವ ಜಾಯತೇ । ಮಹಾಕುಲೀನಾ ಹ್ಯೃಜವೋ ಧರ್ಮನಿತ್ಯಾ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಾಃ ।। ೨೨೬.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಸತ್ಯ ಸಾಮವನ್ನು ಕೆಟ್ಟವರನ್ನು ಗದರಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮಹಾಕುಲದವರು, ನೇರವಾದವರು, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಜಯ ಹೊಂದಿದವರು—

ಸಾಮಸಾಧ್ಯಾ ಅತಥ್ಯೈಶ್ಚ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ ರಾಕ್ಷಸಾ ಅಪಿ । ತಥಾ ತದುಪಕಾರಾಣಾಂ ಕೃತಾನಾಞ್ಚೈವ ವರ್ಣನಂ ।। ೨೨೬.

ಅವರನ್ನು ನಿಜವಾದ ಸಾಮದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಬಹುದು; ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸಹ ನಿಜವಾದ ಸಾಮದಿಂದ ವಶಪಡಿಸಬಹುದು. ಇಂತಹ ಉಪಾಯಗಳ ಲಾಭವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆತ್ಮೀಯಾನ್ ದರ್ಶಯೇದಾಶಾಂ ಯೇನ ದೋಷೇಣ ಬಿಭ್ಯತಿ । ಪರಾಸ್ತೇನೈವ ತೇ ಭೇದ್ಯಾ ರಕ್ಷ್ಯೋ ವೈ ಜ್ಞಾತಿಭೇದಕಃ ।। ೨೨೬.

ತಮ್ಮವರಲ್ಲಿ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ದೋಷದಿಂದಲೇ ಅವರಿಗೆ ಆಶೆ ತೋರಿಸಬೇಕು; ಅದೇ ದೋಷದಿಂದ ಪರರನ್ನು ವಿಭಜಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಬಂಧುಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದ ಉಂಟುಮಾಡುವವರಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರಬೇಕು.

ಅನ್ತಃಕೋಷಞ್ಚೋಪಶಾಮ್ಯಂ ಕುರ್ವನ್ ಶತ್ರೋಶ್ಚ ತಂ ಜಯೇತ್ ।। ೨೨೬.

ಒಳಗಿನ ಬಳಗವನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿ, ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಜಯಿಸಬಹುದು.

ಉಪಾಯಶ್ರೇಷ್ಠಂ ದಾನಂ ಸ್ಯಾದ್ದಾನಾದುಭಯಲೋಕಭಾಕ್ । ನ ಸೋಽಸ್ತಿ ನಾಮ ದಾನೇನ ವಶಗೋ ಯೋ ನ ಜಾಯತೇ ।। ೨೨೬.

ಉತ್ತಮ ಮಾರ್ಗ ದಾನವೇ; ದಾನದಿಂದ ಇಹಲೋಕವೂ ಪರಲೋಕವೂ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ದಾನದಿಂದ ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಬರದವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.

ದಾನವಾನೇವ ಶಕ್ನೋತಿ ಸಂಹತಾನ್ ಭೇದಿತುಂ ಪರಾನ್ । ತ್ರಯಾಸಾಧ್ಯಂ ಸಾಧಯೇತ್ತಂ ದಣ್ಡೇನ ಚ ಕೃತೇನ ಚ ।। ೨೨೬.

ದಾನ ಮಾಡುವವನೇ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇರುವ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಬಲ್ಲನು; ಮೂವರು ಸಾಧಿಸಲಾಗದುದನ್ನು ಅವನು ಶಿಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ.

ದಣ್ಡೇ ಸರ್ವಂ ಸ್ಥಿತಂ ದಣ್ಡೋ ನಾಶಯೇದ್ ದುಷ್ಪ್ರಣೀಕೃತಃ । ಅದಣ್ಡ್ಯಾನ್ ದಣ್ಡಯನ್ನಸ್ಯೇದ್ದಣ್ಡ್ಯಾನ್ ರಾಜಾಪ್ಯದಣ್ಡಯನ್ ।। ೨೨೬.

ಎಲ್ಲವೂ ಶಿಕ್ಷೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ; ತಪ್ಪಾಗಿ ಶಿಕ್ಷೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ನಿರಪರಾಧಿಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆ ನೀಡುವ ರಾಜನೂ, ಅಪರಾಧಿಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆ ನೀಡದೆ ಬಿಡುವ ರಾಜನೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ.

ದೇವದೈತ್ಯೋರಗನರಾಃ ಸಿದ್ಧಾ ಭೂತಾಃ ಪತತ್ರಿಣಃ । ಉತ್ಕ್ರಮೇಯುಃ ಸ್ವಮರ್ಯಾದಾಂ ಯದಿ ದಣ್ಡಾನ್ ನ ಪಾಲಯೇತ್ ।। ೨೨೬.

ದೇವತೆಗಳು, ದೈತ್ಯರು, ಹಾವುಗಳು, ಮಾನವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಭೂತಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು—ಶಿಕ್ಷೆ ಇರದಿದ್ದರೆ ಇವರು ತಮ್ಮ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರುತ್ತಾರೆ.

ಯಸ್ಮಾದದಾನ್ತಾನ್ ದಮಯತ್ಯದಣ್ಡ್ಯಾನ್ದಣ್ಡಯತ್ಯಪಿ । ದಮನಾದ್ದಮ್ಡನಾಚ್ಚೈವ ತಸ್ಮಾದ್ದಣ್ಡಂ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ ।। ೨೨೬.

ಅವನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದವರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡಬಾರದವರಿಗೂ ಶಿಕ್ಷೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಶಿಕ್ಷೆಯ ರೂಪವೆಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ.