ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಪಿತೃಪೈತಾಮದ್ದಂ ಮಿತ್ರಂ ಸಾಮನ್ತಞ್ಚ ತಥಾ ರಿಪೋಃ । ಕೃತ್ರಿಮಞ್ಚ ಮಹಾಭಾಗಾ ಮಿತ್ರನ್ತ್ರಿವಿಧಮುಚ್ಯತೇ ।। ೨೨೬.

ತಂದೆ ಅಥವಾ ತಾತನ ಸ್ನೇಹಿತ, ಸಹಚರಿ, ಗಡಿಪಾಲಕ, ಶತ್ರು ಅಥವಾ ಕೃತಕ ಸ್ನೇಹಿತ — ಇವುಗಳನ್ನು ಮೂರು ವಿಧದ ಸ್ನೇಹಿತರೆಂದು ಮಹಾನुभಾವನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ವಾಮ್ಯಮಾತ್ಯಞ್ಜನಪದಾ ದುರ್ಗಂ ದಣ್ಡಸ್ತಥೈವ ಚ। ಕೋಪೋ ಮಿತ್ರಞ್ಚ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಸಪ್ತಾಙ್ಗಂ ರಾಜ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ।। ೨೨೫.

ರಾಜ, ಅಮಾತ್ಯರು, ರಾಜ್ಯ, ಕೋಟೆ, ಧನಸಂಪತ್ತು, ಸೇನೆ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರ — ಇವು ಏಳು ಭಾಗಗಳು ಎಂದು ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವರಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮೂಲಂ ಸ್ವಾಮೀ ಸ ವೈ ರಕ್ಷ್ಯಸ್ತಸ್ಮಾದ್ರಾಜ್ಯಂ೧ ಬಿಶೇಷತಃ । ರಾಜ್ಯಾಙ್ಗದ್ರೋಹಿಣಂ ಹನ್ಯಾತ್ಕಾಲೇ ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮೃದುರ್ಭವೇತ್ ।। ೨೨೫.

ರಾಜನು ಮೂಲವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ರಾಜ್ಯದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ದ್ರೋಹಿಸುವವನನ್ನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕಠಿಣವಾಗಿಯೂ, ಮೃದುವಾಗಿಯೂ ಶಿಕ್ಷಿಸಬೇಕು.

ಏವಂ ಲೋಕದ್ವಯಂ ರಾಜ್ಞೋ ಭೃತ್ಯೈರ್ಹಾಸಂ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ । ಭೃತ್ಯಾಃ ಪರಿಭವನ್ತೀಹ ನೃಪಂ ಹರ್ಷಣಸತ್ಕಥಂ ।। ೨೨೫.

ಈ ರೀತಿ, ರಾಜನು ತನ್ನ ಭೃತ್ಯರಿಂದ ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯವಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಭೃತ್ಯರು ರಾಜನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದರೆ ಅವನ ಸಂತೋಷವೂ, ಕೀರ್ತಿಯೂ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ.

ಲೋಕಸಙ್‌ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಾಯ ಕೃತಕವ್ಯಸನೋ ಭವೇತ್ । ಸ್ಮಿತಪೂರ್ವಾಭಿಭಾಷೀ ಸ್ಯಾತ್ ಲೋಕಾನಾಂ ರಞ್ಜನಂ ಚರೇತ್ ।। ೨೨೫.

ಜನರನ್ನು ತನ್ನವನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ರಾಜನು ದಾನ ಮಾಡುವ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕು. ಸೌಮ್ಯವಾದ ನಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಬೇಕು, ಜನರಿಗೆ ಸಂತೋಷ ಉಂಟುಮಾಡುವಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ದೀರ್ಘಸೂತ್ರಸ್ಯ ನೃಪತೇಃ ಕರ್ಮಹಾನಿರ್ಧ್ರುವಂ ಭವೇತ್ । ರಾಗೇ ದರ್ಪೇ ಚ ಮಾನೇ ಚ ದ್ರೋಹೇ ಪಾಪೇ ಚ ಕರ್ಮಣಿ ।। ೨೨೫.

ರಾಜನು ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಆಸಕ್ತಿ, ಗರ್ವ, ಅಹಂಕಾರ, ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಪಾಪಕರ್ಯಗಳಿಂದ ಅವನ ಕಾರ್ಯಗಳು ಹಾಳಾಗುತ್ತವೆ.

ಅಪ್ರಿಯೇ ಚೈವ ಬಕ್ತವ್ಯೇ ದೀರ್ಘ್ಸೂತ್ರಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ। ಗುಪ್ತಮನ್ತ್ರೋ ಭವೇದ್ರಾಜಾ ನಾಪದೋ ಗುಪ್ತಮನ್ತ್ರತಃ ।। ೨೨೫.

ಅನುಕೂಲವಲ್ಲದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬೇಕಾದಾಗ ನಿಧಾನತೆ ಶ್ಲಾಘನೀಯ. ರಾಜನು ತನ್ನ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಬೇಕು, ಯಾಕೆಂದರೆ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಯುವ ರಾಜನಿಗೆ ಅಪಾಯ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಆಕಾರೈರಿಙ್ಗಿತೈರ್ಗತ್ಯಾ ಚೈಷ್ಟಯಾ ಭಾಷಿತೇನ ಚ ।। ೨೨೫.

ಮುಖಭಾವ, ಇಂಗಿತ, ನಡೆಯು, ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ —

ನೇತ್ರವಕ್ತ್ರವಿಕಾರಾಭ್ಯಾಂ ಗೃಹ್ಯತೇಽನ್ತರ್ಗತಂ ಪುನಃ । ನೈಕಸ್ತು ಮನ್ತ್ರಯೇನುಮನ್ತ್ರಂ ನ ರಾಜಾ ಬಹುಭಿಃ ಸಹ ।। ೨೨೫.

ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಮುಖದ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದ ಒಳಗಿನ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಬ್ಬನೇ ಯೋಚನೆ ಮಾಡಬಾರದು, ರಾಜನು ಬಹುಜನರೊಂದಿಗೆ ಕೂಡ ಆಲೋಚನೆ ಮಾಡಬಾರದು.

ಬಹುಭಿರ್ಮನ್ತ್ರಯೇತ್ ಕಾಮಂ ರಾಜಾ ಮನ್ತ್ರಾನ್ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್। ಮನ್ತ್ರಿಣಾಮಪಿನೋ ಕುರ್ಯಾನ್ಮನ್ತ್ರೀ ಮನ್ತ್ರಪ್ರಕಾಶನಂ ।। ೨೨೫.

ರಾಜನು ಬೇಕಾದರೆ ಅನೇಕರೊಂದಿಗೆ ಸಲಹೆ ಮಾಡಬಹುದು, ಆದರೆ ಪ್ರತಿ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಅಮಾತ್ಯರಲ್ಲಿ ಕೂಡ, ಯಾರೂ ತಮ್ಮ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಬಾರದು.

ಕ್ವಾಪಿ ಕಸ್ಯಾಪಿ೩ ವಿಶ್ವಾಸೋ ಬವತೀಹಸದಾ ನೃಣಾಂ । ನಿಶ್ಚಯಶ್ಚ ತಥಾ ಮನ್ತ್ರೇ ಕಾರ್ಯ್ಯ ಏಕೇನ ಸೂರಿಣಾ ।। ೨೨೫.

ಯಾರಾದರೂ ಯಾರಾದರೂ ಮೇಲೆ ಯಾವಾಗಲೂ ನಂಬಿಕೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಒಬ್ಬ ಜ್ಞಾನಿಯೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ನಶ್ಯೇದವಿನಯಾದ್ರಾಜಾರಾಜ್ಯಞ್ಚ ವಿನಯಾಲ್ಲಭೇತ್ । ತ್ರೈವಿದ್ಯೇಭ್ಯಸ್ತ್ರಯೀಂ ವಿದ್ಯಾಂ ದಣ್ಡನೀತಿಞ್ಚ ಶಾಶ್ವತೀಂ ।। ೨೨೫.

ಅನುಶಾಸನ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾಜನು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅನುಶಾಸನದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ವೇದಗಳಿಂದ ತ್ರಯೀ ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತ ದಂಡ ನೀತಿಯನ್ನೂ ಕಲಿಯಬೇಕು.

ಆನ್ವೀಕ್ಷಿಕೀಞ್ಚಾರ್ಥವಿದ್ಯಾಂ ವಾರ್ತ್ತಾರಮ್ಭಾಂಶ್ಚ ಲೋಕತಃ । ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯೋ ಹಿಶಕ್ರೋತಿ ವಶೇ ಸ್ಥಾಪಯಿತುಂ ಪ್ರಜಾಃ ।। ೨೨೫.

ಪರಿಶೋಧನೆ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಆರ್ಥಿಕ ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಜೀವನೋಪಾಯದ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಲೋಕದಿಂದ ಕಲಿಯಬೇಕು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದವನು ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪೂಜ್ಯಾ ದೇವಾ ದ್ವಿಜಾಃ ಸರ್ವೇ ದದ್ಯಾದ್ದಾನಾನಿ ತೇಷು ಚ । ದ್ವಿಜೇ ದಾನಞ್ಚಕ್ಷಯೋಽಯಂ ನಿಧಿಃ ಕೈಶ್ಚಿನ್ನಿ ನಾಶ್ಯತೇ ।। ೨೨೫.

ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದ್ವಿಜರು ಪೂಜ್ಯರು, ಅವರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಮಾಡಿದ ದಾನವು ಕ್ಷಯವಾಗದ ನಿಧಿಯಾಗಿದೆ, ಕೆಲವರು ಅದು ಎಂದಿಗೂ ನಾಶವಾಗದು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಸಙ್‌ಗ್ರಾಮೇಷ್ವನಿವರ್ತ್ತಿತ್ವಂ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಪರಿಪಾಲನಂ । ದಾನಾನಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಞ್ಚ ರಾಜ್ಞೋ ನಿಃ ಶ್ರೇಯಸಮ್ಪರಂ ।। ೨೨೫.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗದೆ ಹೋರಾಡುವುದು, ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡುವುದು — ಇವು ರಾಜನಿಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು.

ಕೃಪಣಾನಾಥವೃದ್ಧಾನಾಂ ವಿಧವಾನಾಞ್ಚ ಯೋಷಿತಾಂ । ಯೋಗಕ್ಷೇಮಞ್ಚ ವೃತ್ತಿಞ್ಚ ತಥೈವ ಪರಿಕಲ್ಪಯೇತ್ ।। ೨೨೫.

ಬಡವರು, ಅನಾಥರು, ವೃದ್ಧರು ಮತ್ತು ವಿಧವೆಯಾದ ಮಹಿಳೆಯರ ಜೀವನೋಪಾಯ ಮತ್ತು ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮವ್ಯವಸ್ಥಾನಾಂ ಕಾರ್ಯನ್ತಾಪಸಪೂಜನಂ । ನ ವಿಶ್ವಸೇಚ್ಚ ಸರ್ವತ್ರ ತಾಪಸೇಷು ಚ ವಿಶ್ವಸೇತ್ ।। ೨೨೫.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ, ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು; ಆದರೆ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ನಂಬಿಕೆ ಇಡಬಾರದು, ತಪಸ್ವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ನಂಬಬಹುದು.

ವಿಶ್ವಾಸಯೇಚ್ಚಾಪಿ ಪರನ್ತತ್ತ್ವಭೂತೇನ ಹೇತುನಾ । ವಕಕವಚ್ಚಿನ್ತಯೇದರ್ಥಂ ಸಿಂಹವಚ್ಚ ಪರಾಕ್ರಮೇತ್ ।। ೨೨೫.

ಯಾರ ಮೇಲೂ ನಂಬಿಕೆ ಇಡುವಾಗ, ಅದು ಪರಮ ಸತ್ಯದಿಂದ ಬರುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇರಬೇಕು; ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬಕದಂತೆ ಆಲೋಚಿಸಿ, ಸಿಂಹದಂತೆ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು.

ವೃಕವಚ್ಚಾವಲುಮ್ಪೇತ್ ಶಶವಚ್ಚ ವಿನಿಷ್ಪತೇತ್ । ದೃಢಪ್ರಹಾರೀ ಚ ಭವೇತ್ ತಥಾ ಶೂಕರವನ್ನೃಪಃ ।। ೨೨೫.

ಕೋತಿಯಂತೆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಮೊಲದಂತೆ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಬೇಕು, ಹಂದಿಯಂತೆ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆಯಬೇಕು, ರಾಜನೇ.

ಚಿತ್ರಾಕಾರಶ್ಚ ಶಿಖಿವದ್‌ ದೃಢಭಕ್ತಿಸ್ತಥಾ ಶ್ವವತ್ । ಭವೇಚ್ಚ ಮಧುರಾಭಾಷೀ ತಥಾ ಕೋಕಿಲವನ್ನೃಪಃ ।। ೨೨೬.

ನಟನೆಯಲ್ಲಿ ನವಿಲಿನಂತೆ ಕುಶಲನಾಗಿರಬೇಕು, ನಂಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಾಯಿಯಂತೆ ದೃಢನಾಗಿರಬೇಕು, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕೋಗಿಲೆಯಂತೆ ಸಿಹಿಯಾಗಿರಬೇಕು, ರಾಜನೇ.

ಕಾಕಶಙ್ಕೀ ಭವೇನ್ನಿತ್ಯಮಜ್ಞಾತಾಂ ವಸತಿಂ ವಸೇತ್। ನಾಪರೀಕ್ಷಿತಪೂರ್ವಞ್ಚ ಭೋಜನಂ ಶಯನಂ ಸ್ಪೃಶೇತ್ ।। ೨೨೫.

ಯಾವಾಗಲೂ ಕಾಗೆಯಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರಬೇಕು, ಅಜ್ಞಾತ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು, ಪರಿಶೀಲಿಸದ ಆಹಾರ ಅಥವಾ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಬಾರದು.

ನಾವಿಜ್ಞಾತಾಂ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಗಚ್ಛೇನ್ನಾಜ್ಞಾತಾಂ ನಾವಮಾರುಹೇತ್ । ರಾಷ್ಟ್ರಕರ್ಷೀ ಭ್ರಸ್ಯತೇ ಚರಾಜ್ಯಾರ್ಥಾಚ್ಚೈವ ಜೀವಿತಾತ್ ।। ೨೨೫.

ಅಪರಿಚಿತ ಮಹಿಳೆಯರ ಬಳಿ ಹೋಗಬಾರದು, ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದ ದೋಣಿಗೆ ಏರಬಾರದು; ರಾಜನು ಅಜಾಗರೂಕನಾದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ, ಜೀವವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಭೃತೋ ವತ್ಸೋ ಜಾತಬಲಃ ಕರ್ಮಯೋಗ್ಯೋ ಯಥಾ ಭವೇತ್ । ತಥಾ ರಾಷ್ಟ್ರಂ ಮಹಾಭಾಗ ಭೃತಂ ಕರ್ಮಸಹಂ ಭವೇತ್ ।। ೨೨೫.

ಮರಿ ಎತ್ತು ಬೆಳೆದ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗುವಂತೆ, ಮಹಾನೇ, ಉತ್ತಮವಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜ್ಯವೂ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವಂ ಕರ್ಮೇದಮಾಯತ್ತಂ ವಿಧಾನೇ ದೈವಪೌರುಷೇ । ತಯೋರ್ದೈವಚಚಿನ್ತ್ಯಂ ಹಿ ಪೌರುಷೇ ವಿದ್ಯತೇ ಕ್ರಿಯಾ ।। ೨೨೫.

ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳು ವಿಧಿಯೂ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿಯನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು, ಆದರೆ ಕಾರ್ಯ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿದೆ.

ಪುಷ್ಕರ ಉವಾಚ ಸ್ವಮೇವ ಕರ್ಮ ದೈವಾಖ್ಯಂ ವಿದ್ಧಿ ದೇಹಾನ್ತರಾಜಿತಂ । ತಸ್ಮಾತ್ ಪೌರುಷಮೇವೇಹ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ।। ೨೨೬.

ಪುಷ್ಕರನು ಹೇಳಿದನು: ವಿಧಿ ಎಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ದೇಹದಿಂದ ಬಂದ ಸ್ವಂತ ಕರ್ಮವೇ ಎಂದು ತಿಳಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರತಿಕೂಲಂ ತಥಾ ದೈವಂ ಪೌರುಷೇಣ ವಿಹನ್ಯತೇ । ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾತ್ ಕರ್ಮ್ಮಣಃ ಪೂರ್ವಾತ್ ಸಿದ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್ಪೌರುಷಂ ವಿನಾ ।। ೨೨೬.

ವಿಪರೀತವಾದ ವಿಧಿಯನ್ನೂ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಜಯಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಹಳೆಯ ಸತ್ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗಬಹುದು.

ಪೌರುಷಂ ದೈವಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಕಾಲೇ ಫಲತಿ ಭಾರ್ಗವ । ದೈವಂ ಪುರುಷಕಾರಶ್ಚ ದ್ವಯಂ ಪುಂಸಃ ಫಲಾವಹಂ ।। ೨೨೬.

ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನವು ವಿಧಿಯ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಭಾರ್ಗವ; ವಿಧಿಯೂ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಇಬ್ಬರೂ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ.

ಕೃಷೇರ್ವೃಷ್ಟಿಸಮಾಯೋಗಾತ್ ಕಾಲೇ ಸ್ಯುಃ ಫಲಸಿದ್ಧಯಃ । ಸಧರ್ಮ್ಮಂ ಪೌರುಷಂ ಕುರ್ಯಾನ್ನಾಲಸೋ ನ ಚ ದೈವವಾನ್ ।। ೨೨೬.

ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಮಳೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಫಲ ಸಿಗುವಂತೆ, ಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು; ಆಲಸ್ಯವಿರಬಾರದು, ವಿಧಿಯ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಅವಲಂಬಿಸಬಾರದು.

ಸಾಮಾದಿಭಿರುಪಾಯೈಸ್ತು ಸರ್ವೇ ಸಿದ್ಧ್ಯನ್ತ್ಯುಪಕ್ರಮಾಃ । ಸಾಮ ಚೋಪಪ್ರದಾನಞ್ಚ ಚಭೇದದಣ್ಡೌ ತಥಾಪರೌ ।। ೨೨೬.

ಸಾಮಾದಿ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುತ್ತವೆ; ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಮುಖ್ಯ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ.