ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಜಾತೀಪುಷ್ಪಸುಗನ್ಧಿ ಸ್ಯಾತ್ ತಗರಾರ್ದ್ಧೇನ ಯೋಜಿತಂ । ಸದ್ಧ್ಯಾಮಕಂ ಸ್ಯಾದ್ವಕುಲೈಸ್ತುಲ್ಯಗನ್ಧಿ ಮನೋಹರಂ ।। ೨೨೪.

ಅರ್ಧ ಪ್ರಮಾಣದ ತಗರವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ ಅದು ಜಾತಿಪೂಷ್ಪದ ಸುವಾಸನಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ; ವಕುಲ ಹೂವಿನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದರೆ ಅದೂ ಹೋಲುವ ಮನಮೋಹಕವಾದ ಪರಿಮಳ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾನ್ತಗರಂ ಚೋಲಂ ತ್ವಚಂ ಚವ್ಯಾಘ್ರನಖಂ ನಖಂ । ಗನಧಪತ್ರಞ್ಚ ವಿನ್ಯಸ್ಯ ಗನ್ಧತೈಲಂ ಭವೇಚ್ಛುಭಂ ।। ೨೨೪.

ಮಂಜಿಷ್ಟೆ, ತಗರ, ಚೋಳ, ದಾಲ್ಚಿನ್ನಿ ಹತ್ತಿಯ ಚಿಪ್ಪು, ವ್ಯಾಘ್ರನಖ, ನಖ ಮತ್ತು ಗಂಧಪತ್ರವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ, ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಶುಭಕರವಾಗುತ್ತದೆ.

ತೈಲಂ ನಿಪೀಡಿತಂ ರಾಮ ತಿಲೈಃ ಪುಷ್ಪಾಧಿವಾಸಿತೈಃ । ವಾಸನಾತ್ ಪುಷ್ಪಸಟ್ಟಶಂ ಗನ್ಧೇನ ತು ಭವೇದ್ ಧ್ರುವಂ ।। ೨೨೪.

ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎಳ್ಳಿನ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಹೂವಿನ ಪರಿಮಳದಿಂದ ಸುಗಂಧಮಯವಾಗಿಸಿ ಬಳಸಿದರೆ ಅದು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಏಲಾಲವಙ್ಗಕಕ್ಕೋಲಜಾತೀಫಲನಿಶಾಕರಾಃ । ಜಾತೀಪತ್ರಿಕಯಾ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾ ಮುಖವಾಸಕಾಃ ।। ೨೨೪.

ಏಲಕ್ಕಿ, ಲವಂಗ, ಕಕ್ಕೋಳ, ಜಾತಿಪಹಳ, ನಿಶಾಕರ ಮತ್ತು ಜಾತಿಪತ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದರೆ, ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಬಾಯಿಗೆ ಸುಗಂಧವಾಗಿಸಲು ಬಳಸಬಹುದು.

ಕರ್ಪೂರಂ ಕುಙ್ಕುಮಂ ಕಾನ್ತಾ ಮೃಗದರ್ಪಂ ಹರೇಣುಕಂ । ಕಕ್ಕೋಲೈಲಾಲವಙ್ಗಞ್ಚ ಜಾತೀ ಕೋಶಕಮೇವ ಚ ।। ೨೨೪.

ಕರ್ಪೂರ, ಕುಂಕುಮ, ಕಸ್ತೂರಿ, ಮೃಗದ ಕಸ್ತೂರಿ, ಹರೇಣುಕ, ಕಕ್ಕೋಳ, ಏಲಕ್ಕಿ, ಲವಂಗ ಮತ್ತು ಜಾತಿಪಹಳ ಹಣ್ಣು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ತ್ವಕ್‌ಪತ್ರಂ ತ್ರುಟಿಮುಸ್ತೌ ಚ ಲತಾಂ ಕಸ್ತೂರಿಕಂ ತಥಾ । ಕಣ್ಟಕಾನಿ ಲವಙ್ಗಸ್ಯ ಫಲಪತ್ರೇ ಚ ಜಾತಿತಃ ।। ೨೨೪.

ದಾಲ್ಚಿನ್ನಿಯ ಎಲೆ, ಮುಸ್ತಾ ಬೇರು, ಲತಾ, ಕಸ್ತೂರಿಕ, ಲವಂಗದ ಮುಳ್ಳುಗಳು ಮತ್ತು ಜಾತಿಯ ಎಲೆ ಹಾಗೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬಹುದು.

ಮುಖೇ ನ್ಯಸ್ತಾಃ ಸುಗನ್ಧಾಸ್ತಾ ಮುಖರೋಗವಿನಾಶನಾಃ ।। ೨೨೪.

ಈ ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟರೆ ಬಾಯಿಯ ಎಲ್ಲಾ ರೋಗಗಳು ಹೋಗಿ ಬಿಡುತ್ತವೆ.

ಪೂಗಂ ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಞ್ಚಪಲ್ಲವವಾರಿಣಾ । ಶಕ್ತ್ಯಾ ತು ಗುಟಿಕಾದ್ರವ್ಯೈರ್ವಾಸಿತಂ ಮುಖವಾಸಕಂ ।। ೨೨೪.

ಪೂಗವನ್ನು ಐದು ಬಗೆಯ ಎಲೆಗಳ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೊಳೆದು, ಗುಳಿಕೆಗಳ ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಪರಿಮಳಗೊಳಿಸಿದರೆ ಅದು ಉತ್ತಮ ಬಾಯಿಪರಿಮಳವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಟುಕಂ ದನ್ತಕಾಷ್ಠಞ್ಚ ಗೋಮೂತ್ರೇ ವಾಸಿತಂ ತ್ರ್ಯಹಂ । ಕೃತಞ್ಚ ಪೂಗವದ್ರಾಮ ಮುಖಸೌಗನ್ಧಿಕಾರಕಂ ।। ೨೨೪.

ಕಹಿ ದಂತಕಷ್ಟವನ್ನು ಮೂರು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಹಸುವಿನ ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ನೆನೆಸಿ, ಪೂಗದಂತೆ ತಯಾರಿಸಿದರೆ ಅದು ಬಾಯಿಗೆ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ತ್ವಕ್‌ಪಥ್ಯಯೋಃ ಸಮಾವಂಶೌ ಶಶಿಭಾಗಾರ್ದ್ಧಸಂಯುತೌ । ನಾಗವಲ್ಲೀಸಮೋ ಭಾತಿ ಮುಖವಾಸೋ ಮನೋಹರಃ ।। ೨೨೪.

ದಾಲ್ಚಿನ್ನಿ ಮತ್ತು ಪಥ್ಯಾ ಸಮ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳ ಅರ್ಧ ಭಾಗದ ಶಶಿಭಾಗವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ನಾಗವಲ್ಲಿಯಷ್ಟಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಮನಮೋಹಕವಾದ ಬಾಯಿಪರಿಮಳ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಏವಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾತ್ ಸದಾ ಸ್ತ್ರೀಣಂ ರಕ್ಷಣಂ ಪೃಥಿವೀಪತಿಃ । ನ ಚಾಸಾಂ ವಿಶ್ವಸೇಜ್ಜಾತು ಪುತ್ರಮಾತುರ್ವಿಶೇಷತಃ ।। ೨೨೪.

ಈ ರೀತಿ ರಾಜನು ಹೆಂಗಸರನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ಅವರ ಬಗ್ಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಗ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಂಬಿಕೆ ಇಡಬಾರದು.

ಪುಷ್ಕರ ಉವಾಚ ರಾಜಪುತ್ರಸ್ಯ ರಕ್ಷಾ ಚ ಕರ್ತ್ತವ್ಯಾ ಪೃಥಿವೀಕ್ಷಿತಾ । ಧರ್ಮಾರ್ಥ್ಕಾಮಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಧನುರ್ವೇದಞ್ಚ ಶಿಕ್ಷಯೇತ್ ।। ೨೨೫.

ಪುಷ್ಕರನು ಹೇಳಿದನು: ರಾಜನು ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ, ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಧನುರ್ವೇದವನ್ನೂ ಕಲಿಸಬೇಕು.

ಶಿಲ್ಪಾನಿ ಶಿಕ್ಷಯೇಚ್ಚೈವಮಾಪ್ತೈರ್ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರಿಯಂವದೈಃ । ಶರೀರರಕ್ಷಾವ್ಯಾಜೇನ ರಕ್ಷಿಣೋಽಸ್ಯ ನಿಯೋಜಯೇತ್ ।। ೨೨೫.

ಅವನು ನಂಬಿಗಸ್ಥ ಗುರುಗಳಿಂದ ಕಲೆಯನ್ನು ಕಲಿಸಬೇಕು; ಸುಳ್ಳು ಮಾತಾಡುವವರಿಂದ ಅಥವಾ ಮೆಚ್ಚಿಸುವವರಿಂದ ಅಲ್ಲ. ದೇಹದ ರಕ್ಷಣೆ ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ರಕ್ಷಕರನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು.

ನ ಚಾಸ್ಯ ಸಙ್ಗೋ ದಾತವ್ಯಃ ಕ್ರುದ್ಧಲುಬ್ಧವಿಮಾನಿತೈಃ । ಅಶಕ್ಯನ್ತು ಗುಣಾಧಾನಂ ಕರ್ತ್ತು ತಂ ಬನ್ಧಯೇತ್ ಸುಖೈಃ ।। ೨೨೫.

ಕೋಪಿ, ಲೋಭಿ, ಅಹಂಕಾರಿಗಳ ಜೊತೆ ಅವನಿಗೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಕೊಡಬಾರದು; ಆದರೆ ಗುಣವಂತನಾದರೂ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಬಾರದವನನ್ನು ಸೌಕರ್ಯಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಬೇಕು.

ಅಧಿಕಾರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ವಿನೀತಂ ವಿನಿಯೋಜಯೇತ್ । ಮೃಗಯಾಂ ಪಾನಮಕ್ಷಾಂಶ್ಚ ರಾಜ್ಯನಾಶಂ ಸ್ತ್ಯಜೇನ್ನೃಪಃ ।। ೨೨೫.

ಎಲ್ಲ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಸ್ತಿನಿಂದಿರುವವನನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು; ರಾಜನು ಮೃಗಯೆ, ಮದ್ಯಪಾನ, ಜುಗಾರಿ ಹಾಗು ರಾಜ್ಯ ನಾಶಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು.

ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಂ ವೃಥಾಟ್ಯಾಞ್ಚ ವಾಕ್ಪಾರುಷ್ಯಂ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ । ನಿನ್ದಾಞ್ಚ ದಣ್ಡಪಾರುಷ್ಯಮರ್ಥದೂಷಣಮುತ್ಸೃಜೇತ್ ।। ೨೨೫.

ಹಗಲು ನಿದ್ರೆ, ವ್ಯರ್ಥ ಸುತ್ತಾಟ, ಕಠಿಣ ಮಾತು, ನಿಂದನೆ, ಕ್ರೂರ ದಂಡನೆ ಮತ್ತು ಹಣದ ದುರುಪಯೋಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು.

ಆಕಾರಾಣಾಂ ಸಮುಚ್ಛೇದೋ ದುರ್ಗಾದೀನಾಮಸತ್ಕ್ರಿಯಾ । ಅರ್ಥಾನಾಂ ದೂಷಣಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ವಿಪ್ರಕೀರ್ಣತ್ವಮೇವ ಚ ।। ೨೨೫.

ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು, ದುರ್ಗಾದಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುವುದು, ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಗೊಂದಲ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು — ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಐಶ್ವರ್ಯ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಅದೇಶಕಾಲೇ ಯದ್ದಾನಮಪಾತ್ರೇ ದಾನಮೇವ ಚ । ಅರ್ಥೇಷು ದೂಷಣಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮಸತ್ಕರ್ಮಪ್ರವರ್ತ್ತನಂ ।। ೨೨೫.

ತಪ್ಪು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತಪ್ಪು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕೊಡುವುದು, ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದವರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡುವುದು, ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಡುವುದು — ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಕೆಟ್ಟ ಕಾರ್ಯಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇವು ಧರ್ಮದ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ದೂರ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಕಾಮಂ ಕ್ರೋಧಂ ಮದಂ ಮಾನಂ ಲೋಭಂ ದರ್ಪಞ್ಚ ವರ್ಜಯೇತ್ । ತತೋ ಭೃತ್ಯಜಯಙ್‌ಕೃತ್ವಾ ಪೌರಜಾನಪದಂ ಜಯೇತ್ ।। ೨೨೫.

ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಮದ, ಅಹಂಕಾರ, ಲೋಭ, ಗರ್ವ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ತೊರೆಬೇಕು. ನಂತರ ಭೃತ್ಯರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ನಗರ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರನ್ನು ಜಯಿಸಬೇಕು.

ಜಯೇದ್‌ಬಾಹ್ಯಾನರೀನ್ ಪಶ್ಚಾದ್ವಾಹ್ಯಾಶ್ಚ ತ್ರಿವಿಧಾರಯಃ । ಗುರವಸ್ತೇ ಯಥಾ ಪೂರ್ವಂ ಕುಲ್ಯಾನನ್ತರಕೃತ್ರಿಮಾಃ ।। ೨೨೬.

ಮೊದಲು ಹೊರಗಿನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು, ನಂತರ ಒಳಗಿನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಮೂರು ವಿಧದ ವಿರೋಧಿಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಬೇಕು. ಹಿರಿಯರು, ಬಂಧುಗಳು ಮತ್ತು ಕೃತಕ ಸಂಬಂಧಿಕರನ್ನು ಹಳೆಯದಂತೆ ಗೌರವಿಸಬೇಕು.

ಪಿತೃಪೈತಾಮದ್ದಂ ಮಿತ್ರಂ ಸಾಮನ್ತಞ್ಚ ತಥಾ ರಿಪೋಃ । ಕೃತ್ರಿಮಞ್ಚ ಮಹಾಭಾಗಾ ಮಿತ್ರನ್ತ್ರಿವಿಧಮುಚ್ಯತೇ ।। ೨೨೬.

ತಂದೆ ಅಥವಾ ತಾತನ ಸ್ನೇಹಿತ, ಸಹಚರಿ, ಗಡಿಪಾಲಕ, ಶತ್ರು ಅಥವಾ ಕೃತಕ ಸ್ನೇಹಿತ — ಇವುಗಳನ್ನು ಮೂರು ವಿಧದ ಸ್ನೇಹಿತರೆಂದು ಮಹಾನुभಾವನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ವಾಮ್ಯಮಾತ್ಯಞ್ಜನಪದಾ ದುರ್ಗಂ ದಣ್ಡಸ್ತಥೈವ ಚ। ಕೋಪೋ ಮಿತ್ರಞ್ಚ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಸಪ್ತಾಙ್ಗಂ ರಾಜ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ।। ೨೨೫.

ರಾಜ, ಅಮಾತ್ಯರು, ರಾಜ್ಯ, ಕೋಟೆ, ಧನಸಂಪತ್ತು, ಸೇನೆ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರ — ಇವು ಏಳು ಭಾಗಗಳು ಎಂದು ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವರಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮೂಲಂ ಸ್ವಾಮೀ ಸ ವೈ ರಕ್ಷ್ಯಸ್ತಸ್ಮಾದ್ರಾಜ್ಯಂ೧ ಬಿಶೇಷತಃ । ರಾಜ್ಯಾಙ್ಗದ್ರೋಹಿಣಂ ಹನ್ಯಾತ್ಕಾಲೇ ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮೃದುರ್ಭವೇತ್ ।। ೨೨೫.

ರಾಜನು ಮೂಲವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ರಾಜ್ಯದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ದ್ರೋಹಿಸುವವನನ್ನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕಠಿಣವಾಗಿಯೂ, ಮೃದುವಾಗಿಯೂ ಶಿಕ್ಷಿಸಬೇಕು.

ಏವಂ ಲೋಕದ್ವಯಂ ರಾಜ್ಞೋ ಭೃತ್ಯೈರ್ಹಾಸಂ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ । ಭೃತ್ಯಾಃ ಪರಿಭವನ್ತೀಹ ನೃಪಂ ಹರ್ಷಣಸತ್ಕಥಂ ।। ೨೨೫.

ಈ ರೀತಿ, ರಾಜನು ತನ್ನ ಭೃತ್ಯರಿಂದ ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯವಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಭೃತ್ಯರು ರಾಜನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದರೆ ಅವನ ಸಂತೋಷವೂ, ಕೀರ್ತಿಯೂ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ.

ಲೋಕಸಙ್‌ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಾಯ ಕೃತಕವ್ಯಸನೋ ಭವೇತ್ । ಸ್ಮಿತಪೂರ್ವಾಭಿಭಾಷೀ ಸ್ಯಾತ್ ಲೋಕಾನಾಂ ರಞ್ಜನಂ ಚರೇತ್ ।। ೨೨೫.

ಜನರನ್ನು ತನ್ನವನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ರಾಜನು ದಾನ ಮಾಡುವ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕು. ಸೌಮ್ಯವಾದ ನಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಬೇಕು, ಜನರಿಗೆ ಸಂತೋಷ ಉಂಟುಮಾಡುವಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ದೀರ್ಘಸೂತ್ರಸ್ಯ ನೃಪತೇಃ ಕರ್ಮಹಾನಿರ್ಧ್ರುವಂ ಭವೇತ್ । ರಾಗೇ ದರ್ಪೇ ಚ ಮಾನೇ ಚ ದ್ರೋಹೇ ಪಾಪೇ ಚ ಕರ್ಮಣಿ ।। ೨೨೫.

ರಾಜನು ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಆಸಕ್ತಿ, ಗರ್ವ, ಅಹಂಕಾರ, ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಪಾಪಕರ್ಯಗಳಿಂದ ಅವನ ಕಾರ್ಯಗಳು ಹಾಳಾಗುತ್ತವೆ.

ಅಪ್ರಿಯೇ ಚೈವ ಬಕ್ತವ್ಯೇ ದೀರ್ಘ್ಸೂತ್ರಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ। ಗುಪ್ತಮನ್ತ್ರೋ ಭವೇದ್ರಾಜಾ ನಾಪದೋ ಗುಪ್ತಮನ್ತ್ರತಃ ।। ೨೨೫.

ಅನುಕೂಲವಲ್ಲದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬೇಕಾದಾಗ ನಿಧಾನತೆ ಶ್ಲಾಘನೀಯ. ರಾಜನು ತನ್ನ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಬೇಕು, ಯಾಕೆಂದರೆ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಯುವ ರಾಜನಿಗೆ ಅಪಾಯ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಆಕಾರೈರಿಙ್ಗಿತೈರ್ಗತ್ಯಾ ಚೈಷ್ಟಯಾ ಭಾಷಿತೇನ ಚ ।। ೨೨೫.

ಮುಖಭಾವ, ಇಂಗಿತ, ನಡೆಯು, ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ —

ನೇತ್ರವಕ್ತ್ರವಿಕಾರಾಭ್ಯಾಂ ಗೃಹ್ಯತೇಽನ್ತರ್ಗತಂ ಪುನಃ । ನೈಕಸ್ತು ಮನ್ತ್ರಯೇನುಮನ್ತ್ರಂ ನ ರಾಜಾ ಬಹುಭಿಃ ಸಹ ।। ೨೨೫.

ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಮುಖದ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದ ಒಳಗಿನ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಬ್ಬನೇ ಯೋಚನೆ ಮಾಡಬಾರದು, ರಾಜನು ಬಹುಜನರೊಂದಿಗೆ ಕೂಡ ಆಲೋಚನೆ ಮಾಡಬಾರದು.