ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಯನ್ತ್ರಮುಕ್ತೇ ಪಾಣಿಮುಕ್ತೇ ಅಮುಕ್ತೇ ಮುಕ್ತಧಾರಿತೇ । ಅಸ್ತ್ರಾಚಾರ್ಯ್ಯೋ ನಿಯುದ್ಧೇ ಚ ಕುಶಲೋ ನೃಪತೇರ್ಹಿತಃ ।। ೨೨೦.

ಯಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ನಿರಾಯುಧ, ಆಯುಧಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತನಾಗಿರಬೇಕು; ಅಸ್ತ್ರಗುರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ರಾಜನಿಗೆ ಹಿತಕರನಾಗಿರಬೇಕು.

ವೃದ್ಧಶ್ಚಾನ್ತಃಪುರಾಧ್ಯಕ್ಷಃ ಪಞ್ಚಾಶದ್ವಾರ್ಷಿಕಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ । ಸಪ್ತತ್ಯವ್ದಾಸ್ತು ಪುರುಷಾಶ್ಚರೇಯುಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಸು ।। ೨೨೦.

ಅಂತರಂಗದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕನು ವಯಸ್ಸಾದವನು ಆಗಿರಬೇಕು; ಮಹಿಳೆಯರು ಐವತ್ತೆರಡು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿರಬೇಕು; ಪುರುಷರು ಎಪ್ಪತ್ತವರೆಗೂ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಬಹುದು.

ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ಯಾದಾಯುಧಾಗಾರೇ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವೃತ್ತಿರ್ವಿಧೀಯತೇ । ಉತ್ತಮಾಧಮಮಧ್ಯಾನಿ ಬುದ್‌ಧ್ವಾ ಕರ್ಮಾಣಿ ಪಾರ್ಥಿವಃ ।। ೨೨೦.

ಯಾರಾದರೂ ಎಚ್ಚರವಾಗಿಯೇ ಆಯುಧಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು; ಅವರ ನಡೆನುಡಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವರ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಹಂಚಬೇಕು; ರಾಜನು ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ, ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು.

ಉತ್ತಮಾಧಮಮಧ್ಯಾನಿ ಪುರುಷಾಣಿ ನಿಯೋಜಯೇತ್ । ಜಯೇಚ್ಛುಃ ಪೃಥಿವೀಂ ರಾಕಜಾ ಸಹಾಯಾನಾನಯೇದ್ಧಿತಾನ್ ।। ೨೨೦.

ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ, ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಪುರುಷರನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು; ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದರೆ, ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಧರ್ಮಿಷ್ಠಾನ್ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯೇಷು ಶೂರಾನ್ ಸಙ್‌ಗ್ರಾಮಕರ್ಮಸು । ನಿಪುಣಾನರ್ಥಕೃತ್ಯೇಷು೧ ಸರ್ವತ್ರ ಚ ತಥಾ ಶುಚೀನ್ ।। ೨೨೦.

ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರನ್ನು ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ, ನಿಪುಣರನ್ನು ಹಣದ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ, ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನವರನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೂ ನೇಮಿಸಬೇಕು.

ಸ್ತ್ರೀಷು ಷಣ್ಡಾನ್ನಿಯುಞ್ಜೀತ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನ್ ದಾರುಣಕರ್ಮಸು । ಯೋ ಯತ್ರ ವಿದಿತೋ ರಾಜ್ಞಾ ಶುಚಿತ್ವೇನ ತು ತನ್ನರಂ ।। ೨೨೦.

ಮಹಿಳೆಯರ ನಡುವೆ ಷಂಡರನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು; ಕ್ರೂರ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಕಠಿಣ ಮನಸ್ಸಿನವರನ್ನು ಹಾಕಬೇಕು; ರಾಜನಿಗೆ ಯಾರು ಶುದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಗೊತ್ತಿದೆಯೋ, ಅವರನ್ನು ಆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಬೇಕು.

ಧರ್ಮೇ ಚಾರ್ಥೇ ಚ ಕಾಮೇ ಚ ನಿಯುಞ್ಜೀತಾಧಮೇಽಧಮಾನ್ । ರಾಜಾ ಯಥಾರ್ಹಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾಚ್ಚ ಉಪಧಾಭಿಃ ಪರೀಕ್ಷಿತಾನ್ ।। ೨೨೦.

ಧರ್ಮ, ಹಣ ಮತ್ತು ಕಾಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಳಮಟ್ಟದವರನ್ನು ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ನೇಮಿಸಬೇಕು; ರಾಜನು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ತಕ್ಕ ಕೆಲಸ ಕೊಡಬೇಕು.

ಸಮನ್ತ್ರ ಚ ಯಥಾನ್ಯಾಯಾತ್ ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ಧಸ್ತಿವನೇಚರಾನ್ । ತತ್ಪದಾನ್ವೇಷಣೇ ಯತ್ತಾನಧ್ಯಕ್ಷಾಂಸ್ತತ್ರ ಕಾರಯೇತ್ ।। ೨೨೦.

ಮಂತ್ರಿಗಳ ಜೊತೆ ನ್ಯಾಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ಜೊತೆ ಇರುವವರನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು; ಅವರ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಲು ಪರಿಶ್ರಮಿಗಳಾದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕರನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು.

ಯಸ್ಮಿನ್ ಕರ್ಮಣಿ ಕೌಶಲ್ಯಂ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ ನಿಯೋಜಯೇತ್ । ಪಿತೃಪೈತಾಮ್ಹಾನ್ ಭೃತ್ಯಾನ್ ಸರ್ವಕರ್ಮಸು ಯೋಜಯೇತ್ ।। ೨೨೦.

ಯಾರು ಯಾವ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರನ್ನು ಆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಬೇಕು; ಪಿತೃಪಾರಂಪರ್ಯದಿಂದ ಬಂದ ಸೇವಕರನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಬೇಕು.

ದುಷ್ಟಾನಪ್ಯಥ ವಾಽದುಷ್ಟಾನ್ ಸಂಶ್ರಯೇತ ಪ್ರಯತ್ನತಃ । ದುಷ್ಟಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಶ್ವಸೇನ್ನ ತದ್‌ವೃತ್ತಿಂ ವರ್ತ್ತಯೇದ್ವಶೇ ।। ೨೨೦.

ದುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ದುಷ್ಟರಾಗದಿದ್ದರೂ, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಜಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು; ದುಷ್ಟರನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅವರ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆ ಇರಿಸಬಾರದು, ಅವರ ನಡೆನುಡಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿಡಬೇಕು.

ದೇಶಾನ್ತರಾಗತಾನ್ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚಾರೈರ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಹಿ ಪೂಜಯೇತ್ । ಶತ್ರವೋಽಗ್ನಿರ್ವಿಷಂ ಸರ್ಪೋ ನಿಸ್ತ್ರಿಂಶಮಪಿ ಚೈಕತಃ ।। ೨೨೦.

ಬೇರೆ ದೇಶದಿಂದ ಬಂದವರನ್ನು ಗುಪ್ತಚರರಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ನಂತರ ಗೌರವಿಸಬೇಕು; ಶತ್ರು, ಬೆಂಕಿ, ವಿಷ, ಹಾವು ಮತ್ತು ಕತ್ತಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.

ಭೃತ್ಯಾವಶಿಷ್ಟಂ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಕುಭೃತ್ಯಾಶ್ಚ ತಥೈಕತಃ। ಚಾರಚಕ್ಷುರ್ಭವೇದ್ರಾಜಾ ನಿಯುಞ್ಜೀತ ಸದಾಚರಾನ್ ।। ೨೨೦.

ವಿಶ್ವಾಸಘಾತಕ ಸೇವಕರನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಸೇವಕರನ್ನು ಕೂಡ ಗುರುತಿಸಬೇಕು; ರಾಜನು ಯಾವಾಗಲೂ ಗುಪ್ತಚರರನ್ನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳಂತೆ ಬಳಸಬೇಕು.

ಜನಸ್ಯಾವಿಹಿತಾನ್ ಸೋಮ್ಯಾಂಸ್ತಥಾಜ್ಞಾತಾನ್ ಪರಸ್ಪರಂ । ವಣಿಜೋ ಮನ್ತ್ರಕುಶಲಾನ್ ಸಾಂವತ್ಸರಚಿಕಿತ್ಸಕಾನ್ ।। ೨೨೦.

ಜನರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸರಿಯಾದಂತೆ ವರ್ತಿಸದವರು ಅಥವಾ ಪರಸ್ಪರ ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲದವರು, ಸಲಹೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣವಾದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುವ ವೈದ್ಯರು—

ತಥಾ ಪ್ರವ್ರಜಿತಾಕಾರಾನ್ ಬಲಾಬಲವಿವೇಕಿನಃ । ನೈಕಸ್ಯ ರಾಜಾ ಶ್ರದ್ದಧ್ಯಾಚ್ಛ್ರದ್ದಧ್ಯಾದ್ ಬಹುವಾಕ್ಯತಃ ।। ೨೨೦.

ಮತ್ತು ವ್ರತಸ್ಥರಂತೆ ಕಾಣುವವರು, ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನೂ ಗುರುತಿಸುವವರು— ರಾಜನು ಒಬ್ಬನ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ನಂಬಿಕೆ ಇಡಬಾರದು; ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವವನ ಮಾತಿಗೆ ಮಾತ್ರ ನಂಬಿಕೆ ಇಡಬೇಕು.

ರಾಗಾಪರಾಗೌ ಭೃತ್ಯಾನಾಂ ಜನಸ್ಯ ಚ ಗುಣಾಗುಣಾನ್ । ಶುಭಾನಾಮಶುಭಾನಾಞ್ಚ ಜ್ಞಾನಙ್ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ವಸಾಯ ಚ ।। ೨೨೦.

ಸೇವಕರ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ದ್ವೇಷವನ್ನೂ, ಜನರ ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು, ಒಳಿತನ್ನೂ ಕೆಡುಕನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಿ, ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ನೇಮಿಸಬೇಕು.

ಅನುರಾಗಕರಂ ಕರ್ಮ ಚರೇಜ್ಜಹ್ಯಾದ್ವಿರಾಗಜಂ । ಜನಾನುರಾಗಯಾ ಲಕ್ಷ್ಮ್ಯಾಂ ರಾಜಾ ಸ್ಯಾಜ್ಜನರಞ್ಜನಾತ್ ।। ೨೨೦.

ಜನರ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು; ವಿರಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು; ಜನರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದ ರಾಜನು ಅವರ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಏಕವಿಂಶತ್ಯಧಿಕದ್ವಿಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಪುಷ್ಕರ ಉವಾಚ ಭೃತ್ಯಃ ಕುರ್ಯಾತ್ತು ರಾಜಾಜ್ಞಾಂ ಶಿಷ್ಯವತ್ಸಚ್ಛ್ರಿಯಃ ಪತೇಃ । ನ ಕ್ಷಿಪೇದ್ವಚನಂ ರಾಜ್ಞೋ ಅನುಕೂಲಂ ಪ್ರಿಯಂ ವದೇತ್ ।। ೨೨೧.

ಪುಷ್ಕರನು ಹೇಳಿದನು: ಭೃತ್ಯನು ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿಷ್ಯನಂತೆ ಗೌರವದಿಂದ ಪಾಲಿಸಬೇಕು; ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಾರದು, ಸದಾ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯ ಮಾತು ಹೇಳಬೇಕು.

ರಹೋಗತಸ್ಯ ವಕ್ತವ್ಯಮಪ್ರಿಯಂ ಯದ್ಧಿತಂ ಭವೇತ್ । ನ ನಿಯುಕ್ತೋ ಹರೇದ್ವಿತ್ತಂ ನೋಪೇಕ್ಷೇತ್ತಸ್ಯ ಮಾನಕಂ ।। ೨೨೧.

ಹಿತಕರವಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು; ರಾಜನು ಹೇಳದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಧನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು, ಅವನ ಗೌರವವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಾರದು.

ರಾಜ್ಞಶ್ಚ ನ ತಥಾಕಾರ್ಯ್ಯಂ ವೇಶಭಾಷಾವಿಚೇಷ್ಟಿತಂ । ಅನ್ತಃಪುರಚರಾಧ್ಯಕ್ಷೋ ವೈರಭೂತೈರ್ನ್ನಿರಾಕೃತೈಃ ।। ೨೨೧.

ರಾಜನಿಗೆ ಅಯೋಗ್ಯವಾದ ವರ್ತನೆ, ಅಸಭ್ಯ ಭಾಷೆ ಅಥವಾ ಚಲನೆ ಮಾಡಬಾರದು; ಅಂತರಂಗದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕನು ಶತ್ರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಬಾರದು.

ಸಂಸರ್ಗ ನ ವ್ರಜೇದ್‌ಭೃತ್ಯೋ ರಾಜ್ಞೋ ಗುಹ್ಯಞ್ಚ ಗೋಪಯೇತ್ । ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಕೌಶಲಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಾಜಾನನ್ತು ವಿಶೇಷಯೇತ್ ।। ೨೨೧.

ಭೃತ್ಯನು ರಾಜನೊಂದಿಗೆ ಅತಿಯಾದ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನೂ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಾರದು, ರಾಜನ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ತನ್ನ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ರಾಜನ ಮುಂದೆ ತನ್ನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ರಾಜ್ಞಾ ಯಚ್ಛ್ರಾವಿತಂ ಗುಹ್ಯಂ ನ ತಲ್ಲೋಕೇ ಪ್ರಕಾಶಯೇತ್ । ಆಜ್ಞಾಪ್ಯಮಾನೇ ಬಾನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಿಙ್ಕರೋಮೀತಿ ವಾ ವದೇತ್ ।। ೨೨೧.

ರಾಜನು ಹೇಳಿದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಳಬಾರದು. ಬೇರೆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಿದಾಗ, 'ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ?' ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಬೇಕು.

ನಾನಿರ್ದ್ದಿಷ್ಟೇ೨ ದ್ವಾರಿ ವಿಶೇನ್ನಾಯೋಗ್ಯೇ ಭುವಿ ರಾಜದೃಕ ।। ೨೨೧.

ರಾಜನು ಹೇಳದೆ ಇದ್ದರೆ ಯಾರ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಾರದು, ರಾಜನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೂ ಹೋಗಬಾರದು.

ಶಾಠ್ಯಂ ಲೌಲ್ಯಂ ಸಪೈಶೂನ್ಯಂ ನಾಸ್ತಿಕ್ಯಂ ಕ್ಷುದ್ರತಾತಥಾ ।। ೨೨೧.

ಮೋಸ, ಲೋಭ, ಪರನಿಂದನೆ, ದೇವರ ನಂಬಿಕೆಯಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಹೀನತನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊರೆಯಬೇಕು.

ಚಾಪಲ್ಯಞ್ಚ ಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಂ ನಿತ್ಯಂ ರಾಕಜಾನುಜೀವಿನಾ । ಶ್ರುತೇನ ವಿದ್ಯಾಶಿಲ್ಪೈಶ್ಚ ಸಂಯೋಜ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ ।। ೨೨೧.

ರಾಜನ ಸೇವೆಯಿಂದ ಬದುಕು ಸಾಗಿಸುವವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಅಸ್ಥಿರತೆ, ಅಲ್ಪಚಿಂತೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ವಿದ್ಯೆ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ನಮಸ್ಕಾರ್ಯಾಃ ಸದಾ ಚಾಸ್ಯ ಪುತ್ರವಲ್ಲಭಮನ್ತ್ರಿಣಃ ।। ೨೨೧.

ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯರಾದ ಸಚಿವರನ್ನು ಸದಾ ತಮ್ಮ ಮಗರೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಗೌರವಿಸಬೇಕು.

ಸಚಿವೈರ್ನ್ನಾಸ್ಯ ವಿಶ್ವಾಸೋ ರಾಜಚಿತ್ತಪ್ರಿಯಞ್ಚರೇತ್ । ತ್ಯಜೇದ್ವಿರಕ್ತಂ ರಕ್ತಾತ್ತು ವೃತ್ತಿಮೀಹೇತ ರಾಜವಿತ್ ।। ೨೨೧.

ಸಚಿವರ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಇಡಬಾರದು, ರಾಜನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ರಾಜನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯರಾದವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಪ್ರಿಯರಾದವರಿಂದ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು.

ಅಪೃಷ್ಟಶ್ಚಾಸ್ಯ ನ ಬ್ರೂಯಾತ್ ಕಾಮಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾತ್ತಥಾಪದಿ । ಪ್ರಸನ್ನೋ ವಾಕ್ಯಸಙ್‌ಗ್ರಾಹೀ ರಹಸ್ಯೇ ನ ಚ ಶಙ್ಕತೇ ।। ೨೨೧.

ಯಾರೂ ಕೇಳದೆ ಇದ್ದಾಗ ಮಾತನಾಡಬಾರದು. ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ರಾಜನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡಾಗ ಅವನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು; ರಹಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನ ಪಡಬಾರದು.

ಕುಶಲಾದಿಪರಿಪ್ರಶ್ನಂ ಸಮ್ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ ಚಾಸನಂ । ತತ್ಕಥಾಶ್ರವಣಾದ್‌ಧೃಷ್ಟೋ ಅಪ್ರಿಯಾಣ್ಯಪಿ ನನ್ದತೇ ।। ೨೨೧.

ರಾಜನು ಅವನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಸನ ನೀಡಿದಾಗ, ರಾಜನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಧೈರ್ಯ ಪಡೆದು, ಅಪ್ರಿಯವಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೆ.

ಅಲ್ಪಂ ದತ್ತಂ ಪ್ರಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸ್ಮರೇತ್ ಕಥಾನ್ತರೇಷ್ವಪಿ । ಇತಿ ರಕ್ತಸ್ಯ ಕರ್ತ್ತವ್ಯಂ ಸೇವಾಮನ್ಯಸ್ಯ ವರ್ಜಯೇತ್ ।। ೨೨೧.

ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ದಾನವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ನಂತರದ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅದನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು. ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದವನ ನಡೆ ಹೀಗೆ ಇರಬೇಕು; ಇತರರ ಸೇವೆಯನ್ನು ತೊರೆಯಬೇಕು.