ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಗೋಜಾಚವಿಗೃಹದಾನಾದ್ಯೈಃ ಸಾಂವತ್ಸರಪುರೋಹಿತೌ । ಪೂಜಯಿತ್ವಾ ದ್ವಿಜಾನ್ ಪ್ರಾರ್ಚ್ಯ ಹ್ಯನ್ಯಭೂಗೋನ್ನಮುಖ್ಯಕೈಃ ।। ೨೧೮.

ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಹಸು, ಮೇಕೆ, ಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ದಾನಗಳಿಂದ ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ದ್ವಿಜರನ್ನು ಭೂಮಿ, ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಇತರ ಉತ್ತಮ ದಾನಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ವಹ್ನಿಂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೀಕೃತ್ಯ ಗುರುಂ ನತ್ವಾಥ ಪೃಷ್ಠತಃ । ವೃಷಮಾಲಭ್ಯ ಗಾಂ ವತ್ಸಾಂ ಪೂಜಯಿತ್ವಾಶ್ಚ ಮನ್ತ್ರಿತಂ ।। ೨೧೮.

ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಗುರುಗೆ ವಂದಿಸಿ, ನಂತರ ಹಿಂದುಗಡೆ ಎತ್ತು, ಹಸು ಮತ್ತು ಕರುವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ಮಂತ್ರ ಹೇಳುವವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ಅಶ್ವಮಾರುಹ್ಯ ನಾಗಶ್ಚ ಪೂಜಯೇತ್ತಂ ಸಮಾರುಹೇತ್ । ಪರಿಭ್ರಮೇದ್ರಾಜಮಾರ್ಗೇ ಬಲಯುಕ್ತಃ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ ।। ೨೧೮.

ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಏರಿ, ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ಸಹಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಃ । ಪುಷ್ಕರ ಉವಾಚ ಸೋಽಭಿಷಿಕ್ತಃ ಸಹಾಮಾತ್ಯೋ ಜಯೇಚ್ಛತ್ರೂನ್ನೃಪೋತ್ತಮಃ । ರಾಜ್ಞಾ ಸೇನಾಪತಿಃ ಕಾರ್ಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಽಥ ವಾ ।। ೨೨೦.

ಪುಷ್ಕರನು ಹೇಳಿದನು: ಅಭಿಷೇಕವಾದ ರಾಜನು ಅಮಾತ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಬೇಕು; ಸೇನಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ರಾಜನು ನೇಮಿಸಬೇಕು, ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿರಬಹುದು.

ಕುಲೀನೋ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಃ ಪ್ರತೀಹಾರಶ್ಚ ನೀತಿವಿತ್ । ದೂತಶ್ಚ ಪ್ರಿಯವಾದೀ ಸ್ಯಾದಕ್ಷೀಣೋಽತಿಂಬಲಾನ್ವಿತಃ ।। ೨೨೦.

ಅವನು ಉತ್ತಮ ಕುಲದವನಾಗಿರಬೇಕು, ರಾಜಕೀಯ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿರಬೇಕು; ಪ್ರತಿಹಾರಿ ನೀತಿಯಲ್ಲು ನಿಪುಣನಾಗಿರಬೇಕು; ದೂತನು ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನಾಗಿರಬೇಕು, ಏನೂ ಕೊರತೆಯಾಗದವನಾಗಿರಬೇಕು, ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿರಬೇಕು.

ತಾಮ್ಬೂಲಧಾರೀ ನಾ ಸ್ತ್ರೀ ವಾ ಭಕ್ತಃ ಕ್ಲೇಶಸಹಪ್ರಿಯಃ । ಸಾನ್ಧಿವಿಗ್ರಹಿಕಃ ಕಾರ್ಯ್ಯಃ ಷಾಡ್‌ಗುಣ್ಯಾದಿವಿಶಾರದಃ ।। ೨೨೦.

ತಾಂಬೂಲವನ್ನು ಹೊತ್ತಿರಬೇಕು, ಹೆಂಗಸಾಗಿರಬಾರದು, ಭಕ್ತನಾಗಿರಬೇಕು, ಕಷ್ಟ ಸಹಿಸುವುದನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುವವನಾಗಿರಬೇಕು; ಸಂಧಿ-ವಿಗ್ರಹದ ಕಾರ್ಯದವರು ಷಡ್ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರಾಗಿರಬೇಕು.

ಖಡ್‌ಗಧಾರೀ ರಕ್ಷಕಃ ಸ್ಯಾತ್ಸಾರಥಿಃ ಸ್ಯಾದ್‌ಬಲಾದಿವಿತ್ । ಸೂದಾಧ್ಯಕ್ಷೋ ಹಿತೋ ವಿಜ್ಞೋ ಮಹಾನಸಗದತೋ ಹಿ ಸಃ ।। ೨೨೦.

ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವವನು ರಕ್ಷಕನಾಗಿರಬೇಕು; ಸಾರಥಿ ಸೇನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರಾಗಿರಬೇಕು; ಅಡುಗೆಮನೆಯ ಅಧೀಕ್ಷಕನು ಹಿತಕರನಾಗಿರಬೇಕು, ಜ್ಞಾನಿಯೂ ಮಹಾನಸದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರಾಗಿರಬೇಕು.

ಸಭಾಸದಸ್ತು ಧರ್ಮಜ್ಞಾಃ ಲೇಖಕೋಽಕ್ಷರವಿದ್ಧಿತಃ । ಆಹ್ವಾನಕಾಲವಿಜ್ಞಾಃ ಸ್ಯುರ್ಹಿತಾ ದೌವಾರಿಕಾ ಜನಾಃ ।। ೨೨೦.

ಸಭಾಸದವರು ಧರ್ಮಜ್ಞರಾಗಿರಬೇಕು; ಲೆಕ್ಕಗಾರನು ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರಾಗಿರಬೇಕು; ಆಹ್ವಾನ ಸಮಯವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಹಿತಕರರಾಗಿರಬೇಕು; ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ನಂಬಿಗಸ್ತರಾಗಿರಬೇಕು.

ರತ್ನಾದಿಜ್ಞೋ ಧನಾಧ್ಯಜ್ಞಃ ಅನುದ್ವಾರೇ ಹಿತೋ ನರಃ । ಸ್ಯಾದಾಯುರ್ವೇದವಿದ್ವೈದ್ಯೋ ಗಜಾಧ್ಯಕ್ಷೋಽಥ ಹಸ್ತಿವಿತ್ ।। ೨೨೦.

ರತ್ನ ಮತ್ತು ಧನದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರಾಗಿರಬೇಕು; ಒಳಗಡೆಯ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಹಿತಕರನಾಗಿರಬೇಕು; ಆಯುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಿರುವ ವೈದ್ಯನು, ಗಜಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಮತ್ತು ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರಾಗಿರಬೇಕು.

ಜಿತಶ್ರಮೋ ಗಜಾರೋಹೀ ಹಯಾಧ್ಯಕ್ಷೋ ಹಯಾದಿಬಿತ್ । ದುರ್ಗಾಧ್ಯಕ್ಷೋ ಹಿತೋ ಧೀಮಾನ್ ಸ್ಥಪತಿರ್ವಾಸ್ತುವೇದವಿತ್ ।। ೨೨೦.

ಶ್ರಮವನ್ನು ಜಯಿಸಿದವನಾಗಿರಬೇಕು, ಗಜಾರೋಹಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತನಾಗಿರಬೇಕು; ಅಶ್ವಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತನಾಗಿರಬೇಕು; ಕೋಟೆಯ ಅಧೀಕ್ಷಕನು ಹಿತಕರನಾಗಿರಬೇಕು, ಸ್ಥಪತಿ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತನಾಗಿರಬೇಕು.

ಯನ್ತ್ರಮುಕ್ತೇ ಪಾಣಿಮುಕ್ತೇ ಅಮುಕ್ತೇ ಮುಕ್ತಧಾರಿತೇ । ಅಸ್ತ್ರಾಚಾರ್ಯ್ಯೋ ನಿಯುದ್ಧೇ ಚ ಕುಶಲೋ ನೃಪತೇರ್ಹಿತಃ ।। ೨೨೦.

ಯಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ನಿರಾಯುಧ, ಆಯುಧಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತನಾಗಿರಬೇಕು; ಅಸ್ತ್ರಗುರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ರಾಜನಿಗೆ ಹಿತಕರನಾಗಿರಬೇಕು.

ವೃದ್ಧಶ್ಚಾನ್ತಃಪುರಾಧ್ಯಕ್ಷಃ ಪಞ್ಚಾಶದ್ವಾರ್ಷಿಕಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ । ಸಪ್ತತ್ಯವ್ದಾಸ್ತು ಪುರುಷಾಶ್ಚರೇಯುಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಸು ।। ೨೨೦.

ಅಂತರಂಗದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕನು ವಯಸ್ಸಾದವನು ಆಗಿರಬೇಕು; ಮಹಿಳೆಯರು ಐವತ್ತೆರಡು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿರಬೇಕು; ಪುರುಷರು ಎಪ್ಪತ್ತವರೆಗೂ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಬಹುದು.

ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ಯಾದಾಯುಧಾಗಾರೇ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವೃತ್ತಿರ್ವಿಧೀಯತೇ । ಉತ್ತಮಾಧಮಮಧ್ಯಾನಿ ಬುದ್‌ಧ್ವಾ ಕರ್ಮಾಣಿ ಪಾರ್ಥಿವಃ ।। ೨೨೦.

ಯಾರಾದರೂ ಎಚ್ಚರವಾಗಿಯೇ ಆಯುಧಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು; ಅವರ ನಡೆನುಡಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವರ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಹಂಚಬೇಕು; ರಾಜನು ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ, ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು.

ಉತ್ತಮಾಧಮಮಧ್ಯಾನಿ ಪುರುಷಾಣಿ ನಿಯೋಜಯೇತ್ । ಜಯೇಚ್ಛುಃ ಪೃಥಿವೀಂ ರಾಕಜಾ ಸಹಾಯಾನಾನಯೇದ್ಧಿತಾನ್ ।। ೨೨೦.

ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ, ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಪುರುಷರನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು; ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದರೆ, ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಧರ್ಮಿಷ್ಠಾನ್ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯೇಷು ಶೂರಾನ್ ಸಙ್‌ಗ್ರಾಮಕರ್ಮಸು । ನಿಪುಣಾನರ್ಥಕೃತ್ಯೇಷು೧ ಸರ್ವತ್ರ ಚ ತಥಾ ಶುಚೀನ್ ।। ೨೨೦.

ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರನ್ನು ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ, ನಿಪುಣರನ್ನು ಹಣದ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ, ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನವರನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೂ ನೇಮಿಸಬೇಕು.

ಸ್ತ್ರೀಷು ಷಣ್ಡಾನ್ನಿಯುಞ್ಜೀತ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನ್ ದಾರುಣಕರ್ಮಸು । ಯೋ ಯತ್ರ ವಿದಿತೋ ರಾಜ್ಞಾ ಶುಚಿತ್ವೇನ ತು ತನ್ನರಂ ।। ೨೨೦.

ಮಹಿಳೆಯರ ನಡುವೆ ಷಂಡರನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು; ಕ್ರೂರ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಕಠಿಣ ಮನಸ್ಸಿನವರನ್ನು ಹಾಕಬೇಕು; ರಾಜನಿಗೆ ಯಾರು ಶುದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಗೊತ್ತಿದೆಯೋ, ಅವರನ್ನು ಆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಬೇಕು.

ಧರ್ಮೇ ಚಾರ್ಥೇ ಚ ಕಾಮೇ ಚ ನಿಯುಞ್ಜೀತಾಧಮೇಽಧಮಾನ್ । ರಾಜಾ ಯಥಾರ್ಹಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾಚ್ಚ ಉಪಧಾಭಿಃ ಪರೀಕ್ಷಿತಾನ್ ।। ೨೨೦.

ಧರ್ಮ, ಹಣ ಮತ್ತು ಕಾಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಳಮಟ್ಟದವರನ್ನು ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ನೇಮಿಸಬೇಕು; ರಾಜನು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ತಕ್ಕ ಕೆಲಸ ಕೊಡಬೇಕು.

ಸಮನ್ತ್ರ ಚ ಯಥಾನ್ಯಾಯಾತ್ ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ಧಸ್ತಿವನೇಚರಾನ್ । ತತ್ಪದಾನ್ವೇಷಣೇ ಯತ್ತಾನಧ್ಯಕ್ಷಾಂಸ್ತತ್ರ ಕಾರಯೇತ್ ।। ೨೨೦.

ಮಂತ್ರಿಗಳ ಜೊತೆ ನ್ಯಾಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ಜೊತೆ ಇರುವವರನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು; ಅವರ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಲು ಪರಿಶ್ರಮಿಗಳಾದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕರನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು.

ಯಸ್ಮಿನ್ ಕರ್ಮಣಿ ಕೌಶಲ್ಯಂ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ ನಿಯೋಜಯೇತ್ । ಪಿತೃಪೈತಾಮ್ಹಾನ್ ಭೃತ್ಯಾನ್ ಸರ್ವಕರ್ಮಸು ಯೋಜಯೇತ್ ।। ೨೨೦.

ಯಾರು ಯಾವ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರನ್ನು ಆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಬೇಕು; ಪಿತೃಪಾರಂಪರ್ಯದಿಂದ ಬಂದ ಸೇವಕರನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಬೇಕು.

ದುಷ್ಟಾನಪ್ಯಥ ವಾಽದುಷ್ಟಾನ್ ಸಂಶ್ರಯೇತ ಪ್ರಯತ್ನತಃ । ದುಷ್ಟಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಶ್ವಸೇನ್ನ ತದ್‌ವೃತ್ತಿಂ ವರ್ತ್ತಯೇದ್ವಶೇ ।। ೨೨೦.

ದುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ದುಷ್ಟರಾಗದಿದ್ದರೂ, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಜಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು; ದುಷ್ಟರನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅವರ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆ ಇರಿಸಬಾರದು, ಅವರ ನಡೆನುಡಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿಡಬೇಕು.

ದೇಶಾನ್ತರಾಗತಾನ್ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚಾರೈರ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಹಿ ಪೂಜಯೇತ್ । ಶತ್ರವೋಽಗ್ನಿರ್ವಿಷಂ ಸರ್ಪೋ ನಿಸ್ತ್ರಿಂಶಮಪಿ ಚೈಕತಃ ।। ೨೨೦.

ಬೇರೆ ದೇಶದಿಂದ ಬಂದವರನ್ನು ಗುಪ್ತಚರರಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ನಂತರ ಗೌರವಿಸಬೇಕು; ಶತ್ರು, ಬೆಂಕಿ, ವಿಷ, ಹಾವು ಮತ್ತು ಕತ್ತಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.

ಭೃತ್ಯಾವಶಿಷ್ಟಂ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಕುಭೃತ್ಯಾಶ್ಚ ತಥೈಕತಃ। ಚಾರಚಕ್ಷುರ್ಭವೇದ್ರಾಜಾ ನಿಯುಞ್ಜೀತ ಸದಾಚರಾನ್ ।। ೨೨೦.

ವಿಶ್ವಾಸಘಾತಕ ಸೇವಕರನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಸೇವಕರನ್ನು ಕೂಡ ಗುರುತಿಸಬೇಕು; ರಾಜನು ಯಾವಾಗಲೂ ಗುಪ್ತಚರರನ್ನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳಂತೆ ಬಳಸಬೇಕು.

ಜನಸ್ಯಾವಿಹಿತಾನ್ ಸೋಮ್ಯಾಂಸ್ತಥಾಜ್ಞಾತಾನ್ ಪರಸ್ಪರಂ । ವಣಿಜೋ ಮನ್ತ್ರಕುಶಲಾನ್ ಸಾಂವತ್ಸರಚಿಕಿತ್ಸಕಾನ್ ।। ೨೨೦.

ಜನರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸರಿಯಾದಂತೆ ವರ್ತಿಸದವರು ಅಥವಾ ಪರಸ್ಪರ ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲದವರು, ಸಲಹೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣವಾದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುವ ವೈದ್ಯರು—

ತಥಾ ಪ್ರವ್ರಜಿತಾಕಾರಾನ್ ಬಲಾಬಲವಿವೇಕಿನಃ । ನೈಕಸ್ಯ ರಾಜಾ ಶ್ರದ್ದಧ್ಯಾಚ್ಛ್ರದ್ದಧ್ಯಾದ್ ಬಹುವಾಕ್ಯತಃ ।। ೨೨೦.

ಮತ್ತು ವ್ರತಸ್ಥರಂತೆ ಕಾಣುವವರು, ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನೂ ಗುರುತಿಸುವವರು— ರಾಜನು ಒಬ್ಬನ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ನಂಬಿಕೆ ಇಡಬಾರದು; ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವವನ ಮಾತಿಗೆ ಮಾತ್ರ ನಂಬಿಕೆ ಇಡಬೇಕು.

ರಾಗಾಪರಾಗೌ ಭೃತ್ಯಾನಾಂ ಜನಸ್ಯ ಚ ಗುಣಾಗುಣಾನ್ । ಶುಭಾನಾಮಶುಭಾನಾಞ್ಚ ಜ್ಞಾನಙ್ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ವಸಾಯ ಚ ।। ೨೨೦.

ಸೇವಕರ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ದ್ವೇಷವನ್ನೂ, ಜನರ ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು, ಒಳಿತನ್ನೂ ಕೆಡುಕನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಿ, ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ನೇಮಿಸಬೇಕು.

ಅನುರಾಗಕರಂ ಕರ್ಮ ಚರೇಜ್ಜಹ್ಯಾದ್ವಿರಾಗಜಂ । ಜನಾನುರಾಗಯಾ ಲಕ್ಷ್ಮ್ಯಾಂ ರಾಜಾ ಸ್ಯಾಜ್ಜನರಞ್ಜನಾತ್ ।। ೨೨೦.

ಜನರ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು; ವಿರಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು; ಜನರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದ ರಾಜನು ಅವರ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಏಕವಿಂಶತ್ಯಧಿಕದ್ವಿಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಪುಷ್ಕರ ಉವಾಚ ಭೃತ್ಯಃ ಕುರ್ಯಾತ್ತು ರಾಜಾಜ್ಞಾಂ ಶಿಷ್ಯವತ್ಸಚ್ಛ್ರಿಯಃ ಪತೇಃ । ನ ಕ್ಷಿಪೇದ್ವಚನಂ ರಾಜ್ಞೋ ಅನುಕೂಲಂ ಪ್ರಿಯಂ ವದೇತ್ ।। ೨೨೧.

ಪುಷ್ಕರನು ಹೇಳಿದನು: ಭೃತ್ಯನು ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿಷ್ಯನಂತೆ ಗೌರವದಿಂದ ಪಾಲಿಸಬೇಕು; ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಾರದು, ಸದಾ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯ ಮಾತು ಹೇಳಬೇಕು.

ರಹೋಗತಸ್ಯ ವಕ್ತವ್ಯಮಪ್ರಿಯಂ ಯದ್ಧಿತಂ ಭವೇತ್ । ನ ನಿಯುಕ್ತೋ ಹರೇದ್ವಿತ್ತಂ ನೋಪೇಕ್ಷೇತ್ತಸ್ಯ ಮಾನಕಂ ।। ೨೨೧.

ಹಿತಕರವಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು; ರಾಜನು ಹೇಳದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಧನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು, ಅವನ ಗೌರವವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಾರದು.

ರಾಜ್ಞಶ್ಚ ನ ತಥಾಕಾರ್ಯ್ಯಂ ವೇಶಭಾಷಾವಿಚೇಷ್ಟಿತಂ । ಅನ್ತಃಪುರಚರಾಧ್ಯಕ್ಷೋ ವೈರಭೂತೈರ್ನ್ನಿರಾಕೃತೈಃ ।। ೨೨೧.

ರಾಜನಿಗೆ ಅಯೋಗ್ಯವಾದ ವರ್ತನೆ, ಅಸಭ್ಯ ಭಾಷೆ ಅಥವಾ ಚಲನೆ ಮಾಡಬಾರದು; ಅಂತರಂಗದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕನು ಶತ್ರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಬಾರದು.