जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी स्यात् कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः । कर्म्मशूरः कर्म्मठः स्याद्भक्षको घस्मरोऽद्मरः ।। ३६७.
जो बिना सोचे काम करता है वह दुष्ट कहलाता है; जो काम में सुस्त या मंद है; जो कर्मठ, मेहनती, बहुत खाने वाला, लालची या अत्यधिक खाने वाला हो।
लोलुपो गर्घ्लो गृध्नुर्विनीतप्रश्रितौ तथा । धृष्टे धृष्णुर्वियातश्च निभृतः प्रतिबान्विते ।। ३६७.
जो लालची, पेटू, लोभी, विनम्र, शिष्ट, साहसी, दुस्साहसी, चंचल, शांत और बुद्धिमान हो।
प्रगल्भो भीरुको भीरुर्वन्दारुरभिवादके । भूष्णुर्भविष्णुर्भविता ज्ञाता विदुरविन्दुकौ ।। ३६७.
जो आत्मविश्वासी, डरपोक, भयभीत, आदर से नमस्कार करने वाला, जो भविष्य में होगा, जो बन रहा है, जो बनने वाला है, जानने वाला, बुद्धिमान और विद्वान हो।
मत्तशौण्डोत्कटक्षीवाश्चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः । देवानञ्चति देवद्र्यङ् विश्वद्र्यङ् विश्वगञ्चति ।। ३६७.
जो मतवाला, शराबी, तीखी दृष्टि वाला, अत्यंत क्रोधित हो; जो देवताओं के पास जाता है उसे देवानंचति, जो विद्वानों के पास जाता है उसे विश्वद्र्यंग, और जो सबके पास जाता है उसे विश्वगंचति कहते हैं।
यः सहाञ्चति स सध्र्यङ् स तिर्य्यङ् यस्तिरोऽञ्चति । वाचोयुक्तिः पटुर्वाग्मी वावदूकश्च वक्तरि ।। ३६७.
जो साथ-साथ जाता है वह सध्र्यंग कहलाता है; जो तिरछा चलता है वह तिर्यंग कहलाता है; जो बोलने में कुशल, वाग्मी, बहुत बोलने वाला या वक्ता हो।
स्याज्जल्पकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् । अपध्वस्तो धिक्कृतः स्याद् बद्धे कीलितसंयतौ ।। ३६७.
जो बकवास करता है वह जल्पक कहलाता है; जो बहुत बोलता है वह वाचाल, जो व्यर्थ बोलता है वह वाचाट कहलाता है; जिसकी बातों की निंदा होती है; जो नष्ट या धिक्कारा गया हो, जो बंधा या जकड़ा गया हो।
वरणः शब्दनो नान्दीवादी नान्दीकरः समाः । व्यसनार्त्तोपरक्तौ द्वौ बद्धे कीलितसंयतौ ।। ३६७.
वरुण द्वारपाल कहलाता है, शब्दन उद्घोषक है, नांदीवादि शुभ अवसरों पर वाद्य बजाने वाला है, नांदीकर नांदी आरंभ करने वाला है। समाः समान लोग हैं। व्यसन और आर्त्त दुःख से पीड़ित होते हैं। बंध और कीलित बंधे हुए या एक साथ बांधे गए होते हैं।
विहस्तव्याकुलौ तुल्यौ नृशंसक्रूरघातुकाः । पापो धूर्त्तो वञ्चकः स्यान्मूर्खे वैदेहवालिशौ ।। ३६७.
विहस्त और व्याकुल वे हैं जिनके हाथ बंधे हों और जो घबराए हुए हों। तुल्य समान हैं। नृशंस और क्रूरघातुक निर्दयी हत्यारे होते हैं। पापी पाप करने वाला है, धूर्त चालाक है, वंचक धोखा देने वाला है। मूर्ख बुद्धिहीन है, वैदेह और वालिश भी मूर्ख ही हैं।
कदर्य्ये कृपणक्षुद्रौ मार्गणो याचकार्थिनौ । अहङ्कारवानहंयुः स्याच्छुभंयुस्तु शुभान्वितः ।। ३६७.
कदर्य, कृपण और क्षुद्र तीनों कंजूस होते हैं। मार्गण और याचक मांगने या प्रार्थना करने वाले हैं। जो घमंड से भरा है, उसे अहंकारवान या अहंयु कहते हैं। शुभायु शुभ और शुभगुणों से युक्त को शुभान्वित कहते हैं।
कात्तं मनोरमं रुच्यं हृद्याभीष्टे ह्यभीप्सिते । असारं फल्गु शून्यं वै मुख्यवर्य्यवरेण्यकाः ।। ३६७.
कात्त का अर्थ है कटा हुआ। मनोरम मन को भाने वाला है। रुच्य प्रिय या अच्छा लगता है। हृद्य हृदय को प्रसन्न करने वाला है। अभीष्ट और अभीप्सित जो चाहा गया हो। असार का अर्थ है जिसमें कोई सार न हो, फल्गु तुच्छ है, शून्य खाली है। मुख्य, वर्य और वरेण्य मुख्य, श्रेष्ठ और सबसे श्रेष्ठ होते हैं।
श्रेयान् श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्प्राग्र्याग्र्यग्रीयमग्रिमं । वड्रोरु विपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे ।। ३६७.
श्रेष्ठान से तात्पर्य है उत्तम, श्रेष्ठ सबसे अच्छा, पुष्कल बहुतायत में है। प्राग, अग्र्य, अग्रिय और अग्रिम मुख्य या आगे हैं। वड्र और उरु बड़े हैं, विपुल विशाल है। पीन और पीवन मोटे हैं, स्थूल और पीवर भी मोटे या भारी होते हैं।
स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रं कृशन्तनु । मात्राकुटीलवकणा भूयिष्ठं पुरुहं पुरु ।। ३६७.
स्तोक, अल्पक और क्षुल्लक छोटे होते हैं। सूक्ष्म बारीक है, श्लक्ष्ण चिकना है, डभ्र हल्का है। कृश और तनु दुबले-पतले हैं। मात्रा, कुटिल और वकण बहुत छोटे हैं। भूयिष्ठ, पुरु और पुरु बहुत या अधिक होते हैं।
अखण्डं पूर्णसकलमुपकण्ठान्तिकाभितः । समीपे सन्निदाभ्यासौ नेदिष्ठं सुसमीपकं ।। ३६७.
अखंड अखंडित है, पूर्ण भरा हुआ है, सकल संपूर्ण है। उपकंठ, अन्तिक और अभितः पास या समीप हैं। समीप, सन्निद और अभ्यास भी नजदीकी दर्शाते हैं। नेदिष्ठ सबसे पास, सुसमीपक बहुत पास है।
सुदूरे तु दविष्ठं स्याद्वृत्तं निस्तलवर्तुले । उच्चप्रांशून्नतोदग्रा ध्रुवो नित्यः सनातनः ।। ३६७.
सुदूर बहुत दूर है, दविष्ठ सबसे दूर है। वृत्त गोल है, निस्तल और वर्तुल भी गोलाकार हैं। उच्च, प्रांशु, उन्नत और उद्ग्र ऊँचे या ऊपर उठे हुए हैं। ध्रुव अडिग है, नित्य शाश्वत है, सनातन सदा रहने वाला है।
आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि । चञ्चलं चरलञ्चैव कठोरं जठरं दृढ़ं ।। ३६७.
आविद्ध छेदा हुआ है, कुटिल टेढ़ा है, भुंगना झुका हुआ है, वेल्लित मुढ़ा हुआ है, वक्र भी टेढ़ा है। चंचल और चरल अस्थिर हैं। कठोर सख्त है, जठर मजबूत है, दृढ़ भी मजबूत है।
प्रत्यग्रोऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः । एकतानोऽन्न्यवृत्तिरुच्चण्डमविलम्बितं ।। ३६७.
प्रत्यक्ष, अभिनव, नव्य, नवीन, नूतन और नव सभी का अर्थ है नया। एकतान एक जैसा है। अन्यवृत्ति भिन्न प्रकार का है। उच्चंड बहुत प्रचंड है, अविलंबित बिना देर के है।
उच्चावचं नैकभेदं सम्बाधकलिलं तथा । तिमितं स्तिमितं क्लिन्नमभियोगस्त्वभिग्रहः ।। ३६७.
उच्चावच ऊँचा-नीचा है। नैकभेद अनेक प्रकार का है। संबाध और कलिल भीड़ या उलझन दर्शाते हैं। तिमित और स्तिमित मंद या सुस्त हैं। क्लिन्न नम है। अभियोग आरोप है, अभिग्रह ग्रहण करना है।
स्फतिर्वृद्धौ प्रथा ख्यातौ समाहारः समुच्चयः । अपहारस्त्वपचयो विहारस्तु परिक्रमः ।। ३६७.
स्फति वृद्धि है, वृद्धि बढ़ना है। प्रथा प्रसिद्धि है, ख्याति नाम है। समाहार और समुच्चय संग्रह या एकत्रीकरण हैं। अपहार हटाना है, अपचय कमी है। विहार मनोरंजन है, परिक्रमा चारों ओर घूमना है।
प्रत्याहार उपादानं निर्द्धारोऽब्यवकर्षणं । विघ्नोऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादास्या त्वासना स्थितिः ।। ३६७.
प्रत्याहार संकोच या वापस लेना है। उपादान लेना है। निर्धार निश्चय है। अव्यवकर्षण न हटाना है। विघ्न, अंतराय और प्रत्यूह बाधा हैं। आस्य मुख है, आसन बैठने का स्थान है, स्थिति अवस्था है।
सन्निधिः सन्निकर्षः स्यात्संक्रमो दुर्गसञ्चरः । उपलम्भस्त्वनुभवः प्रत्यादेशो निराकृतिः ।। ३६७.
सन्निधि और सन्निकर्ष पास होना है। संक्रम परिवर्तन है। दुर्गसंचार कठिन मार्ग है। उपलम्भ अनुभव या समझ है। अनुभाव अनुभव है। प्रत्यादेश प्रतिवचन है। निराकृति अस्वीकार करना है।
परिरम्भः परिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनं । अनुमा पक्षहेत्वाद्यैडिम्बे भ्रमरविप्लवौ ।। ३६७.
परिरंभ और परिष्वंग आलिंगन हैं। संस्लेष मिलन है। उपगूहन ढकना या लपेटना है। अनुमान तर्क है। पक्ष और हेतु कारण हैं। ऐडिम्ब संदेह है। भ्रम और विप्लव उलझन या भूल हैं।
असन्निकृष्टार्थज्ञानं शब्दाद्धि शाब्दमीरितं । सादृश्यदर्शनात्तुल्ये बुद्धिः स्यादुपमानकं ।। ३६७.
जो वस्तु सामने न हो, उसका ज्ञान शब्दों से मिले तो वह शब्द प्रमाण कहलाता है। जो समानता देखकर समझ में आए, वह उपमान कहलाता है।
काय्य दृष्ट्वा विना नस्यादर्थापत्तिः परार्थधीः । प्रतियोगिन्यऽगृहीते भुवि नास्तीत्यभावकः ३६७.
जब किसी वस्तु का कारण देखे बिना केवल परिणाम देखकर ज्ञान हो, तो उसे अर्थापत्ति कहते हैं। जब प्रतियोगी न मिले, तब किसी चीज के न होने का ज्ञान अभाव कहलाता है।
अग्निरुवाच चतुर्विधस्तु प्रलयो नित्यो यः प्राणिनां लयः । सदा विनाशो जातानां ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।। ३६८.
अग्नि बोले—प्रलय चार प्रकार के होते हैं। जीवों का जो सदा लय होता है, वह नित्य प्रलय है। जन्मे हुए का सदा नाश होना, ब्रह्म प्रलय और नैमित्तिक प्रलय भी होते हैं।
चतुर्यगसहस्त्रान्ते प्राकृतः प्राकृतो लयः लय आत्यन्तिको ज्ञानादात्मनः परमात्मनि ।। ३६८.
चार हज़ार युगों के अंत में 'प्राकृत' नामक प्रलय होता है; और परम ज्ञान के द्वारा आत्मा जब परमात्मा में लीन हो जाती है, तब अंतिम प्रलय होता है।
नैमित्तिकस्य कल्पान्ते वक्ष्ये रूपं लयस्य ते । चतुर्युगसहस्नान्ते क्षीणप्राये महीतले ।। ३६८.
कल्प के अंत में जो नैमित्तिक प्रलय होता है, उसका स्वरूप मैं तुम्हें बताऊँगा; जब चार हज़ार युग बीत जाते हैं और पृथ्वी लगभग समाप्त हो जाती है।
अनावृष्टिरतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी । ततः सत्त्वक्षयः स्याच्च ततो विष्णुर्जगत्पतिः ।। ३६८.
फिर सौ वर्षों की अत्यंत भयंकर वर्षाहीनता आती है; उसके बाद प्राणियों का नाश होने लगता है और फिर जगत के स्वामी विष्णु कार्य करते हैं।
स्थितो जलानि पिवति भानोः सप्तसु रश्मिषु । भूपार्तालसमुद्रादितोयं नयति संक्षयं ।। ३६८.
सूर्य की सात किरणों में स्थित होकर वह पृथ्वी, तालाबों और समुद्रों का सारा जल पी लेते हैं और जल का संपूर्ण नाश कर देते हैं।
ततस्तस्यानुभावेन तोयाहारोपबृंहिताः । त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः ।। ३६८.
फिर उन्हीं सात किरणों के प्रभाव से, जो जल को सोखकर और भी प्रबल हो जाती हैं, वे सातों किरणें सात सूर्य बन जाती हैं।
दहन्त्यऽशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज। सूर्म्मपृष्ठसमा भूः स्यात्ततः कालाग्निरुद्रकः ।। ३६८.
वे सातों सूर्य तीनों लोकों को, पाताल सहित, जला डालते हैं; हे द्विज! पृथ्वी लहर के समान हो जाती है, और फिर कालाग्नि नामक रुद्र प्रकट होते हैं।