अभ्यन्तरन्त्वन्तरालञ्चक्रवाड़न्तु मण्डलं । तडित्वान् वारिदो मेघस्तनयित्नुर्वलाहकः ।। ३६०.
भीतर का स्थान, मध्य का क्षेत्र, पर्वतों की मण्डली और मण्डल; बिजली, वर्षा लाने वाला, मेघ, गर्जन और वर्षा का बादल भी हैं।
कादम्बिनी मेधमाला स्तनितं गर्जितं तथा । शम्पाशतह्नदाह्नादिन्यैरावत्यः क्षणप्रभाः ।। ३६०.
कादम्बिनी, मेघमाला, गर्जन और गूँज; वर्षा, जल की ध्वनि और ऐरावत मेघों की क्षणिक चमक भी हैं।
तडित्सौदामिनी विद्युच्चञ्चला चपलाऽपि च । स्फूर्जथुर्व्वज्रनिष्पेषो वृष्टिघातस्त्ववग्रहः ।। ३६०.
बिजली, चमकती हुई बिजली, झिलमिलाती रेखा और चंचल चमक; बादल की गड़गड़ाहट, बारिश की बौछार और तेज वर्षा।
धारा सम्पात् आशारः शीकरोऽम्बुकणाः स्मृताः । वर्षोपलस्तु करका मेघच्छन्नेऽह्नि दुर्द्दिनं ।। ३६०.
धारा, झरना, फुहार, छींटे और पानी की बूँदें कही जाती हैं; ओले को 'करक' कहते हैं, और जब दिन भर बादल छाए रहें तो उसे 'दुर्दिन' कहते हैं।
अन्तर्धा व्यवधा पुंसि त्वन्तर्द्धिंरपवारणं । अपिधानतिरोधानपिधानच्छनानि च ।। ३६०.
अदृश्य होना, छुपाना, और मनुष्य में भीतर छुप जाना या ढकना; साथ ही, ढकना, छिपाना और शरण देना।
अब्जो जैवातृकः सोमो ग्लौर्मृगाङ्कः कलानिधिः । विधुः कुमुदवन्धुश्च विम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु ।। ३६०.
अब्ज, जैवात्रिक, सोम, ग्लौर, मृगांक, कलानिधि, विद्यु, कुमुद का मित्र, विम्ब, स्त्री और मंडल—ये सब चंद्रमा के नाम हैं।
कला तु षोडशो भागो भित्तं शकलखण्डके । चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्त्रा प्रसादस्तु प्रसन्नता ।। ३६०.
'कला' सोलहवाँ भाग, हिस्सा, टुकड़ा या खंड है; 'चंद्रिका', 'कौमुदी' और 'ज्योत्स्ना' का अर्थ है चाँदनी; 'प्रसाद' का अर्थ है उज्ज्वलता या स्पष्टता।
लक्ष्णं लक्ष्मकं चिह्नं शोभा कान्तिद्यु तिश्छविः । सुषमा परमा शोभा तुषारस्तुहिनं हिमं ।। ३६०.
चिह्न, निशान, प्रतीक, सुंदरता, चमक, तेज और आभा; 'सुषमा' सबसे सुंदरता है, 'तुषार', 'तुषिन', और 'हिम' सबका अर्थ है पाला या बर्फ।
अवश्यायस्तु नीहारः प्रालेयः शिशिरो हिमः । नक्षत्रमृक्षं भन्तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियां ।। ३६०.
'अवश्याय' कुहासा है, 'नीहार' धुंध है, 'प्रालेय' बर्फीला है, 'शिशिर' ठंडा है, और 'हिम' पाला है; 'नक्षत्र', 'ऋक्ष', 'भांतार', 'तारका' और 'उडु' सब तारे के नाम हैं, और स्त्रीलिंग में भी तारा।
गुरुर्जीव आङ्गिरस उशना भार्गवः कविः । विधुन्तुदस्तमो राहुर्ल्लग्नं राश्युदयः स्मृतः ।। ३६०.
'गुरु', 'जीव', 'आंगिरस', 'उशनाः', 'भार्गव' और 'कवि' ग्रहों के नाम हैं; 'विधुंतुद' ग्रहण करने वाली छाया है, 'तम' अंधकार है, 'राहु' चढ़ता बिंदु है, 'लग्न' उदय बिंदु है और 'राशि-उदय' राशि का उदय है।
सप्तर्षयो मरीच्यत्रिमुखाश्चित्रशिखण्डिनः । इरिदश्वव्रध्नपूषद्युमणिर्म्मिहिरो रविः ।। ३६०.
सप्तर्षि, जिनमें मरीचि और अत्रि आदि हैं, 'चित्रशिखंडी' कहलाते हैं; 'इरिद', 'अश्व', 'वृद्ध्न', 'पूषा', 'द्युमणि', 'मिहिर' और 'रवि' सूर्य के नाम हैं।
परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्य्यकमण्डले । किरणोऽस्नमयूखांशुगभस्तिघृणिधूष्णयः ।। ३६०.
'परिवेष' प्रभामंडल है, 'परिधि' सीमा है, 'उपसूर्य' सूर्य के पास, 'कमंडल' चक्र है; 'किरण', 'अस्न', 'मयूख', 'अंशु', 'गभस्ति', 'घृणि' और 'धूष्णय' सब किरण के नाम हैं।
भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियां । स्युः प्रभा रुग्रुचिस्त्विड्भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः ।। ३६०.
'भानु', 'कर' और 'मरीचि' पुल्लिंग में किरण के नाम हैं; 'दीधिति' स्त्रीलिंग में है; 'प्रभा', 'रुच', 'रुचि', 'त्विड', 'भा', 'भाश', 'छवि', 'द्युति' और 'दीप्ति' सबका अर्थ है चमक या उजाला।
रोचिः शोचिरुभे क्लीवे प्रकाशो द्योत आतपः । कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति ।। ३६०.
'रोचि' और 'शोचि' नपुंसक लिंग में प्रकाश के लिए हैं; 'प्रकाश' उज्ज्वलता है, 'द्योत' आलोक है, 'आतप' ताप है; 'कोष्ण', 'कवोष्ण', 'मंदोष्ण' और 'कदुष्ण' तीनों लिंगों में ऊष्मा के लिए हैं।
तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वद्दिष्टोऽनेहा च कालकः । घस्रो दिनाहनी चैध सायंसन्ध्या पितृप्रसूः ।। ३६०.
'तिग्म', 'तीक्ष्ण' और 'खर' सबका अर्थ तीखा या प्रखर है; 'दिष्ट', 'अनीह' और 'कालक' समय के नाम हैं; 'घस्र', 'दिन', और 'अहनी' दिन के लिए हैं; 'इध', 'सायं', 'संध्या' और 'पितृप्रसू' संध्या, सांझ और पितरों का समय है।
प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यमुषःप्रत्यूषसी अपि । प्राह्वापराद्वमध्याह्णास्त्रिसन्ध्यमथ शर्व्वरी ।। ३६०.
'प्रत्युष', 'हर्मुख', 'कल्य', और 'उषःप्रत्युषसी' सब प्रभात के नाम हैं; 'प्राह्व', 'अपराह्व', 'मध्यान्ह' सुबह, दोपहर और मध्याह्न हैं; 'त्रिसंध्या' दिन की तीन संधियाँ हैं, और 'शर्वरी' रात है।
यामी तमी तमिस्रा च ज्यौत्स्नी चन्द्रिकयान्विता । आगामिवर्त्तमानाहर्युक्तायां निशि पक्षिणी ।। ३६०.
'यामी', 'तमी' और 'तमिस्रा' रात्रि के नाम हैं; 'ज्योत्स्नी' चाँदनी है, 'चंद्रिका' भी चाँदनी है; 'आगामी', 'वर्तमान' और 'अहर्युक्ता' आने वाली, वर्तमान और दिन से जुड़ी रातें हैं, और 'पक्षिणी' पखवाड़ा है।
अर्द्धरात्रानिशीथौ द्वौ प्रदोषो रजनीमुखं । स पर्व्वसन्धिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम् ।। ३६०.
'अर्धरात्र' और 'निशीथ' दोनों मध्यरात्रि हैं; 'प्रदोष' संध्या के बाद की रात, 'रजनीमुख' रात की शुरुआत है; 'पर्वसंधि' तिथियों का संधिकाल है, और प्रतिपदा व पूर्णिमा के बीच का अंतराल।
पक्षान्तौ पञ्चदश्यौ द्वे पौर्णमासी तु पूर्णिमा । कलाहिने सानुमतिः पूर्णे राका निशाकरे ।। ३६०.
'पक्षांत' और 'पंचदशी' पखवाड़े के अंत, यानी पंद्रहवीं तिथि है; 'पौर्णमासी' पूर्णिमा है, 'कलाहिनी' घटती चाँद है, 'अनुमति' बढ़ती चाँद है, और 'राका' पूर्ण चाँद है जब चाँद पूरी तरह उज्ज्वल हो।
अमावास्या त्वमावस्या दर्शः सूर्य्येन्दुसङ्गमः । सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली सा नष्टेन्दुकला हुहूः ।। ३६०.
'अमावस्या' अमावस्या है, 'दर्श' सूर्य-चंद्र के संयोग को कहते हैं; 'दृष्टेन्दु' दिखने वाला चाँद है, 'सिनीवाली' पतली कली है, 'नष्टेन्दुकला' खोई हुई चंद्र कला है, और 'हुहू' भी अमावस्या का नाम है।
संवर्त्तः प्रलयः कल्पः क्षयः कल्पान्त इत्यपि । कलुषं वृजिनैनो।़घमंहोदुरितदुष्कृतम् ।। ३६०.
विनाश, प्रलय, कल्प का अंत और महाप्रलय — इन सबको कलुष, पाप, दोष, बड़ा अपराध और बुरा कर्म भी कहा गया है।
स्याद्धर्म्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृषः । मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदाः ।। ३६०.
धर्म, पुण्य, शुभता, अच्छा काम, धर्म का प्रतीक वृषभ, प्रसन्नता, आनंद, हर्ष, सुख, उल्लास और उमंग — ये सब स्त्री से जुड़े हैं।
स्यादानन्दथुरानन्दः शर्म्मशातसुखानि च । श्वाश्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मड्गलं शुभम् ।। ३६०.
आनंद, परम सुख, शांति, सैकड़ों प्रकार के सुख, उत्तम कल्याण, मंगल, भलाई, सौभाग्य, संपत्ति और शुभता — ये सब भी हैं।
भावुकं भविकं भव्यं कुशलं क्षेममस्त्रियां । दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्व्विधिः ।। ३६०.
भावुकता, भविष्य, शुभता, कुशलता, और सुरक्षा — ये स्त्री के गुण हैं; भाग्य, विधि, नियति, सौभाग्य, स्त्री, निश्चित क्रम और नियम भी।
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियां । दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्व्विधिः ।। ३६०.
क्षेत्रज्ञ, आत्मा, पुरुष, प्रधान और प्रकृति — ये सब स्त्री के रूप हैं; भाग्य, विधि, नियति, सौभाग्य, स्त्री, निश्चित क्रम और नियम भी।
चित्तन्तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसम्मनः । बुद्धिर्म्मनीषा विषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः ।। ३६०.
मन, विचार, हृदय, अंतरात्मा, हृदय-मन, बुद्धि, विवेक, समझ, ज्ञान, मेधा और मति — ये सब हैं।
प्रेक्षोपलब्धिश्चित्सम्बित्प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतनाः । धीर्धारणावती मेधा सङ्कल्पः कर्म्म मानसं ।। ३६०.
दृष्टि, प्राप्ति, चेतना, जागरूकता, उपलब्धि, पहचान, बुद्धि, स्मरण शक्ति, मेधा, संकल्प और मानसिक क्रिया — ये सब भी हैं।
सङ्ख्या विचारणा चर्च्चा विचिकित्सा तु संशयः । अध्याहारस्तर्क्क ऊहः समौ निर्णयनिश्चयौ ।। ३६०.
गणना, विचार, चर्चा, संदेह और संशय; अर्थ ग्रहण, तर्क, अनुमान, निर्णय और निष्कर्ष — ये सब भी हैं।
मिथ्यादृष्टिर्नाम्तिकता भ्रान्तिर्म्मिथ्यामतिर्भ्रमः । अङ्गीकाराभ्युपगमप्रतिश्रवसमाधयः ।। ३६०.
मिथ्या दृष्टि, पास होना, भ्रम, गलत समझ, भ्रांति; स्वीकार, अनुमोदन, वचन और संकल्प — ये भी हैं।
मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः । मुक्तिः कैवल्यनिर्व्वाणश्रेयोनिः श्रेयसामृतं ।। ३६०.
मोक्ष में धैर्य और ज्ञान; अन्यत्र कलाओं और शास्त्रों में विवेक; मुक्ति, एकांत, निर्वाण, श्रेष्ठता का मूल और अमृत स्वरूप कल्याण — ये सब हैं।