एतैर्म्मनुभिः स्वाहान्तैः पूज्य तिलहोमादिनार्थभाक् । काद्यैर्वा वीजसंयुक्तैराद्यैश्च नमोऽन्तकैः ।। ३४८.
इन मन्त्रों के द्वारा, जो 'स्वाहा' शब्द पर समाप्त होते हैं, तिल और अन्य हवन सामग्री की पूजा करनी चाहिए। या फिर 'का' से शुरू होने वाले, बीजाक्षरों से युक्त, और 'नमः' से आरम्भ होने वाले मन्त्रों से भी यह किया जा सकता है।
मन्त्राः पृथक् पृथग्वा स्युर्द्विरेफद्विर्मुखाक्षिणः । कात्यायनं स्कन्द आह यत्तद्व्याकरणं वदे ।। ३४८.
ये मन्त्र अलग-अलग होते हैं, कुछ में दो बार 'र' या 'व' आता है, कुछ की शुरुआत या अंत 'क' से होती है। कात्यायन और स्कन्द ने जो बताया है, वही व्याकरण मैं बताऊँगा।
स्कन्द उवाच वक्ष्ये व्याकरणं सारं सिद्धशब्दस्वरूपकम् । कात्यायनविबोधाय बालानां बोधनाय च ।। ३४९.
स्कन्द बोले—अब मैं व्याकरण का सार बताऊँगा, सिद्ध शब्दों का स्वरूप समझाऊँगा, जिससे कात्यायन को समझ आ सके और बालकों को भी शिक्षा मिले।
स्कन्द उवाच वक्ष्ये सन्धिसिद्धरूपं स्वरसन्धिमथादितः । दण्डाग्रं सागता दधीदं नदीहते मधूदकं ।। ३५०.
स्कन्द बोले—अब मैं संधि का स्वरूप बताऊँगा, सबसे पहले स्वर संधि से आरम्भ करता हूँ—'दण्डाग्र', 'सागत', 'दधीदं', 'नदीहते', 'मधूदक'।
पितॄषभः लॄकारश्च तवेदं सकलोदकं । अर्द्धर्च्चोऽयं तवल्कारः सैषा सैन्द्री तवौदनम् ।। ३५०.
'पितृषभ', 'लृ' अक्षर और यह सब जल तुम्हारा है। यह आधा श्लोक है, 'तवल्कार', यह 'सैन्द्री' है, और यह तुम्हारा भोजन है।
शट्टौघोऽभवदित्येवं व्यसुधीर्वस्वलङ्कृतं । पित्रर्थोपवनं दात्री नायको लावको नयः ।। ३५०.
'शट्टौघ' इसी प्रकार उत्पन्न हुआ, 'व्यसुधीर', 'वसवलंकृत'। पितरों के लिए 'उपवन', 'दात्री', 'नायक', 'लावक', 'नय'।
तइह तयिहेत्यादि तेऽत्र योत्र जलेऽकजं । प्रकृतिर्नो अहो एहि अ अवेहि इ इन्द्रकं ।। ३५०.
'तैह', 'तयिहे' आदि; 'ते' यहाँ, 'योत्र', 'जले', 'अकज'। 'प्रकृति', 'नो', 'अहो', 'एहि', 'अ', 'अवेहि', 'इ', 'इन्द्रक'।
उ उत्तिष्ठ कवी एतौ वायू एतौ वने इमे । अमी एते यज्ञभूते एहि देव इमन्नय ।। ३५०.
'उ', उठो, कवि; 'एतौ', वायु; 'एतौ', वन में ये; ये यज्ञ के लिए हैं; आओ देवता, इसे यहाँ लाओ।
वक्ष्ये सन्धि व्यञ्जानानां वाग्यतोऽजेकमातृकः । षडेते तदिमे वादिवाङ्नीतिः षण्मुखादिकम् ।। ३५०.
अब मैं व्यंजन संधि का स्वरूप बताऊँगा, वाणी की उत्पत्ति एक माता से हुई है; ये छह और वे, वाणी के नियम, षण्मुख से आरम्भ होते हैं।
वाङ्मनसं वाग्भावादिर्वाक् श्लक्ष्णं तच्छरीरकं । तल्लुनाति तच्चरेच्च क्रुङ्ङास्ते सुगण्णिह ।। ३५०.
वाणी और मन, वाणी की उत्पत्ति, वाणी कोमल है, उसका शरीर है; वह काटती है, चलती है, 'कृुङ्णास्ते', 'सुगण्निह'।
भवांश्चरन् भवांश्छात्रो भवांष्टीका भवांष्ठकः । भवांस्तीर्थं भवांस्थेयात् भवांल्लेखा भवाञ्जयः ।। ३५०.
'भवांश्चरन्', 'भवांश्छात्र', 'भवांष्टिका', 'भवांष्टक'; 'भवांस्तीर्थ', 'भवांस्थेयात', 'भवांल्लेखा', 'भवांजय'।
भवाञ्छेते भवाञ्च्शेते भवाञ्शेते भवाण्डीनः । त्वम्भर्त्ता त्वङ्करोष्यादिः सन्धिर्ज्ञयो विसर्गजः ।। ३५०.
'भवांचेत', 'भवांच्शेत', 'भवांशेत', 'भवाण्डीन'; तुम रक्षक हो, तुम कर्ता हो, आदि; संधि को जाना जाता है, वह विसर्ग से उत्पन्न होती है।
कश्छिन्द्यात् कश्चरेत् कष्टः कष्ठः कस्थश्च कश्चलेत् । क खनेत् क करोति स्म क " पठेत् " फलेत वा ।। ३५०.
कोई काटे, कोई करे, 'कष्ट', 'कष्ठ', 'कस्थ', कोई चले; कोई खोदे, कोई करे, कोई पढ़े, या फल पाए।
कश्श्वशुरः कः श्वशुरः कस्सावरः कः सावरः । कः फलेत कः शयिता कोऽत्र योधः क उत्तमः ।। ३५०.
'कश्श्वशुर', 'कः श्वशुर', 'कस्सावर', 'कः सावर'; कौन फल पाए, कौन सोए, यहाँ कौन योद्धा है, कौन श्रेष्ठ है।
देवा एते भो इह सोदरा यान्ति भगो व्रज । सुपूः सुदूरात्रिरत्र वायुर्याति पुनर्न हि ।। ३५०.
ये देवता हैं, हे मित्र, यहाँ भाई जाते हैं, भाग्य जाता है, चलो; 'सुपूः', 'सुदूरात्रि', यहाँ वायु जाती है, पर फिर नहीं आती।
पुनरेति स यातीह एष याति क ईश्वरः । ज्योतीरूपं तवच्छत्रं म्लेच्छधीश्छिद्रमच्छिदत् ।। ३५०.
वह फिर आता है, वह यहाँ जाता है, यह जाता है, कौन ईश्वर है; तुम्हारा छत्र प्रकाश रूप है, विदेशी राजा ने छेद किया।
स्कन्द उवाच विभक्तिसिद्धरूपञ्च कात्यायन वदामि ते । द्वे विभक्ती सुप्तिङश्च सुपः सप्त विभक्तयः ।। ३५१.
स्कन्द बोले—कात्यायन, अब मैं तुम्हें विभक्ति का स्वरूप बताऊँगा; दो प्रकार की विभक्तियाँ होती हैं—सुप्तिंग और सुप, और कुल सात विभक्तियाँ हैं।
सु औजसिति प्रथमा अमौट्शसो द्वितीया । टाभ्यां बिसिति तृतीया ङभ्यांभ्यसश्चतुर्थ्यपि ।। ३५१.
'सु', 'औजस्', 'इति' पहली विभक्ति है; 'अमौट्शस' दूसरी है; 'टाभ्यां', 'बिसिति' तीसरी है; 'ङभ्यां', 'भ्यस' चौथी भी है।
ङसिभ्यांभ्यसः पञ्चमी स्यात्ङसोसामिति षष्ठ्यपि । ङिओस्तुबिति सप्तमी स्यात् स्युः प्रातिपदिकात्पराः ।। ३५१.
पंचमी विभक्ति 'ङसि' और 'भ्यस्' प्रत्ययों से बनती है; षष्ठी में 'ङस्' और 'आम्' का प्रयोग होता है; सप्तमी में 'ङि' और 'सु' का उपयोग होता है। ये सब प्रत्यय प्रातिपदिक के बाद लगाए जाते हैं।
द्विविधं प्रातिपदिकं ह्यजन्तञ्च हलन्तकं । प्रत्येकं त्रिविधं तत् स्यात् पुमांस्त्री च नपुंसकं ।। ३५१.
प्रातिपदिक दो प्रकार का होता है—एक जो स्वर पर समाप्त होता है और दूसरा जो व्यंजन पर। इन दोनों में से प्रत्येक के तीन-तीन रूप होते हैं—पुल्लिंग, स्त्रीलिंग और नपुंसकलिंग।
दर्श्यन्ते नायकास्तेषामनुक्तानाञ्च वीर्य्यतः । वृक्षः सर्व्वोऽथ पूर्व्वश्च प्रथमश्च द्वितीयकः ।। ३५१.
इन सबके मुख्य उदाहरण, जिनके रूप नहीं बताए गए हैं, उनकी विशेषता के अनुसार दिखाए जाते हैं—जैसे वृक्ष, सर्व, पूर्व, प्रथम और द्वितीय।
तृतीयः खण्डपा वह्निः सखापतिरहर्पतिः । पटुर्नीर्ग्रामणीन्द्रश्च खलबूर्म्मित्रभूः स्वभूः ।। ३५१.
तीसरे प्रकार में खण्डपा, अग्नि, सखा, पति, अहर्पति, पटु, नीर, ग्रामणी, इन्द्र, खलबूर, मित्रभू और स्वभू आते हैं।
सुश्रीः सुधीः पिता भ्राता ना कर्त्ता क्रोष्टुनप्तृकौ । सुरा रा गौस्तथा द्यौर्ग्लौः स्वरान्ताः पुंसि नायकाः ।। ३५१.
सुश्री, सुधी, पिता, भ्राता, न, कर्ता, क्रोष्टु, नप्तृ, सुरा, रा, गौ, द्यौ, ग्लौः और स्वरांत—ये पुल्लिंग के उदाहरण हैं।
सुवाक् त्वक् पृषत् सम्राट् जन्मभाक् च अवेदपि । आपो मरुद्भवन् दीव्यन् भवांश्च मघवान् पिवन् ।। ३५१.
सुवाक, त्वक, पृषत, सम्राट, जन्मभाग, अवेद, आपः, मरुत, भवन, दिव्य, भवान, मघवान और पिवन्—ये भी उदाहरण हैं।
भगवानघवानर्व्वान्वह्निमत् सर्व्ववित्सुपृत् । सुसोमा कुण्डी राजा च श्वा युवा मघवा तथा ।। ३५१.
भगवान, अघवान, अर्वान, वह्निमत, सर्ववित, सुपृत, सुसोमा, कुंडी, राजा, श्वा, युवा और मघवा—ये भी उदाहरण हैं।
पूषा सुकर्म्मा यज्वा च सुवर्म्मा च सुधर्म्मणा । अर्य्यमा वृत्रहा पन्थाः सुककुदादिपञ्च च ।। ३५१.
पूषा, सुकर्मा, यज्वा, सुवर्मा, सुद्धर्मणा, अर्यमान, वृत्रहा, पन्थाः और सुककुद आदि पांच—ये भी उदाहरण हैं।
प्रशान् सुतांश्च पञ्चाद्याः सुगीः सुराः सुपूरपि । चन्द्रमाः सुवचाः श्रेयान् विद्वांश्चोशनसा सह ।। ३५१.
प्रशान्त, सुत, और पहले पांच, सुगी, सुरा, सुपूर, चन्द्रमा, सुवच, श्रेष्ठ, विद्वान और उशनस् के साथ—ये भी उदाहरण हैं।
पेचिवान् गौरवानड्वान् गोधुङ्मित्रद्रुहौ श्वलिट् । स्त्रियां जाया जरा बाला एड़का सहो वृद्धया ।। ३५१.
पेचिवान, गौरवान, अड्वान, गोधुंग, मित्रद्रुह, श्वलिट—ये पुल्लिंग में; और स्त्रीलिंग में—जाया, जरा, बाला, एरका, सहो, वृद्धा।
क्षात्रिया बहुराजा च बहुदा माऽथ बालिका । माया कौमुदगन्धा च सर्व्वा पूर्व्वा सहान्यया ।। ३५१.
क्षात्रिया, बहुराजा, बहुदा, मा, बालिका, माया, कौमुदगंधा—ये सब स्त्रीलिंग के उदाहरण हैं और इनके साथ अन्य भी।
द्वितीया च तृतीया च बुद्धिः स्त्रो श्रोर्न्नदी सुधीः । भवन्ती चैव दीव्यन्ती भाती भान्ती च यान्त्यपि ।। ३५१.
दूसरे और तीसरे प्रकार में बुद्धि, स्त्रो, श्रोणी, नदी, सुधी, भवती, दिव्यंती, भाती, भांति और यांति—ये स्त्रीलिंग के उदाहरण हैं।