यथा जीमूतघोषेण हृष्यन्ति वरवारणाः । तथास्तु तव शब्देन हर्षोऽस्माकं मुदावह ।। २६९.
जैसे बादल की गड़गड़ाहट से श्रेष्ठ हाथी आनंदित होते हैं, वैसे ही तुम्हारी ध्वनि से हमारे मन में हर्ष और प्रसन्नता आए।
यथा जीमूतशब्देन स्त्रीणं त्रासोऽभिजायते । तथा तु तव शब्देन त्रस्यन्त्वस्मद्द्विषो रणे ।। २६९.
जैसे बादल की आवाज़ से स्त्रियों में भय उत्पन्न होता है, वैसे ही तुम्हारी ध्वनि से हमारे शत्रु युद्ध में डर जाएँ।
मन्त्रैः सदार्च्चनीयास्ते योजनीया जयादिषु । घृतकम्बलविष्णादेस्त्वभिषेकञ्च वत्सरे ।। २६९.
तुम्हारी सदा मंत्रों से पूजा होनी चाहिए और विजय आदि कार्यों में तुम्हारा उपयोग होना चाहिए। घी, कम्बल और विष्णु के साथ तुम्हारा वार्षिक अभिषेक किया जाता है।
पुष्कर उवाच सर्वानुग्राहका मन्त्राश्चतुर्वर्गप्रसाधकाः ।२७१.००१ ऋगथर्व तथा साम यजुः संख्या तु लक्षकं ॥२७१.००१ भेदः साङ्ख्यायनश्चैक आश्वलायनो द्वितीयकः ।२७१.००२ शतानि दश मन्त्राणां ब्राह्मणा द्विसहस्रकं ॥२७१.००२ ऋग्वेदो हि प्रमाणेन स्मृतो द्वैपायनादिभिः ।२७१.००३ एकोनिद्विसहस्रन्तु मन्त्राणां यजुषस्तथा ॥२७१.००३ शतानि दश विप्राणां षडशीतिश्च शाखिकाः ।२७१.००४ काण्वमाध्यन्दिनी संज्ञा कठी माध्यकठी तथा ॥२७१.००४ मैत्रायणी च संज्ञा च तैत्तिरीयाभिधानिका ।२७१.००५ वैशम्पायनिकेत्याद्याः शाखा यजुषि संस्थिताः ॥२७१.००५ साम्नः कौथुमसंज्ञैका द्वितीयाथर्वणायनी ।२७१.००६ गानान्यपि च चत्वारि वेद आरण्यकन्तथा ॥२७१.००६ उक्था ऊहचतुर्थञ्च मन्त्रा नवसहस्रकाः ।२७१.००७ सचतुःशतकाश्चैव ब्रह्मसङ्घटकाः स्मृताः ॥२७१.००७ पञ्चविंशतिरेवात्र साममानं प्रकीर्तितं ।२७१.००८ सुमन्तुर्जाजलिश्चैव श्लोकायनिरथर्वके ॥२७१.००८ शौनकः पिप्पलादश्च मुञ्जकेशादयोऽपरे ।२७१.००९ मन्त्राणामयुतं षष्टिशतञ्चोपनिषच्छतं ॥२७१.००९ व्यासरूपी स भगवान् शाखाभेदाद्यकारयत् ।२७१.०१० शाखाभेदादयो विष्णुरितिहासः पुराणकं ॥२७१.०१० प्राप्य व्यासात्पुराणादि सूतो वै लोमहर्षणः ।२७१.०११ सुमतिश्चाग्निवर्चाश्च मित्रयुःशिंशपायनः ॥२७१.०११ कृतव्रतोथ सावर्णिः षट्शिष्यास्तस्य चाभवन् ।२७१.०१२ शांशपायनादयश्चक्रुः(१) पुराणानान्तु संहिताः ॥२७१.०१२ ब्राह्मादीनि पुराणानि हरिविद्या दशाष्ट च ।२७१.०१३ महापुराणे ह्याग्नेये विद्यारूपो हरिः स्थितः ॥२७१.०१३ सप्रपञ्चो निष्प्रपञ्चो मूर्तामूर्तस्वरूपधृक् ।२७१.०१४ तं ज्ञात्वाभ्यर्च्य संस्तूय भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् ॥२७१.०१४ विष्णुर्जिष्णुर्भविष्णुश्च अग्निसूर्यादिरूपवान् ।२७१.०१५ अग्निरूपेण देवादेर्मुखं विष्णुः परा गतिः ॥२७१.०१५ वेदेषु सपुराणेषु यज्ञमूर्तिश्च गीयते ।२७१.०१६ आग्नेयाख्यं पुराणन्तु रूपं विष्णोर्महत्तरं ॥२७१.०१६ आग्नेयाख्यपुराणस्य कर्ता श्रोता जनार्दनः ।२७१.०१७ तस्मात्पुराणमाग्नेयं सर्ववेदमयं महत् ॥२७१.०१७ सर्वविद्यामयं पुण्यं सर्वज्ञानमयं वरम्(२) ।२७१.०१८ सर्वात्म हरिरूपं हि पठतां शृण्वतां नृणां ॥२७१.०१८ विद्यार्थिनाञ्च विद्यादमर्थिनां श्रीधनप्रदम्(३) ।२७१.०१९ राज्यार्थिनां राज्यदञ्च धर्मदं धर्मकामिनाम् ॥२७१.०१९ स्वर्गार्थिनां स्वर्गदञ्च पुत्रदं पुत्रकामिनां ।२७१.०२० गवादिकामिनाङ्गोदं ग्रामदं ग्रामकामिनां ॥२७१.०२० टिप्पणी १ शिंशपायनादयश्चक्रुरिति ख .. २ परमिति ञ .. ३ श्रीबलप्रदमिति ञ कामार्थिनां कामदञ्च सर्वसौभाग्यसम्प्रदम् ।२७१.०२१ गुणकीर्तिप्रदन्नॄणां जयदञ्जयकामिनाम् ॥२७१.०२१ सर्वेप्सूनां सर्वदन्तु मुक्तिदं मुक्तिकामिनां ।२७१.०२२ पापघ्नं पापकर्तॄणामाग्नेयं हि पुराणकम् ॥२७१.०२२ इत्याग्नेये महापुराणे वेदशाखादिकीर्तिनं नाम एकसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः पुष्कर उवाच सर्वानुग्राहका मन्त्राश्चतुर्वर्गप्रसाधकाः । ऋगथर्व तथा साम यजुः संख्या तु लक्षकं ।। २७१.
भेदः साङ्ख्यायनश्चैक आश्वलायनो द्वितीयकः । शतानि दश मन्त्राणां ब्राह्मणा द्विसहस्रकं ।। २७१.
ऋग्वेद की एक सांख्यायन शाखा और दूसरी आश्वलायन शाखा है। इसमें दस सौ मंत्र और दो हजार ब्राह्मण हैं।
ऋग्वेदो हि प्रमाणेन स्मृतो द्वैपायनादिभिः । एकोनद्विसहस्रन्तु मन्त्राणआं यजुषस्तथा ।। २७१.
ऋग्वेद को प्रमाण रूप में द्वैपायन आदि मुनियों ने स्मरण किया है। यजुर्वेद के मंत्रों की संख्या दो हजार से थोड़ी कम है।
शतानि दश विप्राणां षड़शीतिश्च शारिबकाः । काणअवमाध्यन्दिनी संज्ञा कठी माध्यकठीतथा ।। २७१.
दस सौ मंत्र ब्राह्मणों के लिए हैं, और छियासी शाखाएँ मानी गई हैं। कान्व, माध्यंदिन, काठी और माध्यकाठी इनके नाम हैं।
मैत्रायणी च संज्ञा च तैत्तिरीयाभिधानिका । वैशम्पायनिकेत्याद्याः शाखा यजुषि संस्थिताः ।। २७१.
मैत्रायणी, संज्ञा और तैत्तिरीय — ये नाम प्रसिद्ध हैं। यजुर्वेद में वैशंपायन आदि शाखाएँ स्थापित हैं।
साम्नः कौथुमसंज्ञैका द्वितीयाथर्वणायनी । गानान्यपि च तत्वारि वेद आरण्यकन्तथा ।। २७१.
सामवेद की कौथुम शाखा एक है, दूसरी अथर्वणायनी है। चार गीत और वेद के आरण्यक भी हैं।
उक्था ऊहचतुर्थश्च मन्त्रा नवसहस्रकाः । सचतुःशतकाश्चैव ब्ह्मसङ्घटकाः स्मृताः ।। २७१.
उख्थ, ऊह और चौथी — इन मंत्रों की संख्या नौ हजार है। चार सौ ब्रह्म संग्रह माने गए हैं।
पञ्चविंशतिरेवात्र साममान् प्रकीर्त्तितं । सुमन्तुर्जाजलिश्चैव श्लोकायनिरथर्व्वके ।। २७१.
यहाँ सामवेद की संख्या पच्चीस कही गई है। अथर्ववेद में सुमन्तु, जाजलि और श्लोकायन हैं।
शौनकः पिप्पलादश्च मुञ्जकेशादयोऽपरे । मन्त्राणामयुतं षष्टशतञेचोपनिषच्छतं ।। २७१.
शौनक, पिप्पलाद और मुंजकेश आदि अन्य शाखाएँ हैं। मंत्रों की संख्या दस हजार साठ है और उपनिषद सौ हैं।
व्यासरूपी स भगवान् शाखाभेदाद्यकारयत् । शाखाबेदादयो विष्णुरितिहासः पुराणकं ।। २७१.
भगवान व्यास ने स्वयं शाखाओं का विभाग किया। विष्णु ही शाखाओं के भेद, इतिहास और पुराण के कारण हैं।
प्राप्य व्यासात् पुराणादि सूतो वै लोमहर्षणः । सुमतिश्चाग्निवर्च्चाश्च मित्रयुः शिंशपायनः ।। २७१.
व्यास से पुराण आदि ग्रंथ पाकर सूत लोमहर्षण, सुमति, अग्निवर्च, मित्रयु और शिंशपायन हुए।
कृतव्रतोथ सावर्णिः षट़शिष्यास्तस्य चाभवन्। शांशपायनादयश्चक्रुः१ पुराणानान्तु संहिताः ।। २७१.
कृतव्रत, जिन्हें सावर्णि भी कहा जाता है, उनके छह शिष्य हुए। उनमें शांशपायन आदि थे, जिन्होंने पुराणों के संकलन तैयार किए।
ब्राह्मादीनि पुराणानि हरिविद्या दशाष्ट च । महापुराणे ह्याग्नेये विद्यारूपो हरिः त्थितः ।। २७१.
ब्रह्म आदि पुराण और हरि की दस तथा आठ विद्याएँ, ये सब महा अग्नि पुराण में हैं, जहाँ हरि ज्ञान के रूप में स्थित हैं।
सप्रपञ्चो निष्प्रपञ्चो मूर्त्तामुर्त्तस्वरूपधृक् । तं ज्ञात्वाभ्यर्च्च्य संस्तूय भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् ।। २७१.
वे साकार और निराकार, दोनों रूपों में हैं। जो उन्हें जानकर, पूजकर और स्तुति करके भजता है, वह भोग और मोक्ष दोनों पाता है।
विष्णुर्जिष्णुर्भविष्णुश्च अग्निसूर्य्यादिरूपवान् । अग्निरूपेण देवादेर्मुखं विष्णुः परा गतिः ।। २७१.
विष्णु ही विजयी हैं, भविष्य में भी रहेंगे, और अग्नि, सूर्य आदि रूपों में भी हैं। अग्नि रूप में वे देवताओं का मुख हैं और विष्णु ही परम लक्ष्य हैं।
वेदेषु सपुराणेषु यज्ञमूर्त्तिश्च गीयते । आग्नेयाख्यं पुराणन्तु रूपं विष्णोर्महत्तरं ।। २७१.
वेदों और पुराणों में उन्हें यज्ञस्वरूप कहा गया है। अग्नि नामक पुराण, विष्णु का सबसे श्रेष्ठ रूप है।
आग्नेयाख्यपुराणस्य कर्त्ता श्रोता जनार्दनः । तस्मात्पुराणमाग्नेयं सर्ववेदमयं महत् ।। २७२.
अग्नि नामक पुराण के कर्ता और श्रोता स्वयं जनार्दन हैं। इसलिए अग्नि पुराण महान है और सभी वेदों का सार है।
सर्वात्म हरिरूपं हि पठतां श्रृण्वतां नृणां ।। २७२.
जो लोग इसे पढ़ते या सुनते हैं, उनके लिए हरि, जो सबका आत्मा हैं, साक्षात उपस्थित रहते हैं।
राज्यर्थिनां राज्यदञ्च धर्म्मदं धर्मकामिनाम् ।। २७२.
जो राज्य चाहते हैं, उन्हें राज्य मिलता है; जो धर्म की इच्छा रखते हैं, उन्हें धर्म प्राप्त होता है।
स्वर्गार्थिना स्वर्गदञ्च पुत्रदं पुत्रकामिनां । गवादिकामिनाङ्गोदं ग्रामदं ग्रामकामिनां ।। २७२.
जो स्वर्ग चाहते हैं, उन्हें स्वर्ग मिलता है; जो संतान चाहते हैं, उन्हें संतान मिलती है; जो गाय आदि की इच्छा रखते हैं, उन्हें गाय मिलती है; जो गाँव चाहते हैं, उन्हें गाँव मिलते हैं।
कामार्थिनां कामदञ्च सर्वसौभाग्यसम्पदम् । गुणकीर्त्तिप्रदं नॄणां जयदञ्जयकामिनाम् ।। २७२.
जो कामनाएँ रखते हैं, उन्हें कामनाएँ और सब प्रकार का सौभाग्य-संपत्ति मिलती है। लोगों को यह गुण और कीर्ति देता है, और जो विजय चाहते हैं, उन्हें विजय मिलती है।
सर्वेप्सूनां सर्वदन्तु मुक्तिदं मुक्तिकामिनां । पापघ्नं पापाकर्तॄणामाग्नेयं हि पुराणकम् ।। २७२.
जो सब कुछ चाहते हैं, उन्हें सब कुछ मिलता है; जो मुक्ति के इच्छुक हैं, उन्हें मुक्ति मिलती है; और जो पाप कर चुके हैं, उनके लिए अग्नि पुराण पापों का नाश करता है।
पुष्कर उवाच ब्रह्मणाभिहितं पूर्व्वं यावन्मान्नं मरीचये । लक्षार्द्धार्द्धन्तु तद्ब्राह्मं लिखित्वा सम्प्रदाप्येत् ।। २७२.
पुष्कर बोले — जो ब्रह्मा ने पहले मरीचि को भोजन की मात्रा तक बताया था, वह ब्राह्म पुराण, पचास हज़ार का आधा, लिखकर देना चाहिए।
वैशाख्याम्पौर्णमास्याञ्च स्वर्गार्थी जलधेनुमत् । पाद्मं द्वादशसाहस्रं ज्येष्ठे दद्याच्च धेनुमत् ।। २७२.
वैशाख की पूर्णिमा को, जो स्वर्ग चाहता है, उसे दूध देने वाली गाय के साथ बारह हज़ार श्लोकों वाला पाद्म पुराण देना चाहिए। ज्येष्ठ में भी गाय के साथ देना चाहिए।
वराहकल्पवृत्तान्तमधिकृत्य पराशरः । त्रयोविंशतिसाहस्रं वैष्णवं प्राह चार्पयेत् ।। २७२.
वराह कल्प की कथा के अनुसार, पराशर ने तेईस हज़ार श्लोकों वाला वैष्णव पुराण कहा, जिसे दान देना चाहिए।
जलधेनुमदापाढ्यां विष्णोः पदमवाप्नुयात् । चतुर्दशसहस्राणि वायवीयं हरिप्रियं ।। २७२.
इसे समृद्ध गाय के साथ दान करने से विष्णु का धाम मिलता है। वायवीय, जो हरि को प्रिय है, चौदह हज़ार श्लोकों का है।
श्वेतकल्पप्रसङ्गेन घर्म्मान् वायुरिहाब्रवीत् । दद्याल्लिखित्वा तद्विप्रे श्रावण्यां गुड़धेनुमत् ।। २७२.
श्वेत कल्प के प्रसंग में, वायु ने घर्म नामक पुराण कहा। उसे लिखकर, श्रावण मास में उत्तम गाय के साथ ब्राह्मण को देना चाहिए।
पुष्कर बोले — ये सभी मंत्र सबका कल्याण करने वाले और चारों पुरुषार्थों को सिद्ध करने वाले हैं। ऋग्वेद, अथर्ववेद, सामवेद और यजुर्वेद — इनकी संख्या एक लाख है।