अवतारा असङ्ख्याता अतीतानागतादयः। विष्णोर्द्दशावताराख्यान्यः पठेत् श्रृणुयान्नरः
विष्णु के अवतार अनगिनत हैं— भूत, भविष्य और वर्तमान में। जो पुरुष दशावतार का पाठ या श्रवण करता है,
सोवाप्तकामो विमलः सकुलः स्वर्गमाप्नुयात्। धर्म्माधर्म्मव्यवस्थानमेवं वै कुरुते हरीः
वह अपनी इच्छा पूरी कर, पवित्र होकर, परिवार सहित स्वर्ग को प्राप्त करता है। हरि इसी प्रकार धर्म और अधर्म का भेद स्थापित करते हैं।
अग्निरुवाच जगत्सर्गादिकां क्रीडां विष्णोर्वक्ष्येधुना श्रृणु। स्वर्गादिकृत् स सर्गादिः सृष्ट्यादिः सगुणोगुणः
अग्नि ने कहा— अब मैं विष्णु की सृष्टि आदि की लीला का वर्णन करूँगा, सुनो। वही स्वर्ग आदि के कर्ता, सृष्टि, स्थिति और गुण-अगुण के आदि हैं।
ब्रह्माव्यक्तं सदाग्रेऽभूत् न खं रात्रिदिनादिकम्। प्रकृतिं पुरुषं विष्णुः प्रविश्याक्षोभयत्ततः
प्रारंभ में केवल ब्रह्मा और अव्यक्त था; न आकाश था, न रात-दिन आदि। विष्णु ने प्रकृति और पुरुष में प्रवेश कर उन्हें संचालित किया।
सर्गकाले महत्तत्त्वमहङ्कारस्ततोऽभवत्। वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः
सृष्टि के समय सबसे पहले महत्तत्त्व उत्पन्न हुआ, फिर उससे अहंकार पैदा हुआ। इस अहंकार से तीन प्रकार की प्रवृत्तियाँ बनीं— सात्त्विक, राजसिक और तामसिक।
अहङ्काराच्छब्दमात्रमाकाशमभवत्ततः । स्पर्शमात्रोऽनिलस्तस्माद्रूपमात्रोऽनलस्ततः
अहंकार से सबसे पहले शब्द की सूक्ष्मता से आकाश उत्पन्न हुआ। फिर स्पर्श की सूक्ष्मता से वायु, और रूप की सूक्ष्मता से अग्नि प्रकट हुई।
रसमात्रा आप इतो गन्धमात्रा मही स्मृता । अहङ्कारात्तामसात्तु तैजसानी न्द्रियाणि च
रस की सूक्ष्मता से जल उत्पन्न हुआ, और गंध की सूक्ष्मता से पृथ्वी मानी गई। तामसिक अहंकार से इंद्रियाँ और राजसिक अहंकार से उनके अधिष्ठाता देवता उत्पन्न हुए।
वैकारिका दशदेवा मन एकादशेन्द्रियम्। ततः स्वयम्भूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः
सात्त्विक प्रवृत्ति से दस देवता और मन उत्पन्न हुए, जिससे ग्यारह इंद्रियाँ बनीं। इसके बाद स्वयंभू भगवान ने विविध प्रजाओं की सृष्टि करने की इच्छा की।
अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् । आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः
सबसे पहले उन्होंने जल की रचना की, और उसमें अपनी शक्ति का संचार किया। इन जलों को 'नारा' कहा गया, और ये जल 'नर' के पुत्र माने गए।
अयनन्तस्य ताः पूर्वन्तेन नारायणः स्मृतः । हिरण्यवर्णमभवत् तदण्डमुदकेशयम्
क्योंकि ये जल उनका पहला निवास स्थान था, इसलिए उन्हें 'नारायण' कहा गया। फिर स्वर्ण के समान चमकता हुआ एक अंडा जल में स्थित हुआ।
तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति नः श्रुतम्। हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम्
उसी अंडे में स्वयंभू ब्रह्मा उत्पन्न हुए, जैसा हमने सुना है। भगवन् हिरण्यगर्भ ने उसमें एक वर्ष तक निवास किया।
तदण्डमकरोद् द्वैधन्दिवं भुवमथापि च। तयोः शकलयोर्म्मध्ये आकाशमसृजत् प्रभुः
फिर उस अंडे को दो भागों में विभाजित किया, जिससे स्वर्ग और पृथ्वी बनी। उन दोनों भागों के बीच भगवान ने आकाश की रचना की।
अप्सुं पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश्च दशधा दधे। तत्र कालंमनोवाचं कामं क्रोधमयो रतिम्
उन्होंने पृथ्वी को जल में तैरती हुई स्थापित किया और दसों दिशाएँ बनाईं। वहीं पर काल, मन, वाणी, कामना, क्रोध और रति को भी स्थान दिया।
ससर्ज सृष्टिन्तद्रूपां स्त्रष्टुमिच्छन् प्रजापतिः। विद्युतोशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च
प्रजाओं की सृष्टि करने की इच्छा से प्रजापति ने उसी रूप में सृष्टि की। उन्होंने बिजली, बादल, मेघ, इंद्रधनुष और इंद्र का धनुष भी बनाया।
वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यञ्चाथ वक्त्रतः। ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञासिद्धये
सबसे पहले उन्होंने पक्षियों की रचना की, फिर अपने मुख से वर्षा के देवता को उत्पन्न किया। यज्ञ की सिद्धि के लिए ऋचाएँ, यजुः और साम वेद बनाए।
साध्यास्तैरयजन्देवान् भूतमुच्चावचं भुजात् । सनत्कुमारं रुद्रञ्च ससर्ज्ज क्रोधसम्भवम्
इनसे साध्य देवताओं ने उच्च और निम्न सभी देवताओं की पूजा की। उन्होंने सनत्कुमार और क्रोध से उत्पन्न रुद्र की भी सृष्टि की।
मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्। वसिष्ठं मानसाः सप्त ब्रह्माण इति निश्चिताः
मारिचि, अत्रि, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु और वशिष्ठ— ये सातों ब्रह्मा के मानस पुत्र माने गए।
सप्तैते जनयन्ति स्म प्रजा रुद्रश्च सत्तम। द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्द्धेन पुरुषोऽभवत्
ये सातों और श्रेष्ठ रुद्र ने प्रजा उत्पन्न की। ब्रह्मा ने अपने शरीर को दो भागों में बाँटा, जिसमें एक भाग पुरुष बना।
अग्निरुवाच कश्यपस्य वेदे सर्गमदित्यादिषु हे मुने ।१९.००१ चाक्षुषे तुषिता देवास्तेऽदित्यां कश्यपात्पुनः ॥१९.००१ आसन् विष्णुश्च शक्रश्च त्वष्टा धाता तथार्यमा ।१९.००२ पूषा विवस्वान् सविता मित्रोथ वरुणो भगः ॥१९.००२ अंशुश्च द्वादशादित्या आसन् वैवस्वतेन्तरे ।१९.००३ अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश ॥१९.००३ बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्रो विद्युतः सुताः ।१९.००४ प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुधाः ॥१९.००४ उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे ।१९.००५ हिरण्यकशिपुर्दित्यां हिरण्याक्षश्च कश्यपात् ॥१९.००५ सिंहिका चाभवत्कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः ।१९.००६ राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः ॥१९.००६ हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः प्रथितौजसः ।१९.००७ अनुह्रादश्च ह्रादश्च प्रह्रादश्चातिवैष्णवः ॥१९.००७ संह्रादश्च चतुर्थोभूथ्रादपुत्रो ह्रदस्तथा ।१९.००८ ह्रदस्य पुत्र आयुष्मान्शिबिर्वास्कल एव च ॥१९.००८ विरोवनस्तु प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात् ।१९.००९ बलेः पुत्रशतं त्वासीद्वाणश्रेष्ठंमहामुने ॥१९.००९ पुराकल्पे हि बाणेन प्रसाद्योमापतिं वरः ।१९.०१० पार्श्वतो विहरिष्यामीत्येवं प्राप्तश्च ईश्वरात् ॥१९.०१० हिरण्याक्षसुताः पञ्च शम्बरः शकुनिस्त्विति ।१९.०११ द्विमूर्धा शङ्कुरार्यश्चशतमासन् दनोः सुताः ॥१९.०११ स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची स्मृता ।१९.०१२ उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ॥१९.०१२ पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते उभे ।१९.०१३ कश्यपस्य तु भार्ये द्वे तयोः पुत्राश्च कोटयः ॥१९.०१३ प्रह्रादस्य चतुष्कोट्यो निवातकवचाः कुले ।१९.०१४ ताम्रायाः षट्सुताः स्युश्च काकी श्वेनी च भास्यपि ॥१९.०१४ गृध्रिका शुचि सुग्रीवाताभ्यः काकादयोऽभवन् ।१९.०१५ अश्वाश्चोष्ट्राश्च ताम्राया अरुणो गरुडस्तथा ॥१९.०१५ विनतायाः सहस्रन्तु सर्पाश्च सुरसाभवाः ।१९.०१६ काद्रवेयाः सहस्रन्तु शेषवासुकितक्षकाः ॥१९.०१६ दंष्ट्रिणः क्रोधवशजा धरोत्थाः(१) पक्षिणो जले ।१९.०१७ सुरभ्यां गोमहिष्यादि इरोत्पन्नास्तृणादयः ॥१९.०१७ स्वसायां यक्षरक्षांसि मुनेरश्वरसोभवन् ।१९.०१८ अरिष्टायान्तु गन्धर्वाः कश्यपाद्धि स्थिरञ्चरं(२) ॥१९.०१८ एषां पुत्रादयोऽसङ्ख्या देवैर्वै दानवा जिताः(३) ।१९.०१९ दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपं ॥१९.०१९ पुत्रमिन्द्रप्रहर्तारमिच्छती प्राप कश्यपात् ।१९.०२० पादप्रक्षालनात्सुप्ता तस्या गर्भं जघान ह ॥१९.०२० छिद्रमन्विष्य चेन्द्रस्तु ते देवा मरुतोऽभवन् ।१९.०२१ शक्रस्यैकोनपञ्चाशत्सहाया दीप्ततेजसः ॥१९.०२१ एतत्सर्वं हरिर्ब्रह्मा अभिषिच्य पृथुं नृपं ।१९.०२२ ददौ क्रमेण राज्यानि अन्येषामधिपो हरिः ॥१९.०२२ द्विजौषधीनां चन्द्रश्च अपान्तु वरुणो नृपः ।१९.०२३ राज्ञां वैश्रवणो राजा सूर्याणां विष्णोरीश्वरः ॥१९.०२३ वसूनां पावको राजा मरुतां वासवः प्रभुः ।१९.०२४ प्रजापतीनां दक्षोऽथ प्रह्लादो दानवाधिपः ॥१९.०२४ पितॄणां च यमो राजा भूतादीनां हरःप्रभुः ।१९.०२५ हिमवांश्चैव शैलानां नदीनां सागरः प्रभुः ॥१९.०२५ गान्धर्वाणां चित्ररथो नागानामथ वासुकिः ।१९.०२६ सर्पाणां तक्षको राजा गरुडः पक्षिणामथ ॥१९.०२६ ऐरावतो गजेन्द्राणां गोवृषोथ गवामपि ।१९.०२७ मृगणामथ शार्दूलः प्लक्षो वनस्पतीश्वरः ॥१९.०२७ उच्चैःश्रवास्तथाश्वानां सुधन्वा पूर्वपालकः ।१९.०२८ दक्षिणस्यां शङ्खपदः केतुमान् पालको जले ।१९.०२८ हिरण्यरोमकः सौम्ये प्रतिसर्गोयमीरितः ॥१९.०२८ इत्यादिमहापुराणे आग्नेये प्रतिसर्गवर्णनं नाम ऊनविंशतितमोऽध्यायः अग्निरुवाच कश्यपस्य वदे सर्गमदित्यादिषु हे मुने। चाक्षुषे तुषिता देवास्तेऽदेत्यां कश्यपात्पुनः
आसन् विष्णुश्च शक्रश्च त्वष्टा धाता तथार्य्थमा । पूषा विवस्वान् सविता मित्रोथ वरुणो भगः
उनमें विष्णु, शक्र, त्वष्टा, धाता, अर्यमन, पूषा, विवस्वान, सविता, मित्र, वरुण और भग भी थे।
अंशुश्च द्वादशादित्या आसन् वैवस्वतेन्तरे। अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश
अंशु भी वैवस्वत मन्वंतर के बारह आदित्यों में थे। अरिष्टनेमि की पत्नियों से यहाँ सोलह संतानें उत्पन्न हुईं।
बहुपुत्रस्थ विदुषश्चतस्त्रो विद्युतः सुताः । प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुदाः
बहुपुत्र नामक विद्वान के चार पुत्रियाँ विद्युत् थीं। प्रत्यंगिरस के श्रेष्ठ पुत्र क्रीशाश्व थे, जिनसे दिव्य अस्त्र उत्पन्न हुए।
उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे। हिरण्यकशिपुर्द्दित्यां हिरण्याक्षश्च कश्यपात्
जैसे सूर्य हर दिन उगता और डूबता है, वैसे ही हर युग में हिरण्यकशिपु दिति से और हिरण्याक्ष कश्यप से जन्मे।
सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः। राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः
सिंहिका विप्रचित्ति की पत्नी बनी, और उसी से राहु आदि सैंहिकेयों का जन्म हुआ।
हिरण्यकशिपोः पुत्रास्चत्वारः प्रथितौजसः। अनुह्रादश्च ह्लादश्च प्रह्रादश्चातिवैष्णवः
हिरण्यकशिपु के चार पुत्र थे, जो अपनी शक्ति के लिए प्रसिद्ध थे—अनुह्लाद, ह्लाद, प्रह्लाद जो विष्णु के परम भक्त थे—
संह्रादश्च चतुर्थोभूत् ह्रादपुत्रो ह्रदस्तथा। ह्रदस्य पुत्र आयुष्मान् शिबिर्वास्कल एव च
और चौथे पुत्र थे संह्लाद। ह्लाद के पुत्र हुए ह्रद, और ह्रद के पुत्र थे आयुष्मान, शिबि और आस्कल।
विरोजनस्तु प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात्। बलेः पुत्रशतं त्वासीद्बाणश्रेष्ठं महामुने
प्रह्लाद के पुत्र विरोचन थे, विरोचन से बलि का जन्म हुआ। बलि के सौ पुत्र हुए, जिनमें बाण सबसे प्रमुख था, हे महर्षि।
पुरा कल्पे हि वाणेन प्रसाद्योमापतिं वरः । पार्श्वतो विहरिष्यामीत्येवं प्राप्तश्च ईश्वरात्
पूर्व कल्प में बाण ने उमापति को प्रसन्न कर वर पाया कि 'मैं सदा आपके पास रहूँगा', यह वर उसे भगवान से मिला।
हिरण्याक्षसुताः पञ्च सम्बरः शकुनिस्त्विति । द्विमूर्द्धा शह्कुरार्यस्च शतमासन् दनोः सुताः
हिरण्याक्ष के पाँच पुत्र हुए, जिनमें संबरा, शकुनि, द्विमूर्धा, शंकुर और आर्य थे। दनु के भी सौ पुत्र हुए।
स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची स्मृता। उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
स्वर्भानु की पुत्री प्रभा थी, पुलोम की पुत्री शची कही जाती है। उपदानवी, हयशिरा, शर्मिष्ठा और वार्षपर्वणी भी नामित हैं।
अग्नि बोले— हे मुनि, मैं तुम्हें कश्यप की वंशावली में आदित्य आदि की सृष्टि बताता हूँ। चाक्षुष मन्वंतर में तुषित देवता फिर से अदिति से कश्यप के द्वारा उत्पन्न हुए।