नानाबलानि ईश्वर उवाच(२) विष्कुम्भे घटिकास्तिस्रः शूले पञ्च विवर्जयेत्(३) ।१२७.००१ षट्षट्(४) गण्डेऽनिगण्डे च नव व्याद्यातवज्रयोः ॥१२७.००१ परिघे च व्यतीपाते उभयोरपि तद्दिनम् ।१२७.००२ वैधृते तद्दिनञ्चैव यात्रायुद्धादिकन्त्यजेत् ॥१२७.००२ ग्रहैः शुभाशुभं वक्ष्ये देवि मेषादिराशितः(५) ।१२७.००३ चन्द्रशुक्रौ च जन्मस्थ्यौ वर्जितौ शुभदायकौ ॥१२७.००३ टिप्पणी २ अग्निरुवाचेति छ.. ३ पञ्च च वर्जयेदिति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. च ४ षट्च गण्डेऽतिगण्डे चेति ख.. , घ.. , छ.. च । सप्त गण्डेतिगण्डे चेति ग.. , ङ.. च ५ मेषादिराशिभिरिति ज.. द्वितीयो मङ्गलोऽथार्कः सौरिश्चैव तु सैंहिकः ।१२७.००४ द्रव्यनाशमलाभञ्च आहवे भङ्गमादिशेत् ॥१२७.००४ सोमो बुधो भृगुर्जीमो द्वितीयस्थाः शुभावहाः ।१२७.००५ तृतीयस्थो यदा भानुः शनिर्भौमो भृगुस्तथा ॥१२७.००५ बुधश्चैवेन्दू राहुश्च सर्वे ते फलदा ग्रहाः ।१२७.००६ बुधशुक्रौ चतुर्थौ तु शेषाश्चैव भयावहाः ॥१२७.००६ पञ्चमस्थो यदा जीवः शुक्रः सौम्यश्च चन्द्रमाः ।१२७.००७ ददेत(१) चेप्सितं लाभं षष्ठे स्थाने शुभो रविः ॥१२७.००७ चन्द्रः सौरिर्मङ्गलश्च ग्रहा देवि स्वराशितः ।१२७.००८ बुधश्च शुभदः षष्ठे त्यजेत्षष्ठं गुरुं भृगुं ॥१२७.००८ सप्तमोऽर्कः शनिर्भौमो राहुर्हान्यै सुखाय च ।१२७.००९ जीवो भृगुश्च सौम्यश्च ज्ञशुक्रो चाष्टमौ शुभौ ॥१२७.००९ शेषा ग्रहास्तथा हान्यै ज्ञभृगू नवमौ शुभौ ।१२७.०१० शेषा हान्यै च लाभाय दशमौ भृगुभास्करौ ॥१२७.०१० शनिर्भौमश्च राहुश्च चन्द्रः सौम्यः शुभावहः ।१२७.०११ शुभाश्चैकादशे सर्वे वर्जयेद्दशमे(२) गुरुम् ॥१२७.०११ बुधशुक्रौ द्वादशस्थौ शेषान् द्वादशगांस्त्यजेत् ।१२७.०१२ अहोरात्रे द्वादश स्यू राशयस्तान् वदाम्यहम् ॥१२७.०१२ मीनो मेषोऽथ मिथुनञ्चतस्रो नाडयो वृषः ।१२७.०१३ षट्कर्कसिंहकन्याश्च तुला पञ्च च वृश्चिकः ॥१२७.०१३ धनुर्नक्रो घटश्चैव सूर्यगो राशिराद्यकः ।१२७.०१४ टिप्पणी १ ददातीति ख.. २ वर्जयेद्दशमिति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. च चरस्थिरद्विःस्वभावा मेषाद्याः स्युर्यथाक्रमम् ॥१२७.०१४ कुलीरो मकरश्चैव तुलामेषादयश्चराः ।१२७.०१५ चरकार्यं जयं काममाचरेच्च शुभशुभम् ॥१२७.०१५ स्थिरो वृषो हरिः कुम्भो वृश्चिकः स्थिरकार्यके ।१२७.०१६ शीघ्रः समागमो नास्ति रोगार्तो नैव मुच्यते ॥१२७.०१६ मिथुनं कन्यका मौनी धनुश्च द्विःस्वभावकः ।१२७.०१७ द्विःस्वभावाः शुभाश्चैते सर्वकार्येषु नित्यशः ॥१२७.०१७ यात्रावाणिज्यसङ्ग्रामे विवाहे राजदर्शने ।१२७.०१८ वृद्धिं जयन्तथा लाभं युद्धे जयमवाप्नुयात् ॥१२७.०१८ अश्विनी विंशताराश्च तुरगस्याकृतिर्यथा ।१२७.०१९ यद्यत्र कुरुते वृष्टिमेकरात्रं प्रवर्षति ॥१२७.०१९ यमभे तु यदा वृष्टिः पक्षमेकन्तु वर्षति
ईश्वर बोले— विश्कुम्भ योग में तीन घड़ियाँ, शूल योग में पाँच को त्यागना चाहिए। गण्ड और अतिगण्ड में छः-छः, व्याघात और वज्र योग में नौ दिन त्याज्य हैं। परिघ और व्यतीपात दोनों में वह दिन वर्जित है। वैधृति योग में भी वह दिन यात्रा, युद्ध आदि के लिए त्यागना चाहिए। अब मैं ग्रहों के शुभ-अशुभ फल बताऊँगा, जो मेष आदि राशियों से जुड़े हैं। चन्द्र और शुक्र जन्म स्थान में वर्जित हैं, वे शुभ फल नहीं देते। दूसरे स्थान में मंगल, सूर्य, शनि, राहु— ये धनहानि और विघ्न देते हैं। सोम, बुध, भृगु, जीव— ये दूसरे स्थान में शुभ फल देते हैं। तीसरे स्थान में सूर्य, शनि, मंगल, भृगु, बुध, चन्द्र, राहु— ये सभी ग्रह फलदायक हैं। बुध और शुक्र चौथे स्थान में शुभ हैं, शेष भयकारक हैं। पाँचवें स्थान में जब जीव, शुक्र, चन्द्र होते हैं, इच्छित लाभ मिलता है। छठे स्थान में शुभ सूर्य लाभ देता है। चन्द्र, शनि, मंगल— ये ग्रह छठे स्थान में शुभ हैं, बुध भी शुभ है; छठे स्थान में गुरु, भृगु को त्यागना चाहिए। सातवें स्थान में सूर्य, शनि, मंगल, राहु— ये हानि और सुख के लिए हैं। जीव, भृगु, चन्द्र, बुध, शुक्र— आठवें स्थान में शुभ हैं, शेष ग्रह हानि के लिए। नवें स्थान में बुध, भृगु शुभ हैं, शेष हानि के लिए, लाभ के लिए दसवें स्थान में भृगु, सूर्य शुभ हैं। शनि, मंगल, राहु, चन्द्र, बुध— ये ग्यारहवें स्थान में शुभ हैं, दसवें स्थान में गुरु को त्यागना चाहिए। बुध, शुक्र बारहवें स्थान में शुभ हैं, शेष बारहवें स्थान के ग्रह त्याज्य हैं। दिन-रात में बारह राशियाँ होती हैं, वे हैं— मीन, मेष, मिथुन, वृष, कर्क, सिंह, कन्या, तुला, वृश्चिक, धनु, मकर, कुम्भ। सूर्य जिस राशि में हो, वही आरंभिक राशि मानी जाती है। मेष आदि राशियाँ क्रम से चर, स्थिर, द्विस्वभाव वाली होती हैं। कर्क, मकर, तुला, मेष आदि चर माने गए हैं। चर कार्य, विजय, कामना के लिए शुभ-अशुभ कार्य करें। स्थिर— वृष, सिंह, कुम्भ, वृश्चिक— स्थिर कार्यों में शुभ हैं। शीघ्र कार्य में सफलता नहीं मिलती, रोगी मुक्त नहीं होता। मिथुन, कन्या, धनु— ये द्विस्वभाव राशि हैं, ये सभी कार्यों में सदा शुभ हैं। यात्रा, व्यापार, संग्राम, विवाह, राजदर्शन में वृद्धि, विजय, लाभ, युद्ध में जय प्राप्त होती है। अश्विनी, भरणी आदि बीस तारे घोड़े के आकार के माने गए हैं। जहाँ वर्षा होती है, वहाँ एक दिन वर्षा होती है। यम के नक्षत्र में वर्षा हो तो पक्ष भर वर्षा होती है।
१४०.००४ वसवो ८ दिक्१० रसा ६ वेदा ४ ग्रह ९ र्तु६ अवि १२ चन्द्रमाः
वसु आठ हैं, दिशाएँ दस, रस छह, वेद चार, ग्रह नौ, ऋतु छह, मेष बारह, और चन्द्रमा —
अथाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः पञ्चमीव्रतानि अग्निरुवाच पञ्चमीव्रतकं वक्ष्ये आरोग्यस्वर्गमोक्षदं(१) ।१८०.००१ नभोनभस्याश्विने च कार्त्तिके शुक्लपक्षके ॥१८०.००१ वासुकिस्तक्षकः पूज्यः कालीयो मणिभद्रकः ।१८०.००२ ऐरावतो धृतराष्ट्रः कर्कोटकधनञ्जयौ ॥१८०.००२ एते प्रयच्छन्त्यभयमायुर्विद्यायशः श्रियम्
कोटचक्रम् ईश्वर उवाच कोटचक्रं प्रवक्ष्यामि चतुरस्रं पुरं लिखेत् ।१२८.००१ चतुरस्रं पुनर्मध्ये तन्मध्ये चतुरस्रकम् ॥१२८.००१ नाडीत्रितयचिह्नाढ्यं मेषाद्याः पूर्वदिङ्मुखाः ।१२८.००२ कृत्तिका पूर्वभागे तु अश्लेषाग्नेयगोचरे ॥१२८.००२ भरणी दक्षिणे देया विशाखां नैर्ऋते न्यसेत् ।१२८.००३ अनुराधां पश्चिमे च श्रवणं वायुगोचरे ॥१२८.००३ धन्बिष्ठाञ्चोत्तरे न्यस्य ऐशान्यां रेवतीं तथा ।१२८.००४ वाह्यनाड्यां स्थितान्येव अष्टौ ह्यृक्षाणि यत्नतः ॥१२८.००४ रोहिणीपुष्यफल्गुण्यः स्वाती ज्येष्ठा क्रमेण तु ।१२८.००५ अभिजिच्छततारा तु अश्विनी मध्यनाडिका ॥१२८.००५ कोटमध्ये तु या नाडी कथयामि प्रयत्नतः ।१२८.००६ मृगश्चाभ्यन्तरे पूर्वं तस्याग्नेये पुनर्वसुः ॥१२८.००६ उत्तराफल्गुनी याम्ये चित्रा नैर्ऋतसंस्थिता ।१२८.००७ मूलन्तु पश्चिमे न्यस्योत्तराषाढान्तु वायवे ॥१२८.००७ पूर्वभाद्रपदा सौम्ये रेवती ईशगोचरे ।१२८.००८ कोटस्याभ्यन्तरे नाडी ह्यृक्षाष्टकसमन्विता ॥१२८.००८ आर्द्रा हस्ता तथाषाढा चतुष्कञ्चोत्तरात्रिकम् ।१२८.००९ मध्ये स्तम्भचतुष्कन्तु दद्यात्कोटस्य कोटरे ॥१२८.००९ एवं दुर्गस्य विन्यासं वाह्ये स्थानं दिशाधिपात् ।१२८.०१० आगन्तुको यदा योद्धा ऋक्षवान् स्यात्फलान्वितः ॥१२८.०१० कोटमध्ये ग्रहाः सौम्या यदा ऋक्षान्विताः पुनः ।१२८.०११ जयं मध्यस्थितानान्तु भङ्गमागामिनो विदुः ॥१२८.०११ प्रवेशभे प्रवेष्टव्यं निर्गमभे च निर्गमेत् ।१२८.०१२ भृगुः सौम्यस्तथा भौम ऋक्षान्तं सकलं यदा ॥१२८.०१२ तदा भङ्गं विजानीयाज्जयमागन्तुकस्य च ।१२८.०१३ प्रवेशर्क्षचतुष्के तु सङ्ग्रामञ्चारभेद्यदा ॥१२८.०१३ तदा सिद्ध्यति तद्दुर्गं न कुर्यात्तत्र विस्मयम्
ईश्वर बोले— अब मैं कोटाचक्र का वर्णन करता हूँ। पहले एक चौकोर किला बनाना चाहिए। उसके बीच में फिर एक चौकोर बनाएं, और उसके मध्य में भी एक चौकोर बनाएं। उसमें तीन नाड़ियों के चिन्ह हों, और मेष आदि राशियाँ पूर्व दिशा की ओर मुख करके रहें। कृतिका नक्षत्र पूर्व भाग में, अश्लेषा अग्नि कोण में, भरणी दक्षिण में, विशाखा नैऋत्य में, अनुराधा पश्चिम में, श्रवण वायु कोण में, धनिष्ठा उत्तर में और रेवती ईशान कोण में स्थापित करें। बाहरी नाड़ी में ये आठ नक्षत्र सावधानी से रखें। रोहिणी, पुष्य, फाल्गुनी, स्वाती और ज्येष्ठा क्रम से रखें। अभिजित और शततारा, अश्विनी मध्य नाड़ी में रहें। कोट के बीच की नाड़ी में कौन-कौन से नक्षत्र रखने हैं, वह भी बताता हूँ। मृगशिरा अंदर पूर्व में, पुनर्वसु अग्नि कोण में, उत्तराफाल्गुनी यम दिशा में, चित्रा नैऋत्य में, मूल पश्चिम में, उत्तराषाढ़ा वायु कोण में, पूर्वाभाद्रपद सौम्य कोण में और रेवती ईशान कोण में रखें। कोट के भीतर की नाड़ी में आठ नक्षत्र रखें— आर्द्रा, हस्त, और दोनों षाढ़ा (पूर्वाषाढ़ा, उत्तराषाढ़ा), और तीन उत्तराफाल्गुनी। बीच में चार स्तंभ रखें, कोट के कोने में भी स्तंभ रखें। इस प्रकार दुर्ग का विन्यास करें। बाहर दिशाओं के अधिपति का स्थान रखें। जब कोई शत्रु युक्त होकर युद्ध करने आए, और उसके पास नक्षत्र हों, तो कोट के बीच में शुभ ग्रह हों, और वे नक्षत्रयुक्त हों, तो बीच में स्थित लोगों की विजय होती है, और बाहर वालों की हार होती है। प्रवेश के समय प्रवेश करें, और निर्गमन के समय बाहर जाएँ। जब शुक्र, चंद्रमा और मंगल आदि सारे नक्षत्रों के अंत में हों, तो समझना चाहिए कि हार होगी, और आगंतुक की विजय होगी। प्रवेश के समय चार नक्षत्रों के समूह में युद्ध आरंभ हो, तो वह दुर्ग सिद्ध होता है, इसमें कोई आश्चर्य नहीं।
सेवाचक्रम् सेवाचक्रं प्रवक्ष्यामि लाभालाभानुसूचकं(२) ।१३२.००१ पिता माता तथा भ्राता दम्पती च विशेषतः ॥१३२.००१ टिप्पणी २ लाभालाभार्थसूचकमिति झ.. , ञ.. च तस्मिंश्चक्रे तु विज्ञेयं यो यस्माल्लभते फलं ।१३२.००२ षडूर्ध्वाः स्थापयेद्रेखा भिन्नाश्चाष्तौ तु तिर्यगाः ॥१३२.००२ कोष्ठकाः पञ्चत्रिंशच्च तेषु वर्णान् समालिखेत् ।१३२.००३ स्वरान् पञ्च समुद्धृत्य स्पर्शान् पश्चात्समालिखेत् ॥१३२.००३ ककारादिहकारान्तान् हीनाङ्गांस्त्रीन्विवर्जयेत् ।१३२.००४ सिद्धः साध्यः सुसिद्धश्च अरिर्मृत्युश्च नामतः ॥१३२.००४ अरिर्मृत्युअश्च द्वावेतौ वर्जयेत्सर्वकर्मसु ।१३२.००५ एषां मध्ये यदा नाम लक्षयेत्तु प्रयत्नतः ॥१३२.००५ आत्मपक्षे(१) स्थिताः सत्त्वाः सर्वे ते शुभदायकाः ।१३२.००६ द्वितीयः पोषकाश्चैव तृतीयश्चार्थदायकः ॥१३२.००६ आत्मनाशश्चतुर्थस्तु(२) पञ्चमो मृत्युदायकः ।१३२.००७ स्थानमेवार्थलाभाय मित्रभृत्यादिवान्धवाः ॥१३२.००७ सिद्धः साध्यः सुसिद्धश्च सर्वे ते फलदायकाः ।१३२.००८ अरिर्भृत्यश्च द्वावेतौ वर्जयेत्सर्वकर्मसु(३) ॥१३२.००८ अकारान्तं यथा प्रोक्तं अ+इ+उ+ए+ओ विदुस्तथा ।१३२.००९ पुनश्चैवांशकान् वक्ष्ये वर्गाष्टकसुसंस्कृतान् ॥१३२.००९ देवा अकारवर्गे दैत्याः कवर्गमाश्रिताः ।१३२.०१० नागाश्चैव चवर्गाः स्युर्गन्धवाश्च टवर्गजाः ॥१३२.०१० टिप्पणी १ स्वार्थपक्षे इति ख.. , घ.. , ज.. , ञ.. च । स्वात्मपक्षे इति झ.. २ स्वार्थनाशश्चतुर्थस्तु इति ख.. , घ.. , ङ.. , ज.. , ञ.. च ३ अरिर्मृत्युरित्यादिः, सर्वकर्मसु इत्यन्तः पाठः छ.. पुस्तके नास्ति तवर्गे ऋषयः प्रोक्ताः पवर्गे राक्षसाः स्मृताः ।१३२.०११ पिशाचाश्च यवर्गे च शवर्गे मानुषाः स्मृताः ॥१३२.०११ देवेभ्यो बलिनो दैत्या दैत्येभ्यः पन्नगास्तथा(१) ।१३२.०१२ पन्नगेभ्यश्च गन्धर्वा गन्धर्वादृषयो वराः ॥१३२.०१२ ऋषिभ्यो राक्षसाः शूरा राक्षसेभ्यः पिशाचकाः ।१३२.०१३ पिशाचेभ्यो मानुषाः स्युर्दुर्बलं वर्जयेद्बली ॥१३२.०१३ पुनर्मित्रविभागन्तु ताराचक्रं क्रमाच्छृणु ।१३२.०१४ नामाद्यक्षरमृक्षन्तु स्फुटं कृत्वा तु पर्वतः ॥१३२.०१४ ऋक्षे तु संस्थितास्तारा नवत्रिका यथाक्रमात् ।१३२.०१५ जन्म सम्पद्विपत्क्षेमं नामर्क्षात्तारका इमाः ॥१३२.०१५ प्रत्यरा धनदा षष्ठी नैधनामैत्रके परे ।१३२.०१६ परमैत्रान्तिमा तारा जन्मतारा त्वशोभना ॥१३२.०१६ सम्पत्तारा महाश्रेष्ठा विपत्तारा तु निष्फला ।१३२.०१७ क्षेमतारा सर्वकार्ये प्रत्परा अर्थनाशिनी(२) ॥१३२.०१७ धनदा राज्यलाभादि नैधना कार्यनाशिनी ।१३२.०१८ मैत्रतारा च मित्राय परमित्रा हितावहा(३) ॥१३२.०१८ ताराचक्रम् । मात्रा वै स्वरसञ्ज्ञा स्यान्नाममध्ये क्षिपेत्प्रिये ।१३२.०१९ विंशत्या च हरेद्भागं यच्छेषं तत्फलं भवेत् ॥१३२.०१९ उभयोर्त्रासमध्ये तु लक्षयेच्च धनं ह्यृणं ।१३२.०२० हीनमात्रा ह्यृणं ज्ञेयन्धनं मात्राधिकं पुनः ॥१३२.०२० टिप्पणी १ पन्नगास्तत्र इति क.. , ग.. , घ.. , ङ.. , ञ.. च । पन्नगाः स्मृता इति झ.. २ प्रत्यरा चात्मनाशिनी इति छ.. ३ हिताय चेति ङ.. धनेन मित्रता नॄणां ऋणेनैव ह्युदासता ।१३२.०२१ सेवाचक्रमिदं प्रोक्तं लाभालाभादिदर्शकं ॥१३२.०२१ मेषमिथुनयोः प्रीतिर्मैत्री मिथुनसिंहयोः ।१३२.०२२ तुलासिंहौ महामैत्री एवं धनुर्घटे पुनः ॥१३२.०२२ मित्रसेवां न कुर्वीत मित्रौ मीनवृषौ मतौ ।१३२.०२३ वृषकर्कटयोर्मैत्री कुलीरघटयोस्तथा ॥१३२.०२३ कन्यावृश्चिकयोरेवन्तथा मकरकीटयोः ।१३२.०२४ मीनमकरयोर्मैत्री तृतीयैकादशे स्थिता ॥१३२.०२४ तुलामेषौ महामैत्री विद्विष्टो वृषवृश्चिकौ ।१३२.०२५ मिथुनधनुषोः प्रीतिः कर्कटमकरयोस्तथा ॥१३२.०२५ मृगकुम्भकयोः प्रीतिः कनामीनौ तथैव च
अब मैं सेवा-चक्र बताता हूँ, जो लाभ-हानि का संकेत देता है। इसमें पिता, माता, भाई और विशेष रूप से पति-पत्नी को रखें। इस चक्र में जो जिससे फल प्राप्त करता है, वह जानना चाहिए। ऊपर छह रेखाएँ और आड़ा आठ रेखाएँ बनाएं। उन कोष्ठकों की संख्या पैंतीस करें, उनमें वर्ण लिखें। पहले पाँच स्वर लिखें, फिर व्यंजन लिखें। क से ह तक के वर्णों में से तीन दोषयुक्त वर्ण छोड़ दें। सिद्ध, साध्य, सुसिद्ध, शत्रु और मृत्यु— ये नाम रखें। शत्रु और मृत्यु इन दोनों को सभी कार्यों में छोड़ देना चाहिए। इनमें जिसका नाम बीच में आए, वह अपने पक्ष में हो तो सबको शुभ फल देने वाला है। दूसरा पोषक है, तीसरा धन देने वाला है, चौथा आत्मनाशक है, पाँचवाँ मृत्यु देने वाला है। मित्र, सेवक आदि संबंधी इन्हीं स्थानों में लाभ के लिए होते हैं। सिद्ध, साध्य, सुसिद्ध— ये सब फल देने वाले हैं। शत्रु और सेवक को सभी कार्यों में छोड़ना चाहिए। जैसा बताया गया, स्वर का क्रम— अ, इ, उ, ए, ओ है। अब मैं आठ वर्गों के बारे में बताता हूँ, जो अच्छी तरह से बने हैं। देवता अ वर्ग में, दैत्य क वर्ग में, नाग च वर्ग में, गंधर्व ट वर्ग में, ऋषि ट वर्ग में, राक्षस प वर्ग में, पिशाच य वर्ग में, और मनुष्य श वर्ग में माने गए हैं। देवताओं से बलवान दैत्य, दैत्यों से बलवान नाग, नागों से गंधर्व, गंधर्वों से श्रेष्ठ ऋषि, ऋषियों से राक्षस, राक्षसों से पिशाच, पिशाचों से मनुष्य— इस प्रकार बल की श्रेणी है, बलवान को दुर्बल को छोड़ देना चाहिए। अब मित्रता के विभाग का तारा-चक्र सुनो। नाम के पहले अक्षर का नक्षत्र स्पष्ट करके पर्वत पर रखें। नक्षत्र में स्थित तारे— नवत्रिक के अनुसार— जन्म, संपत्ति, विपत्ति, क्षेम— नाम नक्षत्र से तारे जानें। प्रत्यार तारा धन देने वाली छठी है, नैधन तारा मित्र के बाद है, अंतिम तारा जन्म तारा अशुभ है, संपत्ति तारा श्रेष्ठ है, विपत्ति तारा निष्फल है, क्षेम तारा सभी कार्यों में उत्तम है, प्रतिपक्षी तारा धन का नाश करती है, धनदा तारा राज्य आदि देती है, नैधन तारा कार्य का नाश करती है, मैत्र तारा मित्र के लिए है, परमैत्र तारा हितकारी है। तारा-चक्र में स्वर की मात्रा को नाम के मध्य में रखें, बीस से भाग दें, जो शेष बचे वही फल है। दोनों के बीच में धन या ऋण देखना चाहिए, मात्रा कम हो तो ऋण, मात्रा अधिक हो तो धन। धन से मित्रता होती है, ऋण से उदासीनता। यह सेवा-चक्र लाभ-हानि आदि दिखाने वाला बताया गया। मेष-मिथुन में प्रेम, मिथुन-सिंह में मित्रता, तुला-सिंह में बड़ी मित्रता, धनु-कुंभ में भी यही है। मित्रता की सेवा न करें, मीन-वृष में मित्रता नहीं है। वृष-कर्क में मित्रता, कर्क-कुंभ में भी, कन्या-वृश्चिक में, मकर-कर्क में, मीन-मकर में मित्रता है, तीसरे और ग्यारहवें में भी। तुला-मेष में बड़ी मित्रता, वृष-वृश्चिक में शत्रुता, मिथुन-धनु में प्रेम, कर्क-मकर में प्रेम, मृग-कुंभ में प्रेम, कन्या-मीन में भी।
त्रैलोक्यविजयविद्या ईश्वर उवाच त्रैलोक्यविजयां वक्ष्ये सर्वयन्त्रविमर्दनीं(१) ।१३४.००१ ओं हूं क्षूं ह्रूं ओं नमो भगवति दंष्ट्रिणि भीमवक्त्रे महोग्ररूपे हिलि हिलि रक्तनेत्रे किलि किलि महानिस्वने कुलु ओं विद्युज्जिह्वे कुलु ओं निर्मांसे कट कट गोनसाभरणे चिलि चिलि शवमालाधारिणि द्रावय ओं महारौद्रि सार्द्रचर्मकृताच्छदे(२) विजृम्भ ओं नृत्य असिलताधारिणि भृकुटीकृतापाङ्गे विषमनेत्रकृतानने वसामेदोविलिप्तगात्रे कह २ ओं हस २ क्रुद्ध २ ओं नीलजीमूतवर्णे ओं ह्रां ह्रीं ह्रूं रौद्ररूपे हूं ह्रीं क्लीं ओं ह्रीं हूं ओं आकर्ष ओं धून २ ओं हे हः खः वज्रिणि हूं क्षूं क्षां क्रोधरूपिणि प्रज्वल २ ओं भीमभीषणे भिन्द ओं महाकाये च्छिन्द ओं करालिनि किटि २ महाभूतमातः सर्वदुष्टनिवारिणि जये ओं विजये ओं त्रैलोक्यविजये हूं फट्स्वाहा टिप्पणी १ सर्वमन्त्रविमर्दनीमिति ख.. २ सार्द्रचर्मकृताम्बरे इति झ.. नीलवर्णां प्रेतसंस्थां विंशहस्तां यजेज्जये ॥१३४.००१ न्यासं कृत्वा तु पञ्चाङ्गं रक्तपुष्पाणि होमयेत् ।१३४.००२ सङ्ग्रामे सैन्यभङ्गः स्यात्त्रैलोक्यविजयापठात् ॥१३४.००२ ओं बहुरूपाय स्तम्भय स्तम्भय ओं मोहय ओं सर्वशत्रून् द्रावय ओं ब्रह्माणमाकर्षय विष्णुमाकर्षय ओं माहेश्वरमाकर्षय ओं इन्द्रं टालय ओं पर्वतान् चालय ओं सप्तसागरान् शोषय ओं छिन्द छिन्द बहुरूपाय नमः भुजङ्गं नाम मृन्मूर्तिसंस्थं विद्यादरिं ततः
ईश्वर बोले— अब मैं त्रैलोक्यविजय विद्या बताता हूँ, जो सभी यंत्रों को नष्ट करने वाली है। (मंत्र) — 'ॐ हूं क्षूं ह्रूं ॐ नमो भगवति दंष्ट्रिणि भीमवक्त्रे महोग्ररूपे हिलि हिलि रक्तनेत्रे किलि किलि महानीस्वने कुलु ॐ विद्युज्जिह्वे कुलु ॐ निर्मांसें कट कट गोनसाभरणे चिलि चिलि शवमालाधारिणि द्रावय ॐ महारौद्रि सार्द्रचर्मकृताच्छदे विजृम्भ ॐ नृत्य असिलताधारिणि भृकुटीकृतापांगे विषमनेत्रकृतानने वसामेदोविलिप्तगात्रे कह २ ॐ हस २ क्रुद्ध २ ॐ नीलजीमूतवर्णे ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं रौद्ररूपे हूं ह्रीं क्लीं ॐ ह्रीं हूं ॐ आकर्ष ॐ धून २ ॐ हे हः खः वज्रिणि हूं क्षूं क्षां क्रोधरूपिणि प्रज्वल २ ॐ भीमभीषणे भिन्द ॐ महाकाये छिन्द ॐ करालिनि किटि २ महाभूतमाते सर्वदुष्टनिवारिणि जय ॐ विजय ॐ त्रैलोक्यविजये हूं फट्स्वाहा।' नीलवर्ण, प्रेत पर विराजमान, बीस भुजाओं वाली देवी की पूजा करनी चाहिए। पंचांग न्यास करके, रक्त पुष्पों से हवन करें। युद्ध में इस त्रैलोक्यविजया का पाठ करने से शत्रु सेना का नाश होता है। (मंत्र) — 'ॐ बहुरूपाय स्तम्भय स्तम्भय ॐ मोहय ॐ सर्वशत्रून् द्रावय ॐ ब्रह्माणमाकर्षय विष्णुमाकर्षय ॐ माहेश्वरमाकर्षय ॐ इन्द्रं टालय ॐ पर्वतान् चालय ॐ सप्तसागरान् शोषय ॐ छिन्द छिन्द बहुरूपाय नमः।' फिर मिट्टी की मूर्ति में स्थित भुजंग नामक शत्रु को जानना चाहिए।
महामारीविद्या ईश्वर उवाच महामारीं प्रवक्ष्यामि विद्यां शत्रुविमर्दिनीं ।१३७.००१ ओं ह्रीं महामारि रक्ताक्षि कृष्णवर्णे यमस्याज्ञाकरिणि सर्वभूतसंहारकारिणि अमुकं हन २ ओं दह २ पच २ ओं छिन्द २ ओं मारय २ ओं उत्सादय २ ओं सर्वसत्त्ववशङ्करि सर्वकामिके हुं फट्स्वाहेति ओं मारि हृदयाय नमः । ओं महामारि शिरसे स्वाहा । ओं कालरात्रि शिखायै वौषट् । ओं कृष्णवर्णे खः कवचाय हुम् । ओं तारकाक्षि विद्युज्जिह्वे सर्वसत्त्वभयङ्करि रक्ष २ सर्वकार्येषु ह्रं त्रिनेत्राय चषट् । ओं महामारि सर्वभूतदमानि महाकालि अस्त्राय हुं फट् एष न्यासी महादेवि कर्तव्यः साधकेन तु ॥१३७.००१ शवादिवस्त्रमादाय चतुरस्रन्त्रिहस्तकं ।१३७.००२ कृष्णवर्णां त्रिवक्त्राञ्च चतुर्बाहुं समालिखेत् ॥१३७.००२ पटे विचित्रवर्णैश्च धनुः शूलञ्च कर्तृकां ।१३७.००३ खट्वाङ्गन्धारयन्तीं च कृष्णाभं पूर्वमाननं ॥१३७.००३ तस्य दृष्टिनिपातेन भक्षयेदग्रतो नरं ।१३७.००४ द्वितीयं याम्यभागे तु रक्तजिह्वं भयानकं ॥१३७.००४ लेलिहानं करालं च दंष्ट्रोत्कटभयानकं ।१३७.००५ तस्य दृष्टिनिपातेन भक्ष्यमाणं हयादिकं ॥१३७.००५ तृतीयं च सुखं देव्याः श्वेतवर्णं गजादिनुत् ।१३७.००६ गन्धपुष्पादिमध्वाज्यैः पश्चिमाभिमुखं यजेत् ॥१३७.००६ मन्त्रस्मृतेरक्षिरोगशिरोरोगादि नश्यति ।१३७.००७ वश्याः स्युर्यक्षरक्षाश्च नाशमायान्ति शत्रवः ॥१३७.००७ समिधो निम्बवृक्षस्य ह्यजारक्तविमिश्रिताः ।१३७.००८ मारयेत्क्रोधसंयुक्तो होमादेव न संशयः ॥१३७.००८ परसैन्यमुखो भूत्वा सप्ताहं जुहुयाद्यदि ।१३७.००९ व्याधिभिर्गृह्यते सैन्यम्भङ्गो भवति वैरिणः ॥१३७.००९ समिधोऽष्टसहस्रन्तु यस्य नाम्ना तु होमयेत् ।१३७.०१० अचिरान्म्रियते सोपि ब्रह्मणा यदि रक्षितः ॥१३७.०१० उन्मत्तसमिधो रक्तविषयुक्तसहस्रकं ।१३७.०११ दिनत्रयं ससैन्यश्च नाशमायाति वै रिपुः ॥१३७.०११ राजिकालवर्णैर्होमाद्भङ्गोऽरेः स्याद्दिनत्रयात् ।१३७.०१२ खररक्तसमायुक्तहोमादुच्चाटयेद्रिपुं ॥१३७.०१२ काकरक्तसमायोगाद्धोमादुत्सादनं ह्यरेः ।१३७.०१३ बधाय कुरुते सर्वं यत्किञ्चिन्मनसेप्सितं ॥१३७.०१३ अथ सङ्ग्रामसमये गजारूढस्तु साधकः ।१३७.०१४ कुमारीद्वयसंयुक्तो मन्त्रसन्नद्धविग्रहः ॥१३७.०१४ दूरशङ्खादिवाद्यनि विद्यया ह्याभिमन्त्रयेत् ।१३७.०१५ महामायापटं गृह्य उच्छेत्तव्यं रणाजिरे ॥१३७.०१५ परसैन्यमुखो भूत्वा दर्शयेत्तं महापटं ।१३७.०१६ कुमारीर्भोजयेत्तत्र पश्चात्पिण्डीञ्च भ्रामयेत् ॥१३७.०१६ साधकश्चिन्तयेत्सैन्यम्पाषाणमिव निश्चलं ।१३७.०१७ निरुत्साहं विभग्नञ्च मुह्यमानञ्च भावयेत् ॥१३७.०१७ एष स्तम्भो मया प्रोक्तो न देयो यस्य कस्य चित् ।१३७.०१८ त्रैलोक्यविजया माया दुर्गैवं भैरवी तथा ॥१३७.०१८ कुब्जिका भैरवो रुद्रो नारसिंहपटादिना
ईश्वर बोले— अब मैं महामारी विद्या बताता हूँ, जो शत्रुओं का नाश करने वाली है। (मंत्र) — 'ॐ ह्रीं महामारि रक्ताक्षि कृष्णवर्णे यमस्याज्ञाकरणि सर्वभूतसंहारकारिणि अमुकं हन २ ॐ दह २ पच २ ॐ छिन्द २ ॐ मारय २ ॐ उत्सादय २ ॐ सर्वसत्त्ववशंकरि सर्वकामिके हूं फट्स्वाहेति।' (न्यास) — 'ॐ मारी हृदयाय नमः। ॐ महामारी शिरसे स्वाहा। ॐ कालरात्रि शिखायै वौषट। ॐ कृष्णवर्णे खः कवचाय हूं। ॐ तारकाक्षि विद्युज्जिह्वे सर्वसत्त्वभयंकरी रक्ष २ सर्वकार्येषु ह्रं त्रिनेत्राय चषट। ॐ महामारी सर्वभूतदमनि महाकाली अस्त्राय हूं फट।' साधक को यह न्यास अवश्य करना चाहिए। शव आदि वस्त्र लेकर, चौकोर और तीन हाथ का पट बनाएं। उसमें काले रंग की, तीन मुख वाली, चार भुजाओं वाली देवी की आकृति बनाएं। पट पर रंग-बिरंगे रंगों से धनुष, शूल, कर्तरी और खट्वांग धारण करती हुई देवी बनाएं। उसका पहला मुख काले रंग का हो, जिसकी दृष्टि से सामने वाला मनुष्य भस्म हो जाए। दूसरा यम दिशा में, रक्त जिह्वा, भयानक, लपलपाती जिह्वा, विकराल दाँतों वाली देवी हो, जिसकी दृष्टि से घोड़ा आदि भस्म हो जाए। तीसरा मुख सुखदायक, श्वेतवर्ण, गज आदि से पूजित हो, उसकी पूजा गंध, पुष्प, मधु, घी आदि से पश्चिमाभिमुख करें। इस मंत्र के स्मरण से नेत्र रोग, सिर दर्द आदि नष्ट हो जाते हैं। यक्ष, राक्षस वश में हो जाते हैं, शत्रु नष्ट हो जाते हैं। नीम की लकड़ी और बकरी के रक्त से मिश्रित समिधा से, यदि क्रोधपूर्वक हवन किया जाए, तो शत्रु का नाश निश्चित है। यदि सात दिन तक शत्रु की सेना के सामने हवन किया जाए, तो उनकी सेना रोगों से घिर जाती है और शत्रु की हार होती है। आठ हजार समिधा से जिसका नाम लेकर हवन करें, वह शीघ्र मर जाता है, चाहे ब्रह्मा भी उसकी रक्षा करे। पागल समिधा और रक्त से मिश्रित हवन से तीन दिन में शत्रु सहित सेना का नाश हो जाता है। राई और काले रंग की समिधा से हवन करने पर तीन दिन में शत्रु की सेना टूट जाती है। गधे के रक्त से हवन करने पर शत्रु का उच्छाटन होता है। कौए के रक्त से हवन करने पर शत्रु का नाश होता है। यह विद्या मन में जो भी इच्छा हो, उसे पूरा करती है। युद्ध के समय साधक यदि हाथी पर सवार होकर, दो कुमारियों के साथ, मंत्र से अभिमंत्रित होकर, दूर से शंख आदि बजाकर, इस महामाया पट को लेकर रणभूमि में शत्रु की सेना के सामने दिखाए, कुमारियों को भोजन कराए, फिर पिंड घुमाए, और साधक सेना को पत्थर के समान स्थिर, उत्साहहीन, भयभीत और भ्रमित माने— यही स्तंभ है, जिसे मैंने बताया है, यह किसी को भी नहीं देना चाहिए। त्रैलोक्यविजया, दुर्गा, भैरवी, कुब्जिका, भैरव, रुद्र, नरसिंहपट आदि भी इसी प्रकार हैं।
षट्कर्माणि ईश्वर उवाच षट्कर्माणि प्रवक्ष्यामि सर्वमन्त्रेषु तच्छृणु ।१३८.००१ आदौ साध्यं लिखेत्पूर्वं चान्ते मन्त्रसमन्वितं ॥१३८.००१ पल्लवः स तु विज्ञेयो महोच्चाटकरः परः ।१३८.००२ आदौ मन्त्रः ततः साध्यो मध्ये साध्यः पुनर्मनुः ॥१३८.००२ योगाख्यः सम्प्रदायोऽयङ्कुलोत्सादेषु योजयेत् ।१३८.००३ आदौ मन्त्रपदन्दद्यान्मध्ये साध्यं नियोजयेत् ॥१३८.००३ पुनश्चान्ते लिखेन्मन्त्रं साध्यं मन्त्रपदं पुनः ।१३८.००४ रोधकः सम्प्रदायस्तु स्तम्भनादिषु योजयेत् ॥१३८.००४ अधोर्ध्वं याम्यवामे तु(१) मध्ये साध्यन्तु योजयेत् ।१३८.००५ सम्पुटः सतु विज्ञेयो वश्याकर्षेषु योजयेत् ॥१३८.००५ मन्त्राक्षरं यदा साध्यं प्रथितञ्चाक्षराक्षरं ।१३८.००६ प्रथमः सम्प्रदायः स्यादाकृष्टिवशकारकः ॥१३८.००६ मन्त्राक्षरद्वयं लिख्य एकं साध्यक्षरं पुनः ।१३८.००७ विदर्भः सतु विज्ञेयो वश्याकाकर्षेषु योजयेत् ॥१३८.००७ आकर्षणाद्यत्कर्म वसन्ते चैव कारयेत् ।१३८.००८ तापज्वरे तथा वश्ये स्वाहा चाकर्षणे शुभं ॥१३८.००८ नमस्कारपदञ्चैव शान्तिवृद्धौ प्रयोजयेत् ।१३८.००९ पौष्टिकेषु वषट्कारमाकर्षे वशकर्मणि ॥१३८.००९ विद्वेषोच्चाटने मृत्यौ फट्स्यात्खण्डीकृतौ शुभे ।१३८.०१० लाभादौ मन्त्रदीक्षादौ वषट्कारस्तु सिद्धिदः ॥१३८.०१० यमोऽसि यमाराजोऽसि कालरूपोऽसि धर्मराट् ।१३८.०११ मयादत्तमिमं शत्रुमचिरेण निपातय ॥१३८.०११ निपातयामि यत्नेन निवृत्तो भव साधक ।१३८.०१२ संहृष्टमनसा(२) ब्रूयाद्देशिकोऽरिप्रसूदनः ॥१३८.०१२ पद्मे शुक्ले यमं प्रार्च्य होमादेतत्प्रसिद्ध्यति ।१३८.०१३ आत्मानम्भैरवं ध्यात्वा ततो मध्ये कुलेश्वरीं ॥१३८.०१३ रात्रौ वार्तां विजानाति आत्मनश्च परस्य च ।१३८.०१४ टिप्पणी १ अध ऊर्ध्वं याम्यवामे इति ख.. २ संरम्भमन्सेति छ.. दुर्गे दुर्गे रक्षणीति दुर्गां प्रार्च्यारिहा भवेत् ॥१३८.०१४ जप्त्वा हसक्षमलवरयुम्भैरवीं घातयेदरिम्
ईश्वर ने कहा — मैं छः प्रकार के कर्मों का वर्णन करता हूँ, जो सभी मन्त्रों में लागू होते हैं, उन्हें ध्यान से सुनो। सबसे पहले साध्य को लिखना चाहिए, फिर अन्त में मन्त्र सहित लिखना चाहिए। इसे पल्लव कहा जाता है, जो महान उच्चाटन करने वाला है। पहले मन्त्र, फिर साध्य, बीच में फिर से साध्य, और फिर मन्त्र लिखना चाहिए। योग नामक सम्प्रदाय को अंकुश, उत्सादन आदि में प्रयोग करना चाहिए। पहले मन्त्रपद देना चाहिए, बीच में साध्य रखना चाहिए। फिर अन्त में मन्त्र, साध्य और फिर मन्त्रपद लिखना चाहिए। रोकने वाला सम्प्रदाय स्तम्भन आदि में लगाया जाता है। नीचे, ऊपर, दक्षिण और वाम में बीच में साध्य रखना चाहिए। सम्पुट को वशीकरण और आकर्षण में प्रयोग करना चाहिए। जब मन्त्र का अक्षर साध्य के साथ हो और हर अक्षर के साथ साध्य जुड़ा हो, तो वह प्रथम सम्प्रदाय कहलाता है, जो आकर्षण और वशीकरण करता है। मन्त्र के दो अक्षर लिखकर, फिर एक साध्य अक्षर लिखना चाहिए, इसे विदर्भ कहा जाता है, जो वशीकरण और आकर्षण में लगाया जाता है। आकर्षण आदि के कार्य वसन्त में करने चाहिए। ताप, ज्वर और वशीकरण में 'स्वाहा' और आकर्षण में शुभ होता है। नमस्कार पद शान्ति और वृद्धि में प्रयोग करना चाहिए। पौष्टिक कार्यों में 'वषट्' का प्रयोग करें, आकर्षण और वशीकरण में भी। वैर, उच्चाटन और मृत्यु में 'फट्' तथा खण्डन में शुभ होता है। लाभ, मन्त्रदीक्षा आदि में 'वषट्' सिद्धि देने वाला है। हे यम, तुम यमराज हो, कालरूप हो, धर्मराज हो; मेरे द्वारा दिया गया यह शत्रु शीघ्र नष्ट हो जाए। मैं प्रयत्नपूर्वक नष्ट करता हूँ, साधक तुम निवृत्त हो जाओ। गुरु को प्रसन्न मन से बोलना चाहिए, जो शत्रु का संहारक हो। कमल या श्वेत पुष्प में यम का पूजन कर, हवन करने से यह सिद्ध होता है। पहले अपने को भैरव मानकर ध्यान करें, फिर बीच में कुलेश्वरी का। रात में अपने और दूसरे की बात जान लेता है। 'दुर्गे दुर्गे रक्ष' कहते हुए दुर्गा का पूजन कर शत्रु का संहारक बन जाता है। 'हस', 'क्ष', 'म', 'ल', 'व', 'र', 'युं', 'भैरवी' का जप कर शत्रु का नाश करें।
वश्यादियोगाः ईश्वर उवाच वश्यादियोगान् वक्ष्यामि लिखेद्द्व्यष्टपदे त्विमान् ।१४०.००१ भृङ्गराजः सहदेवी(१) मयूरस्य शिखा तथा ॥१४०.००१ पुत्रञ्जीवकृतञ्जली ह्यधःपुष्पा रुदन्तिका ।१४०.००२ कुमारी रुद्रजटा(२) स्याद्विष्णुक्रान्ता शितोऽर्ककः ॥१४०.००२ लज्जालुका मोहलता कृष्णधुस्तूरसञ्ज्ञिता(३) ।१४०.००३ गोरक्षः कर्कटो चैव मेषशृङ्गी स्नुही तथा ॥१४०.००३ ऋत्विजो १६ वह्नये ३ नागाः ८ पक्षौ २ मुनि ३ मनू १४ शिवः
ईश्वर ने कहा — अब मैं वशीकरण आदि के उपाय बताता हूँ, इन्हें आठ-आठ अक्षरों के जोड़ों में लिखना चाहिए। भृंगराज, सहदेवी, मोर की कलगी, पुत्रंजीव, कृतांजलि, अधःपुष्पा, रुदंतिका, कुमारी, रुद्रजटा, विष्णुक्रांता, शीतल अर्क, लज्जालु, मोहलता, कृष्णधतूरा, गोरक्ष, कर्कट, मेषशृंगी, स्नुही — ये सब प्रयोग में लाएँ। ऋत्विज सोलह, अग्नि तीन, नाग आठ, पक्षी दो, मुनि तीन, मनु चौदह, शिव — ये सभी गिनती में हैं।
मन्त्रौषधादिः ईश्वर उवाच मन्त्रौषधानि चक्राणि वक्ष्ये सर्वप्रदानि च ।१४२.००१ चौरनाम्नो वर्णगुणो द्विघ्नो मात्राश्चतुर्गुणाः ॥१४२.००१ नाम्ना हृते भवेच्छेषः चौरोऽथ जातकं वदे ।१४२.००२ प्रश्ने ये विषमा वर्णास्ते गर्भे पुत्रजन्मदाः ॥१४२.००२ नामवर्णैः समैः काणो वामेऽक्ष्णि विषमैः पुनः ।१४२.००३ दक्षिणाक्षि भवेत्काणं स्त्रीपुन्नामाक्षरस्य च ॥१४२.००३ मात्रावर्णाश्चतुर्निघ्ना वर्णपिण्डे गुणे कृते ।१४२.००४ समे स्त्री विषमे ना स्याद्विशेषे चमृतिः स्त्रियाः ॥१४२.००४ प्रथमं रूपशून्येऽथ प्रथमं म्रियते पुमान् ।१४२.००५ प्रश्नं सूक्ष्माक्षरैर्गृह्य द्रव्यैर्भागेऽखिले मतम् ॥१४२.००५ शनिचक्रं प्रवक्ष्यामि तस्य दृष्टिं परित्यजेत् ।१४२.००६ राशिस्थः सप्तमे दृष्टिश्चतुर्दशशतेर्धिका ॥१४२.००६ एकद्व्यष्टद्वादशमः पाददृष्टिश्च तं त्यजेत् ।१४२.००७ दिनाधिपः प्रहरभाक्शेषा यामार्धभागिनः ॥१४२.००७ शनिभागन्त्यजेद्युद्धे दिनराहुं वदामि ते ।१४२.००८ रवौ पूर्वेऽनिले मन्दे गुरौ याम्येऽनले भृगौ ॥१४२.००८ अग्नौ कुजे भवेत्सोम्ये स्थिते राहुर्बुधे सदा ।१४२.००९ फणिराहुस्तु प्रहरमैशे वह्नौ च राक्षसे ॥१४२.००९ वायौ संवेष्टयित्वा च शत्रुं हन्तीशसन्मुखं ।१४२.०१० तिथिराहुं प्रवक्ष्यामि पूर्णिमाग्नेयगोचरे ॥१४२.०१० अमावास्या वायवे च राहुः सम्मुखशत्रुहा ।१४२.०११ काद्या जान्ताः सम्मुखे स्युः साद्या दान्ताश्च दक्षिणे ॥१४२.०११ अक्ले त्यजेत्कुजगणान् धाद्या मान्ताश्च पूर्वतः ।१४२.०१२ याद्या हान्ता उत्तरे स्युस्तिथिदृष्टिं विवर्जयेत् ॥१४२.०१२ पूर्वाश्च दक्षिणास्तिस्रो रेखा वै मूलभेदके ।१४२.०१३ सूर्यराश्यादि संलिख्य दृष्टौ हानिर्जयोऽन्यथा ॥१४२.०१३ विष्टिराहुं प्रवक्ष्यामि अष्टौ रेखास्तु पातयेत् ।१४२.०१४ शिवाद्यमं यमाद्वायुं वायोरिन्द्रं ततोऽम्बुपं ॥१४२.०१४ नैर्ऋताच्च नयेच्चन्द्रं चन्द्रादग्निं ततो जले ।१४२.०१५ जलादीशे चरेद्राहुर्विष्ट्या सह महाबलः ॥१४२.०१५ ऐशान्यां च तृतीयादौ सप्तम्यादौ च याम्यके ।१४२.०१६ एवं कृष्णे सिते पक्षे वायौ राहुश्च हन्त्यरीन् ॥१४२.०१६ इन्द्रादीन् भैरवादींश्च ब्रह्माण्यादीन् ग्रहादिकान् ।१४२.०१७ अष्टाष्टकञ्च पूर्वादौ याम्यादौ वातयोगिनीं ॥१४२.०१७ यान्दिशं वहते वायुस्तत्रस्थो घातयेदरीन् ।१४२.०१८ दृढीकरणमाख्यास्ये कण्ठे बाह्वादिधारिता ॥१४२.०१८ पुष्योद्धृता काण्डलक्ष्यं वारयेत्शरपुङ्खिका ।१४२.०१९ तथा ऽपराजिता पाठा द्वाभ्यां खड्गं निवारयेत् ॥१४२.०१९ ओं नमो भगवति वज्रशृङ्खले हन २ ओं भक्ष २ ओं खाद ओं अरे रक्तं पिब कपालेन रक्ताक्षि रक्तपटे भस्माङ्गि भस्मलिप्तशरीरे वज्रायुधे वज्राकारनिचिते पूर्वां दिशं बन्ध २ ओं दक्षिणां दिशम्बन्ध २ ओं पश्चिमां दिशम्बन्ध २ उत्तरां दिशम्बन्ध २ नागान् बन्ध २ नागपत्नीर्बन्ध २ ओं असुरान् बन्ध २ ओं यक्षराक्षसपिशाचान् बन्ध २ ओं प्रेतभूतगन्धर्वादयो ये केचिदुपद्रवास्तेभ्यो रक्ष २ ओं ऊर्धवं रक्ष २ अधा रक्ष २ ओं क्षुरिक बन्ध २ ओं ज्वल महाबले घटि २ ओं मोटि २ सटावलिवज्जाग्निवज्रप्राकारे हुं फठ्रीं ह्रूं श्रीं फठ्रीं हः फूं फें फः सर्वग्रहेभ्यः सर्वव्याधिभ्यः सर्वदुष्टोपद्रवेभ्यो ह्रीं अशेषेभ्यो रक्ष २ ग्रहज्वरादिभूतेषु सर्वकर्मसु योजयेत्
ईश्वर ने कहा — अब मैं तुम्हें वे मन्त्र, औषधियाँ और चक्र बताऊँगा, जो सब कुछ प्रदान करने वाले हैं। चोर के नाम, वर्ण और गुण दो गुना, मात्रा चार गुना होती है। नाम से हटाने पर शेष बचता है, चोर या जातक का पता चलता है। प्रश्न में जो विषम वर्ण होते हैं, वे गर्भ में पुत्र जन्म देते हैं। नाम के वर्ण यदि समान हों तो बायें नेत्र में काना, विषम हों तो दायें नेत्र में काना होता है, स्त्री-पुरुष नाम के अक्षर से भी। मात्रा और वर्ण चार गुना, वर्णपिण्ड और गुण के अनुसार। समान हो तो स्त्री, विषम हो तो नहीं; विशेष में स्त्री की मृत्यु होती है। पहले रूपशून्य हो तो पहले पुरुष मरता है। प्रश्न में सूक्ष्माक्षर लेकर, द्रव्य के पूरे भाग में विचार करें। अब मैं शनि का चक्र बताता हूँ, उसकी दृष्टि से बचना चाहिए। राशि में सातवीं दृष्टि, चौदह सौ से अधिक होती है। एक, दो, आठ, बारहवीं पाद दृष्टि को त्यागना चाहिए। दिन का स्वामी प्रहर का भागी, शेष याम के आधे भाग के होते हैं। शनि के भाग को युद्ध में त्यागना चाहिए, दिन में राहु का बताता हूँ। सूर्य में पूर्व, वायु में मंद, गुरु में याम्य, अनल में भृगु। अग्नि में मंगल, सोम में राहु, बुध में सदा। फणिराहु प्रहर में ऐशान, अग्नि में राक्षस। वायु में शत्रु को बाँधकर, शत्रु का नाश करता है। तिथि में राहु का बताता हूँ, पूर्णिमा में अग्नि के क्षेत्र में। अमावस्या में वायु में राहु सामने शत्रु का नाश करता है। काद्य जाति सामने, साध्य दाँत दक्षिण में। अक्ले में मंगल को त्यागें, धाद्य मांत पूर्व में। याद्य हांत उत्तर में, तिथि दृष्टि को त्यागें। पूर्व और दक्षिण की तीन रेखाएँ मूल भेदक में। सूर्य राशि आदि लिखकर दृष्टि में हानि, अन्यथा विजय। विष्टि राहु का बताता हूँ, आठ रेखाएँ खींचें। शिव आदि यम, यम से वायु, वायु से इन्द्र, फिर अम्बुपति। नैऋति से चन्द्र, चन्द्र से अग्नि, फिर जल में। जल से ईशान, राहु विष्टि के साथ महाबली। ऐशान में तीसरे, सप्तम में याम्य में। ऐसे कृष्ण और शुक्ल पक्ष में वायु और राहु शत्रु का नाश करते हैं। इन्द्र आदि, भैरव आदि, ब्रह्माणी आदि, ग्रह आदि। आठ-आठ पूर्व से, याम्य से वातयोगिनी। जिस दिशा में वायु बहती है, वहीं शत्रु का नाश करें। दृढ़ीकरण बताता हूँ, गले, बाँह आदि में धारण करें। पुष्य से निकाली गई काँड की पहचान, तीर की नोक को रोकती है। अपराजिता पाठ से दो बार तलवार को रोकें। 'ॐ नमो भगवति वज्रशृंखला, हन, ॐ भक्ष, ॐ खाद, ॐ अरे रक्तं पिब, कपाल से रक्ताक्षि, रक्तपट, भस्मांगि, भस्मलिप्त शरीर, वज्रायुध, वज्राकार, पूर्व दिशा बाँध, दक्षिण दिशा बाँध, पश्चिम दिशा बाँध, उत्तर दिशा बाँध, नाग बाँध, नागपत्नी बाँध, असुर बाँध, यक्ष-राक्षस-पिशाच बाँध, प्रेत-भूत-गंधर्व आदि जो भी उपद्रव हों, उनसे रक्षा करो, ऊपर रक्षा करो, नीचे रक्षा करो, क्षुरिका बाँध, ज्वल, महाबली, घटि, मोटि, सटावली, वज्ज्राग्निवज्रप्राकार, हुं फट्, ह्रीं, ह्रूं, श्रीं, फट्, ह्रीं, हः फूं फें फः, सभी ग्रहों से, सभी रोगों से, सभी दुष्ट उपद्रवों से, ह्रीं, सब से रक्षा करो। ग्रह, ज्वर आदि में, सभी कार्यों में प्रयोग करें।
मालिनीनानामन्त्राः ईश्वर उवाच नानामन्त्रान् प्रवक्ष्यामि षोढान्यासपुरःसरम् ।१४५.००१ न्यासस्त्रिधा तु षोढा स्युः शाक्तशाम्भवयामलाः ॥१४५.००१ शाम्भवे शब्दराशिः षट्षोडशग्रन्थिरूपवान् ।१४५.००२ त्रिविद्या तद्ग्रहो न्यासस्त्रितत्त्वात्माभिधानकः ॥१४५.००२ चतुर्थो वनमालायाः श्लोकद्वादशरूपवान् ।१४५.००३ पञ्चमो रत्नपञ्चात्मा नवात्मा षष्ठ ईरितः ॥१४५.००३ शाक्ते पक्षे च मालिन्यास्त्रिविद्यात्मा द्वितीयकः ।१४५.००४ अधोर्यष्टकरूपोऽन्यो द्वादशाङ्गश्चतुर्थकः ।१४५.००४ पञ्चमस्तु षडङ्गः स्याच्छक्तिश्चान्यास्त्रचण्डिका ।१४५.००५ क्रीं ह्रौं क्लीं श्रीं क्रूं फट्त्रयं स्यात्तुर्याख्यं सर्वसाधकं ॥१४५.००५ मालिन्या नादिकान्तं स्यात्नादिनी च शिखा स्मृता ।१४५.००६ अग्रसेनी शिरसि स्यात्शिरोमालानिवृत्तिः शः ॥१४५.००६ ट शान्तिश्च शिरो भूयाच्चामुण्डा च त्रिनेत्रगा ।१४५.००७ ढ प्रियदृष्टिर्द्विनेत्रे च नासागा गुह्यशक्तिनी ॥१४५.००७ न नारायणी द्विकर्णे च दक्षकर्णे त मोहनौ ।१४५.००८ ज प्रज्ञा वामकर्नस्था वक्त्रे च वज्रिणी स्मृता ॥१४५.००८ क कराली दक्षदंष्ट्रा वामांसा ख कपालिनी ।१४५.००९ ग शिवा ऊर्ध्वदंष्ट्रा स्याद् घ घोरा वामदंष्ट्रिका ॥१४५.००९ उ शिखा दन्तविन्यासा ई माया जिह्वया स्मृता ।१४५.०१० अ स्यान्नागेश्वरी वाचि व कण्ठे शिखिवाहिनी ॥१४५.०१० भ भीषणी दक्षस्कन्धे वायुवेगा म वामके ।१४५.०११ डनामा दक्षबाहौ तु ढ वामे च विनायका ॥१४५.०११ प पूर्णिमा द्विहस्ते तु ओकाराद्यङ्गुलीयके ।१४५.०१२ अं दर्शनी वामाङ्गुल्य अः स्यात्सञ्जीवनी करे ॥१४५.०१२ ट कपालिनी कपालं शूलदण्डे त दीपनी ।१४५.०१३ त्रिशूले ज जयन्ती स्याद्वृद्धिर्यः साधनी स्मृता ॥१४५.०१३ जीवे श परमाख्या स्याद् हः प्राणे चाम्बिका स्मृता ।१४५.०१४ दक्षस्तने छ शरीरा न वामे पूतना स्तने ॥१४५.०१४ अ स्तनक्षीरा आ मोटो लम्बोदर्युदरे च थ ।१४५.०१५ नाभौ संहारिका क्ष स्यान्महाकाली नितम्बम् ॥१४५.०१५ गुह्ये स कुसुममाला ष शुक्रे शुक्रदेविका ।१४५.०१६ उरुद्वये त तारास्यादज्ञाना दक्षजानुनि ॥१४५.०१६ वामे स्यादौ क्रियाशक्तिरो गायत्री च जङ्घगा ।१४५.०१७ ओ सावित्री वामजङ्घा दक्षे दो दोहनी पदे ॥१४५.०१७ फ फेत्कारी वामपादे नवात्मा मालिनी मनुः ।१४५.०१८ अ श्रीकण्ठः शिखायां स्यादावक्त्रे स्यादनन्तकः ॥१४५.०१८ इ सूक्ष्मो दक्षनेत्रे स्यादी त्रिमूर्तिस्तु वामके ।१४५.०१९ उ दक्षकर्णेऽमरौश ऊ कर्णेर्घांशकोऽपरे ॥१४५.०१९ ऋ भावभूतिर्नासाग्रे वामनासा तिथीश ऋ ।१४५.०२० ळ स्थाणुर्दक्षगण्डे स्याद्वामगण्डे हरश्च ॡ ॥१४५.०२० कटीशो दन्तपङ्क्तावे भूतीशश्चोर्ध्वदन्त ऐ ।१४५.०२१ सद्योजात ओ अधरे ऊर्ध्वौष्ठेऽनुग्रहीश औ ॥१४५.०२१ अं क्रूरो घाटकायां स्यादः महासेनजिह्वया ।१४५.०२२ क क्रोधीशो दक्षस्कन्धे खश्चण्डीशश्च बाहुषु ॥१४५.०२२ पञ्चान्तकः कूर्परे गो घ शिखी दक्षकङ्कणे ।१४५.०२३ ङ एकपादश्चाङ्गुल्यो तामस्कन्धे च कूर्मकः ॥१४५.०२३ छ एकनेत्रो बाहौ स्याच्चतुर्वक्त्रो ज कूर्परे ।१४५.०२४ झ राजसः कङ्कणगः ञः सर्वकामदोऽङ्गुली ॥१४५.०२४ ट सोमेशो नितम्बे स्याद्दक्ष ऊरुर्ठ लाङ्गली ।१४५.०२५ ड दारुको दक्षजानौ जङ्घा ढोऽर्धजलेश्वरः ॥१४५.०२५ ण उमाकान्तकोऽङ्गुल्यस्त आषाढो नितम्बके ।१४५.०२६ थ दण्डी वाम ऊरौ स्याद्द भिदो वामजानुनि ॥१४५.०२६ ध मीनो वामजङ्घायान्न मेषश्चरणाङ्गुली ।१४५.०२७ प लोहितो दक्षकुक्षौ फ शिखी वामकुक्षिगः ॥१४५.०२७ ब गलण्डः पृष्ठवंशे भो नाभौ च द्विरण्डकः ।१४५.०२८ म महाकालो हृदये य वाणीशस्त्वविस्मृतः ॥१४५.०२८ र रक्ते स्याद्भुजङ्गेशो ल पिनाकी च मांसके ।१४५.०२९ व खड्गीशः स्वात्मनि स्याद्बकश्चास्थिनि शः स्मृतः ॥१४५.०२९ ष श्वेतश्चैव मज्जायां स भृगुः शुक्रधातुके ।१४५.०३० प्राणे ह नकुलीशः स्यात्क्ष संवर्तश्च कोषगः ॥१४५.०३० रुद्रशक्तीः प्रपूज्य ह्रीं बीजेनाखिलमाप्नुयात्
ईश्वर ने कहा — अब मैं अनेक प्रकार के मंत्रों को, छह प्रकार के न्यास के साथ, विस्तार से बताऊँगा। न्यास तीन तरह के होते हैं, जो छह-छह प्रकार के हैं — शाक्त, शांभव और यामल। शांभव पक्ष में शब्दों के समूह से बने हुए, छः और सोलह ग्रंथियों के रूप में न्यास होते हैं। इसमें त्रिविद्या और उनके ग्रहण के साथ न्यास, तीन तत्त्वों के नाम से प्रसिद्ध है। चौथा न्यास वनमाला का है, जो बारह श्लोकों के रूप में है। पाँचवाँ न्यास रत्नों के पाँच रूपों वाला और नवात्मा कहलाता है, छठा न्यास कहा गया है। शाक्त पक्ष में मालिनी का न्यास त्रिविद्या स्वरूप दूसरा है। नीचे आठ अंगों वाला न्यास है, बारह अंगों वाला चौथा है। पाँचवाँ न्यास छह अंगों वाला है, शक्ति और चण्डिका अन्य न्यास हैं। 'क्रीं', 'ह्रौं', 'क्लीं', 'श्रीं', 'क्रूं', 'फट्' — ये तीनों मंत्र चतुर्थ कहलाते हैं, जो सब सिद्धियाँ देने वाले हैं। मालिनी का अंत नाड़ी तक है, नादिनी शिखा कही गई है। अग्रसेनी सिर पर है, शिरोमाला की निवृत्ति 'श' है। 'ट' शांति है, सिर पर है, चामुंडा त्रिनेत्र में है। 'ढ' प्रियदृष्टि दोनों नेत्रों में है, नासिका के पास गुह्यशक्ति है। 'न' नारायणी दोनों कानों में है, दाहिने कान में 'त' मोहिनी है। 'ज' प्रज्ञा बाएँ कान में है, मुख में वज्रिणी कही गई है। 'क' कराली दाहिने दाँत में है, बाएँ माँस में 'ख' कपालिनी है। 'ग' शिवा ऊपर के दाँत में है, 'घ' घोरा बाएँ दाँत में है। 'उ' शिखा दाँतों की पंक्ति में है, 'ई' माया जिह्वा में है। 'अ' नागेश्वरी वाणी में है, 'व' कंठ में शिखिवाहिनी है। 'भ' भीषणि दाहिने कंधे में है, 'म' वाम कंधे में वायुवेगा है। 'ड' नाम दाहिने भुज में है, 'ढ' बाएँ में विनायका है। 'प' पूर्णिमा दोनों हाथों में है, 'ओ' अंगुली के अग्रभाग में है। 'अं' दर्शनी बाएँ अंगुली में है, 'अः' संजीवनी हाथ में है। 'ट' कपालिनी कपाल में है, शूलदंड में 'त' दीपनी है। त्रिशूल में 'ज' जयंती है, वृद्धि साधनी कही गई है। जीव में 'श' परमाख्या है, 'हः' प्राण में अंबिका है। दाहिने स्तन में 'छ' शरीर में है, बाएँ में पूतना स्तन में है। 'अ' स्तन का क्षीर है, 'आ' मोटा, लम्बोदर के उदर में 'थ' है। नाभि में संहारिका 'क्ष' है, महाकाली नितंब में है। गुप्तांग में 'स' कुसुममाला है, शुक्र में 'ष' शुक्रदेविका है। दोनों जंघाओं में 'त' तारा है, अज्ञान दाहिने घुटने में है। बाएँ में आदि क्रियाशक्ति है, 'र' गायत्री जंघा में है। 'ओ' सावित्री बाईं जंघा में है, दाहिने में 'दो' दोहनी पाँव में है। 'फ' फेटकारी बाएँ पाँव में है, नवात्मा मालिनी मंत्र है। 'अ' श्रीकंठ शिखा में है, मुख में अनंतक है। 'इ' सूक्ष्म दाहिने नेत्र में है, 'ई' त्रिमूर्ति बाएँ में है। 'उ' दाहिने कान में अमर है, 'ऊ' दूसरे कान में अंशक है। 'ऋ' भावभूति नासिका के अग्रभाग में है, बाईं नासिका में तिथीश है। 'ळ' स्थाणु दाहिने गाल में है, बाएँ में हर है। कटि के ईश्वर दंतपंक्ति में हैं, भूतिश्वर ऊपर के दाँत में है। सद्योजात अधर में है, ऊपर के होंठ में अनुग्रहीश्वर है। 'अं' क्रूर घाटिका में है, 'अः' महा सेन जिह्वा में है। 'क' क्रोधीश्वर दाहिने कंधे में है, 'ख' चण्डीश दोनों भुजाओं में है। पंचांतक कुहनी में है, 'घ' शिखी दाहिने कंगन में है। 'ङ' एकपाद अंगुलियों में है, तमस्कंध में कूर्मक है। 'च' एकनेत्र भुज में है, चतुर्वक्त्र 'ज' कुहनी में है। 'झ' राजस कंगन में है, 'ञ' सर्वकामद अंगुली में है। 'ट' सोमेश नितंब में है, दाहिने जंघा में 'ठ' लांगली है। 'ड' दारुक दाहिने घुटने में है, जंघा में 'ढ' अर्धजलेश्वर है। 'ण' उमाकांत अंगुली में है, 'त' आशाढ़ नितंब में है। 'थ' दंडी बाईं जंघा में है, 'द' भिदो बाएँ घुटने में है। 'ध' मीन बाईं जंघा में है, 'न' मेष चरण अंगुली में है। 'प' लोहित दाहिने पेट में है, 'फ' शिखी बाएँ पेट में है। 'ब' गलंड पीठ में है, 'भ' नाभि में द्विरंडक है। 'म' महाकाल हृदय में है, 'य' वाणीश्वर अविस्मृत है। 'र' रक्ते भुजंगेश है, 'ल' पिनाकी मांस में है। 'व' खड्गीश्वर आत्मा में है, 'ब' हड्डी में बक है। 'ष' श्वेत मज्जा में है, 'स' भृगु शुक्रधातु में है। प्राण में 'ह' नकुलीश्वर है, 'क्ष' संवर्त कोश में है। रुद्रशक्तियों की पूजा करके 'ह्रीं' बीज से सब कुछ प्राप्त किया जा सकता है।
अष्टाष्टकदेव्यः ईश्वर उवाच त्रिखण्डीं सम्प्रवक्षामि ब्रह्मविष्णुमहेश्वरीं ।१४६.००१ ओं नमो भगवते रुद्राय नमः । नमश्चामुण्डे नमश्चाकाशमातॄणां सर्वकामार्थसाधनीनामजरामरीणां सर्वत्राप्रतिहतगतीनां स्वरूपरूपपरिवर्तिनीनां सर्वसत्त्ववशीकरणोत्सादनीन्मूलनसमस्तकर्मप्रवृत्तानां सर्वमातृगुह्यं हृदयं परमसिद्धं परकर्मच्छेदनं परमसिद्धिकरम्मातॄणां वचनं शुभं ब्रह्मखण्डपदे रुद्रैरेकविंशाधिकं शतं ॥१४६.००१ तद्यथा, ओं नमश्चामुण्डे ब्रह्माणि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमःचामुण्डे माहेश्वरि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे कौमारि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा ।ों नमश्चामुण्डे वैष्णवि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे वाराहि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे इन्द्राणि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे चण्डि अगोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे ईशानि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा(१) यथाक्षरपदानां हि विष्णुखण्डन्द्वितीयकं ।१४६.००२ ओं नमश्चामुण्डे ऊर्ध्वकेशि ज्वलितशिखरे(२) विद्युज्जिह्वे तारकाक्षि पिण्गलभ्रुवे विकृतदंष्ट्रे क्रुद्धे ओं मांसशोणितसुरासवप्रिये हस २ ओं नृत्य २ ओं विजृम्भय २ ओं मायत्रैलोक्यरूपसहस्रपरिवर्तिनीनां ओं बन्ध २ ओं कुट्ट २ चिरि २ हिरि २ भिरि २ त्रासनि २ भ्रामणि २ ओं द्राविणि २ क्षोभणि २ टिप्पणी १ ओं नमश्चामुण्डे माहेश्वरीत्यादिः, विच्चे स्वाहेत्यन्तः पाठः छ.. पुस्तके नास्ति २ ज्वलितशिख इति ख.. , ङ.. , घ.. , ञ.. च मारिणि २ संजीवनि २ हेरि २ गेरि २ घेरि २ ओं मुरि २ ओं नमो मातृगणाय नमो नमो विच्चे एकत्रिंशत्पदं शम्भोः शतमन्त्रैकसप्ततिः ॥१४६.००२ हे घौं पञ्चप्रणवाद्यन्तां त्रिखण्डीञ्च जपेद्यजेत् ।१४६.००३ हे घौं श्रीकुब्जिकाहृदयं पदसन्धौ तु योजयेत् ॥१४६.००३ अकुन्तादित्रिमध्यस्थं कुलादेश्च त्रिमध्यगं ।१४६.००४ मध्यमादि त्रिमध्यस्थं पिण्डं पादे त्रिमध्यगं ॥१४६.००४ त्रयार्धमात्रासंयुक्तं प्रणवाद्यं शिखाशिवां ।१४६.००५ ओं क्ष्रौं शिखाभैरवाय नमः । स्खीं स्खौं स्खें सवीजत्र्यक्षरः ह्रां ह्रीं ह्रैं निर्वीजन्त्र्यर्णं द्वात्रिंशद्वर्णकम्परं ॥१४६.००५ क्षादयश्च ककारान्ता अकुला च कुलक्रमात् ।१४६.००६ शशिनी भानुनी चैव पावनी शिव इत्यतः ॥१४६.००६ गान्धरी णश्च पिण्डाक्षी चपला गजजिह्विका ।१४६.००७ म मृषा भयसारा स्यान्मध्यमा फोऽजराय च ॥१४६.००७ कुमारो कालरात्री न सङ्कटा द ध कालिका ।१४६.००८ फ शिवा भवघोरा ण ट वीभत्सा त विद्युता ॥१४६.००८ ठ विश्वम्भरा शंशिन्या ढ ज्वालामालया तथा ।१४६.००९ कराली दुर्जया रङ्गी वामा ज्येष्ठा च रौद्र्यपि ॥१४६.००९ ख काली क कुलालम्वी अनुलोमा द पिण्डिनी ।१४६.०१० आ वेदिनी इ रूपी वै शान्तिर्मूर्तिः कलाकुला ॥१४६.०१० ऋ खड्गिनी उ बलिता ळ कुला ॡ तथा यदि ।१४६.०११ सुभगा वेदनादिन्या कराली अं च मध्यमा ॥१४६.०११ अः अपेतरया पीठे पूज्याश्च कक्तयः क्रमात् ।१४६.०१२ स्खां स्खीं स्खौं महाभैरवाय नमः ।१४६.०१२ अक्षोद्या ह्यृक्षकर्णी च राक्षसी क्षपणक्षया ॥१४६.०१२ पिङ्गाक्षी चाक्षया क्षेमा ब्रह्माण्यष्टकसंस्थिताः ।१४६.०१३ इला लीलावती नीला लङ्गा लङ्केश्वरी तथा ॥१४६.०१३ लालसा विमला माला(१) माहेश्वर्य.अष्टके स्थिताः ।१४६.०१४ हुताशना विशालाक्षी ह्रूङ्कारी वडवामुखी ॥१४६.०१४ हाहारवा तथा क्रूरा क्रोधा बाला खरानना ।१४६.०१५ कौमार्या देहसम्भूताः पूजिताः सर्वसिद्धिदाः ॥१४६.०१५ स्सर्वज्ञा तरला तारा ऋग्वेदा च हयानना ।१४६.०१६ सारासारस्वयङ्ग्राहा शाश्वती(२) वैष्णवीकुले ॥१४६.०१६ तालुजिह्वा च रक्ताक्षी विद्युज्जिह्वा करङ्किणी ।१४६.०१७ मेघनादा प्रचण्डोग्रा कालकर्णी कलिप्रिया ॥१४६.०१७ वाराहीकुलसम्भूताः पूजनीया जयार्थिना ।१४६.०१८ चम्पा चम्पावती चैव प्रचम्पा ज्वलितानना ॥१४६.०१८ पिशाची पिचुवक्त्रा च लोलुपा ऐन्द्रीसम्भवाः ।१४६.०१९ पावनी याचनी चैव वामनी दमनी तथा ॥१४६.०१९ बिन्दुवेला वृहत्कुक्षी विद्युता विश्वरूपिणी ।१४६.०२० चामुण्डाकुलसम्भूता मण्डले पूजिता जये ॥१४६.०२० यमजिह्वा जयन्ती च दुर्जया च यमान्तिका(३) ।१४६.०२१ टिप्पणी १ लोला इति ज.. २ सात्त्विकी इति ज.. ३ जयन्तिकेति ख.. विडाली रेवती चैव जया च विजया तथा ॥१४६.०२१ महालक्ष्मीकुले जाता अष्टाष्टकमुदाहृतम्
ईश्वर ने कहा — अब मैं तीन खंडों वाली, ब्रह्मा, विष्णु और महेश्वरी की देवियों का विस्तार से वर्णन करता हूँ। 'ॐ नमो भगवते रुद्राय नमः। नमः चामुंडे, नमः आकाशमाताओं को, जो सभी इच्छाओं और कार्यों को सिद्ध करने वाली, अजर-अमर, सर्वत्र बिना रुकावट चलने वाली, अपने रूप को बदलने वाली, सबको वश में करने वाली, समस्त कर्मों की जड़ को काटने वाली, सभी माताओं का गुप्त हृदय, परम सिद्ध, परकर्म को काटने वाली, परम सिद्धि देने वाली, माताओं का शुभ वचन है।' ब्रह्मखंड में रुद्रों के साथ एक सौ इक्कीस मंत्र हैं। जैसे — 'ॐ नमः चामुंडे ब्रह्माणि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा।' इसी प्रकार महेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इंद्राणी, चण्डी, ईशानी — इन सबका भी मंत्र है। विष्णु खंड में — 'ॐ नमः चामुंडे ऊर्ध्वकेशी ज्वलितशिखरे, विद्युत्जिह्वे, तारकाक्षि, पिंगलभ्रुवे, विकृतदंष्ट्रे, क्रुद्धे, ॐ मांस, शोणित, सुरासवप्रिय, हस, ॐ नृत्य, ॐ विजृंभय, ॐ मायात्रैलोक्यरूपसहस्रपरिवर्तिनी, ॐ बंध, ॐ कुट्ट, चिरि, हिरि, भिरि, त्रासनि, भ्रामणि, ॐ द्राविणि, क्षोभणि, मारीणि, संजीवनि, हेरी, गेरी, घेरी, ॐ मुरि, ॐ नमो मातृगणाय नमो नमो विच्चे।' शंभु के मंत्रों में इकतीस पद हैं, कुल एक सौ सत्तर मंत्र हैं। 'हे घौं' से पाँच प्रणवों के साथ तीन खंडों का जप और यज्ञ करें। 'हे घौं' श्रीकुब्जिका हृदय को पदों के संधि में रखें। 'अकुंता' से लेकर 'त्रिमध्य' तक कुलादि, मध्य आदि, पिंड, पाद — इन सब में त्रिमात्रा सहित प्रणव से शिखा शिवा तक। 'ॐ क्ष्रौं शिखाभैरवाय नमः।' 'स्क्हीं स्क्हौं स्क्हें' — ये सब बीजत्रयाक्षर हैं। 'ह्रां ह्रीं ह्रैं' — ये निर्वीज मंत्र हैं, बत्तीस वर्णों के साथ। 'क्षादयः ककारांत, अकुला, कुलक्रम से, शशिनी, भानुनी, पावनी, शिवा, गंधारी, णश्च पिंडाक्षी, चपला, गजजिह्विका, मृषा, भयसारा, मध्यमा, फोऽजराय, कुमारो, कालरात्रि, संकटा, द, धा कालिका, फा शिवा, भवघोरा, ण, ट, वीभत्सा, ता विद्युता, ठा विश्वंभरा, शंशिन्या, ढा ज्वालामाला, कराली, दुर्जया, रंगी, वामा, ज्येष्ठा, रौद्री, खा काली, क कुलालंवी, अनुलोमा, दा पिंडिनी, आ वेदिनी, ई रूपी, शांति, मूर्ति, कलाकुला, ऋ खड्गिनी, उ बलिता, ळा कुला, ळी, यदि, सुभगा, वेदना आदि, कराली, अं मध्यमा, अः अपेतरया पीठ में पूज्य, कक्तयः क्रम से। 'स्क्हां स्क्हीं स्क्हौं महाभैरवाय नमः।' अक्षोद्य, ऋक्षकर्णी, राक्षसी, क्षपणक्षया, पिंगाक्षी, अक्षया, क्षेमा, ब्रह्माण्यष्टक में स्थित। इला, लीलावती, नीला, लंगा, लंकेश्वरी, लालसा, विमला, माला — ये महेश्वरी अष्टक में स्थित हैं। 'हुताशना, विशालाक्षी, ह्रूंकारी, वडवामुखी, हाहारवा, क्रूरा, क्रोधा, बाला, खरानना' — ये कौमारी से उत्पन्न, पूजनीय, सर्वसिद्धिदायिनी हैं। 'सर्वज्ञा, तरला, तारा, ऋग्वेदा, हयानना, सारासार, स्वयंग्राहा, शाश्वती' — ये वैष्णवी कुल में हैं। तालुजिह्वा, रक्ताक्षी, विद्युत्जिह्वा, करंकिणी, मेघनादा, प्रचंडोग्रा, कालकर्णी, कलिप्रिया — ये वाराही कुल में उत्पन्न, पूजनीय, जय की कामना करने वालों के लिए हैं। 'चम्पा, चम्पावती, प्रचम्पा, ज्वलितानना, पिशाची, पिचुवक्त्रा, लोलुपा' — ये इंद्राणी से उत्पन्न हैं। 'पावनी, याचनी, वामनी, दमनी, बिंदुवेला, वृहत्कुक्षी, विद्युता, विश्वरूपिणी' — ये चामुंडा कुल में उत्पन्न, मंडल में पूजनीय हैं। 'यमजिह्वा, जयंती, दुर्जया, यमांतिका, विडाली, रेवती, जया, विजय' — ये महालक्ष्मी कुल में उत्पन्न अष्ट-अष्टक देवियाँ कही गई हैं।
त्वरितापूजादिः ईश्वर उवाच । ओं गुह्यकुब्जिके हुं फट्मम सर्वोपद्रवान् यन्त्रमन्त्रतन्त्रचूर्णप्रयोगादिकं येन कृतं कारितं कुरुते करिष्यति कारयिष्यति तान् सर्वान् हन २ दंष्ट्राकरालिनि ह्रैं ह्रीं हुं गुह्यकुब्जिकायै द्वाहा । ह्रौं ओं खे(१) वों गुह्यकुब्जिकायै नमः ह्रीं सर्वजनक्षोभणी जनानुकर्षिणी ततः ।१४७.००१ ओं खें ख्यां(२), सर्वजनवशङ्करी तथा स्याज्जनमोहिनी ॥१४७.००१ ओं ख्यौं(३) सर्वजनस्तम्भनी ऐं खं ख्रां क्षोभणी तथा ।१४७.००२ टिप्पणी १ क्रीं ख ख ये ख्रौं इति छ.. २ ओं ख ख्यां इति छ.. । ओं स्फूं इति ग.. ३ ओं ख ख्रौं इति छ.. । ओं स्फैं इति झ.. ऐं त्रितत्त्वं वीजं श्रेष्ठङ्कुलं पञ्चाक्षरी तथा ॥१४७.००२ फं श्रीं क्षीं श्रीं ह्रीं क्षें वच्छे क्षे क्षे ह्रूं फठ्रीं नमः । ओं ह्रां क्षे वच्छे क्षे क्षो ह्रीं फट्नवेयं त्वरिता पुनर्ज्ञेयार्चिता जये ह्रीं सिंहायेत्यासनं स्याथ्रीं क्षे हृदयमीरितं ।१४७.००३ वच्छेऽथ शिरसे स्वाहा त्वरितायाः शिवः स्मृतः ॥१४७.००३ क्षें ह्रीं शिखायै वौषट्स्याद्भवेत्क्षें कवचाय हुं ।१४७.००४ ह्रूं नेत्रत्रयाय वौषठ्रीमन्तञ्च फडन्तकं ॥१४७.००४ ह्रीं कारी(१) खेचरी चण्डा छेदनी क्षोभणी क्रिया ।१४७.००५ क्षेमकारी च ह्रीं कारी फट्कारी नवशक्तयः ॥१४७.००५ अथ दूरीः प्रवक्ष्यामि पूज्या इन्द्रादिगाश्च ताः ।१४७.००६ ह्रीं नले बहुतुण्डे(२) च खगे ह्रीं(३) खेचरे ज्वलानि ज्वल ख खे छ छे शवविभीषणे(४) च छे चण्डे छेदनि करालि ख खे छे क्षे खरहाङ्गी ह्रीम् । क्षे वक्षे कपिले ह क्षे ह्रूं क्रून्तेजोवति रौद्रि मातः ह्रीं फे वे फे फे वक्रे वरी फे । पुटि पुटि घोरे ह्रूं फट्(५) ब्रह्मवेतालि मध्ये गुह्याङ्गानि च तत्त्वानि त्वरितायाः पुनर्वदे ॥१४७.००६ ह्रौं ह्रूं हः(६) हृदये प्रोक्तं हों हश्च शिरः स्मृतं ।१४७.००७ फां ज्वल ज्वलेति च शिखा वर्म इले ह्रं हुं हुं ॥१४७.००७ टिप्पणी १ क्रीं कारो इति छ.. २ ह्रीं नले वज्रतुण्डे इति ज.. ३ खगे क्रीमिति छ.. ४ शरविभीषणे इति ज.. ५ क्रूं फटिति छ.. ६ क्रीं ह्रूं ह इति छ.. क्रों क्षूं श्रीं नेत्रमित्युक्तं क्षौं अस्त्रं वै ततश्च फठुं खे वच्छे क्षेः ह्रीं क्षें हुं फट्वा हुं शिरश्चैव मध्ये स्यात्पूर्वादौ खे सदाशिवे ।१४७.००८ व ईशः छे मनोन्मानी मक्षे तार्क्षो ह्रीं च माधवः ॥१४७.००८ क्षें ब्रह्मा हुं तथादित्यो दारुणं फट्स्मृताः सदा
ईश्वर ने कहा — 'ॐ गुह्यकुब्जिके हुं फट्', जो भी किसी यंत्र, मंत्र, तंत्र या चूर्ण प्रयोग से उत्पन्न उपद्रव करता है, करवाता है, करेगा या करवाएगा, उन सबको तुम नष्ट कर दो। 'दंष्ट्राकरालिनि ह्रैं ह्रीं हुं गुह्यकुब्जिकायै द्वाहाः।' 'ह्रौं ॐ खे वों गुह्यकुब्जिकायै नमः।' 'ह्रीं सर्वजनक्षोभणी, जनानुर्षिणी' — यह मंत्र है। 'ॐ खे ख्यां' — यह सर्वजन को वश में करने वाली और जनमोहिनी है। 'ॐ ख्यौं' — यह सर्वजन स्तंभिनी है। 'ऐं खं ख्रां क्षोभणी' — यह भी है। 'ऐं' त्रितत्त्व का श्रेष्ठ बीज है, कुल का पंचाक्षरी मंत्र भी है। 'फं श्रीं क्षीं श्रीं ह्रीं क्षें वच्चे क्षे क्षे ह्रूं फट् ह्रीं नमः। ॐ ह्रां क्षे वच्चे क्षे क्षो ह्रीं फट्' — यह त्वरिता का पुनः जप्य और पूज्य मंत्र है। 'ह्रीं सिंहाय' — यह आसन है, 'ह्रीं क्षे' हृदय का मंत्र है। 'वच्चे' सिर पर स्वाहा, त्वरिता का शिव कहा गया है। 'क्षें ह्रीं' शिखा के लिए, 'वौषट्' — 'क्षें' कवच के लिए 'हुं', 'ह्रूं' नेत्रत्रय के लिए 'वौषट्', 'ह्रीं' अंत में 'फट्'। 'ह्रीं' कारिणी, खेचरी, चण्डा, छेदनिनी, क्षोभणी, क्रिया, क्षेमकारी, ह्रींकारिणी, फट्कारी — ये नौ शक्तियाँ हैं। अब दूरियाँ बताता हूँ, जो पूज्य हैं — इंद्र आदि की। 'ह्रीं नले बहुतुंडे, खगे ह्रीं, खेचरी ज्वलानी, ज्वल, ख, खे, छे, शवविभीषणि, छे, चण्डे, छेदनी, कराली, ख, खे, छे, क्षे, खरहांगी, ह्रीं। क्षे, वक्षे, कपिले, ह, क्षे, ह्रूं, क्रूरतेजोवती, रौद्री माता, ह्रीं, फे, वे, फे, फे, वक्रे, वरी, फे। पुटि पुटि घोरे, ह्रूं फट्, ब्रह्मवेताली के मध्य।' त्वरिता के गुप्त अंग और तत्त्व पुनः कहता हूँ — 'ह्रौं, ह्रूं, हः' हृदय में, 'होम, हः' सिर में। 'फां, ज्वल, ज्वल' शिखा में, 'वर्म' में 'इले', 'ह्रं, हुं, हुं'। 'क्रों, क्षूं, श्रीं' नेत्र के लिए, 'क्षौं' अस्त्र के लिए, फिर 'फट्', 'हुं', 'खे', 'वच्चे', 'क्षे', 'ह्रीं', 'क्षें', 'हुं', 'फट्'। 'हुं' सिर के मध्य में, पूर्व में 'खे' सदा शिव है। 'व' ईश है, 'छे' मनोन्मानी, 'म' क्षे तक्षक, 'ह्रीं' माधव है। 'क्षें' ब्रह्मा है, 'हुं' आदित्य है, 'द' दारुण है, 'फट्' सदा स्मरणीय हैं।
मन्वन्तराणि अग्निरुवाच मन्वन्तराणि वक्ष्यामि आद्याः स्वायम्भुवो मनुः ।१५०.००१ अग्नीध्राद्यास्तस्य सुता यमो नाम तदा सुराः ॥१५०.००१ और्वाद्याश्च सप्तर्षय इन्द्रश्चैव शतक्रतुः ।१५०.००२ पारावताः सतुषिता देवाः स्वारोचिषेऽन्तरे ॥१५०.००२ विपश्चित्तत्र देवेन्द्र ऊर्जस्तम्भादयो द्विजाः ।१५०.००३ चैत्रकिम्पुरुषाः पुत्रास्तृतीयश्चोत्तोतमो मनुः ॥१५०.००३ सुशान्तिरिन्द्रो देवाश्च सुधामाद्या वशिष्ठजाः ।१५०.००४ सप्तर्षयोऽजाद्याः पुत्राश्चतुर्थस्तामसी मनुः ॥१५०.००४ स्वरूपाद्याः सुरगणाः शिखिरिन्द्रः सुरेश्वरः ।१५०.००५ ज्योतिर्धामादयो विप्रा नव ख्यातिमुखाः सुताः ॥१५०.००५ रैवते वितथश्चेन्द्रो अमिताभास्तथा सुराः ।१५०.००६ हिरण्यरोमाद्या मुनयो(१) बलबन्धादयः सुताः ॥१५०.००६ मनोजवश्चाक्षुषेऽथ इन्द्रः स्वात्यादयः सुराः ।१५०.००७ सुमेधाद्या महर्षयः पुरुप्रभृतयः सुताः ॥१५०.००७ विवस्वतः सुतो विप्रः श्राद्धदेवो मनुस्ततः ।१५०.००८ आदित्यवसुरुद्राद्या देवा इन्द्रः पुरन्दरः ॥१५०.००८ वशिष्ठः काश्यपोऽथात्रिर्जमदग्निः सगोतमः ।१५०.००९ विश्वामित्रभरद्वाजौ मुनयः सप्त साम्प्रतं ॥१५०.००९ इक्ष्वाकुप्रमुखाः पुत्रा अंशेन हरिराभवत् ।१५०.०१० स्वायम्भुवे मानसोऽभूदजितस्तदनन्तरे ॥१५०.०१० सत्यो हरिर्देवदरो वैकुण्ठो वामनः क्रमात् ।१५०.०११ छायाजः सूर्यपुत्रस्तु भविता चाष्टमो मनुः ॥१५०.०११ पूर्वस्य च सवर्णोऽसौ सावर्णिर्भविताष्टमः ।१५०.०१२ सुतपाद्या देवगणा दीप्तिमद्द्रौणिकादयः ॥१५०.०१२ मुनयो बलिरिन्द्रश्च विरजप्रमुखाः सुताः ।१५०.०१३ नवमो दक्षसावर्णिः पाराद्याश्च तदा सुराः(२) ॥१५०.०१३ इन्द्रश्चैवाद्भुतस्तेषां सवनाद्या द्विजोत्तमाः ।१५०.०१४ धृतकेत्वादयः पुत्रा ब्रह्मसावर्णिरित्यतः ॥१५०.०१४ सुखादयो देवगणास्तेषां शान्तिः शतक्रतुः ।१५०.०१५ टिप्पणी १ हिरण्यरोमाद्या ऋषय इति ञ.. २ तथा सुरा इति छ.. हविष्याद्याश्च मुनयः सुक्षेत्राद्याश्च तत्सुताः ॥१५०.०१५ धर्मसावर्णिकश्चाथ विहङ्गाद्यास्तदा सुराः ।१५०.०१६ गणेशश्चेन्द्रो नश्चराद्या मुनयः पुत्रकामयोः ॥१५०.०१६ सर्वत्रगाद्या रुद्राख्यः सावर्णिभविता मनुः ।१५०.०१७ ऋतधामा सुरेन्द्रश्च हरिताद्याश्च देवताः ॥१५०.०१७ तपस्याद्याः सप्तर्षयः सुता वै देववन्मुखाः ।१५०.०१८ मनुस्त्रयोदशो रौच्यः सुत्रामाणादयः सुराः ॥१५०.०१८ इन्द्रो दिवस्पतिस्तेषां दानवादिविमर्दनः ।१५०.०१९ निर्मोहाद्याः सप्तर्षयश्चित्रसेनादयः सुताः ॥१५०.०१९ मनुश्चतुर्दशो भौत्यः शुचिरिन्द्रो भविष्यति ।१५०.०२० चाक्षुषाद्याः सुरगणा अग्निबाह्णादयो द्विजाः ॥१५०.०२० चतुर्दशस्य भौत्यस्य पुत्रा ऊरुमुखा मनोः ।१५०.०२१ प्रवर्तयन्ति वेदांश्च भुवि सप्तर्षयो दिवः ॥१५०.०२१ देवा यज्ञभुजस्ते तु भूः पुत्रैः परिपाल्यते ।१५०.०२२ ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन्मनवस्तु चतुर्दश ॥१५०.०२२ मन्वाद्याश्च हरिर्वेदं द्वापरान्ते विभेद सः ।१५०.०२३ आद्यो वेदश्चतुष्पादः शतसाहस्रसम्मितः ॥१५०.०२३ एकश्चासीद्यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् ।१५०.०२४ आध्वर्यवं यजुर्भिस्तु ऋग्भिर्होत्रं तथा मुनिः ॥१५०.०२४ औद्गात्रं सामभिओश्चक्रे ब्रह्मत्वञ्चाप्यथर्वभिः ।१५०.०२५ प्रथमं व्यासशिष्यस्तु पैलो ह्यृग्वेदपारगः ॥१५०.०२५ इन्द्रः प्रमतये प्रादाद्वास्कलाय च संहितां ।१५०.०२६ बौध्यादिभ्यो ददौ सोपि चतुर्धा निजसंहितां ॥१५०.०२६ यजुर्वेदतरोः शाखाः सप्तविंशन्महामतिः ।१५०.०२७ वैशम्पायननामासौ व्यासशिष्यश्चकार वै ॥१५०.०२७ काण्वा वाजसनेयाद्या याज्ञवल्क्यादिभिः स्मृताः ।१५०.०२८ सामवेदतरोः शाखा व्यासशिष्यः सजैमिनिः ॥१५०.०२८ सुमन्तुश्च सुकर्मा च एकैकां संहितां ततः ।१५०.०२९ गृह्णते च सुकर्माख्यः सहस्रं संहितां गुरुः ॥१५०.०२९ सुमन्तुश्चाथर्वतरुं व्यासशिष्यो विभेद तं ।१५०.०३० शिष्यानध्यापयामास पैप्यलादान् सहस्रशः ॥१५०.०३० पुराणसंहितां चक्रे सुतो व्यासप्रसादतः
अग्नि ने कहा — अब मैं मन्वंतर बताता हूँ। सबसे पहले स्वयंभुव मनु हुए। उनके पुत्र अग्नीध्र आदि थे, उस समय के देवता यम कहलाए। और्व आदि सप्तर्षि थे, इन्द्र का नाम शतक्रतु था। पारावत और तुषित देवता स्वारोचिष मन्वंतर में हुए। वहाँ देवेंद्र का नाम विपश्चित था, उर्जस्तंभ आदि ब्राह्मण थे। तृतीय मनु उत्तम थे, उनके पुत्र चित्रकिंपुरुष आदि थे। वहाँ इन्द्र का नाम सुशांति था, देवता सुधामा आदि वशिष्ठ के पुत्र थे। सप्तर्षि अजा आदि थे, चतुर्थ मनु तामस कहलाए। वहाँ स्वरूप आदि देवगण थे, इन्द्र का नाम शिखि था। ज्योतिधामा आदि विप्र थे, नौ प्रसिद्ध पुत्र थे। रैवते मन्वंतर में इन्द्र का नाम वितथ था, देवता अमिताभ आदि थे। वहाँ हिरण्यरोम आदि मुनि और बलबन्ध आदि पुत्र थे। मनुजवाक्षु मन्वंतर में इन्द्र का नाम स्वाति था, देवता स्वाति आदि थे। सप्तर्षि सुमेधा आदि थे, पुत्र पुरु आदि थे। विवस्वान के पुत्र श्राद्धदेव मनु हुए। देवता आदित्य, वसु, रुद्र आदि थे, इन्द्र का नाम पुरंदर था। सप्तर्षि वशिष्ठ, कश्यप, अत्रि, जमदग्नि, गौतम, विश्वामित्र, भरद्वाज थे। इस समय के पुत्र इक्ष्वाकु आदि थे, हरि अंश से प्रकट हुए। स्वयंभुव मन्वंतर में मानस से उत्पन्न अजित थे, उनके बाद सत्य, हरि, देवदार, वैकुण्ठ, वामन — ये क्रम से हुए। छाया से उत्पन्न सूर्यपुत्र आठवें मनु होंगे। पूर्व के सवर्ण के समान सावर्णि आठवें मनु होंगे। देवता सुतपा आदि, मुनि दीप्तिमान, द्रौणिक आदि, इन्द्र बली, पुत्र विरज आदि होंगे। नवें मनु दक्षसावर्णि होंगे, देवता पार आदि होंगे। इन्द्र अद्भुत होंगे, मुनि सवन आदि ब्राह्मण होंगे। पुत्र धृतकेतु आदि, मनु ब्रह्मसावर्णि कहे गए हैं। देवता सुख आदि, इन्द्र शांति, मुनि हविष्य आदि, पुत्र सुख्षेत्र आदि होंगे। धर्मसावर्णि मन्वंतर में देवता विहंग आदि होंगे, इन्द्र गणेश होंगे, मुनि नश्चर आदि पुत्रकाम होंगे। सर्वत्रग नामक रुद्र सावर्णि मनु होंगे। इन्द्र ऋतधामा, देवता हरित आदि होंगे। सप्तर्षि तपस्या आदि, पुत्र देववन आदि होंगे। तेरहवें मनु रौच्य होंगे, देवता सुत्रामण आदि, इन्द्र दिवस्पति, दानव आदि का दमन करने वाले होंगे। सप्तर्षि निर्मोह आदि, पुत्र चित्रसेन आदि होंगे। चौदहवें मनु भौत्य होंगे, इन्द्र शुचि होंगे। देवता चाक्षुष आदि, मुनि अग्निबाहु आदि, पुत्र ऊरुमुख आदि होंगे। वेदों का प्रचार सप्तर्षि और देवता करेंगे, पृथ्वी पुत्रों से पालन होगी। ब्रह्मा के एक दिन में चौदह मनु होते हैं। हरि प्रत्येक मन्वंतर के अंत में वेद का विभाग करते हैं। पहले वेद चार पादों वाला, एक लाख श्लोकों के समान था। यजुर्वेद एक ही था, जिसे व्यास ने चार भागों में बाँटा। ऋचाओं से होत्र, यजुर्वेद से अध्वर्यु, साम से उद्गाता, अथर्ववेद से ब्रह्मा बनाए। पहले व्यास के शिष्य पैल ऋग्वेद के पारंगत थे। इन्द्र ने प्रमति को, वास्कल को संहिता दी। बौध्य आदि को भी संहिता दी, उन्होंने अपनी संहिता चार भागों में बाँटी। यजुर्वेद की सत्ताईस शाखाएँ व्यास के शिष्य वैशम्पायन ने बनाईं। काण्व, वाजसनेयी आदि याज्ञवल्क्य से मानी जाती हैं। सामवेद की शाखाएँ व्यास के शिष्य जैमिनि ने बनाई। सुमंतु और सुकर्मा ने एक-एक संहिता ली। सुकर्मा ने हजार संहिताएँ लीं, सुमंतु ने अथर्ववेद को विभाजित किया। अपने शिष्यों पैप्यल आदि को हजारों संहिताएँ सिखाईं। व्यास के अनुग्रह से उनके पुत्र ने पुराण संहिता बनाई।
अथ सप्तपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः शावाशौचादिः पुष्कर उवाच प्रेतशुद्धिं प्रवक्ष्यामि सूतिकाशुध्हिमेव च ।१५७.००१ दशाहं शावमाशौचं सपिण्देषु विधीयते ॥१५७.००१ जनने च तथा शुद्धिर्ब्राह्मणानां भृगूत्तम ।१५७.००२ द्वादशाहेन राजन्यः पक्षाद्वैश्योऽथ मासतः ॥१५७.००२ शूद्रोऽनुलोमतो दासे स्वामितुल्यन्त्वशौचकं ।१५७.००३ षट्भिस्त्रिभिरथैकेन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु ॥१५७.००३ ब्राह्मणः शुद्धिमाप्नोति क्षत्रियस्तु तथैव च ।१५७.००४ विट्शूद्रयोनेः शुद्धिः स्यात्क्रमात्परशुरामक ॥१५७.००४ षड्रात्रेण त्रिरात्रेण षड्भिः शूद्रे तथा विशः ।१५७.००५ आदन्तजननात्सद्य आचूडान्नैशिकी श्रुतिः(१) ॥१५७.००५ त्रिरात्रमाव्रतादेशाद्दशरात्रमतः परं ।१५७.००६ ऊनत्रैवार्षिके शूद्रे पञ्चाहाच्छुद्धिरिष्यते ॥१५७.००६ द्वादशाहेने शुद्धिः स्यादतीते वत्सरत्रये ।१५७.००७ गतैः संवत्सरैः षड्भिः शुद्धिर्मासेन कीर्तिता ॥१५७.००७ स्त्रीणामकृतचूडानां विशुद्धिर्नैशिकी स्मृता ।१५७.००८ तथा च कृतचुडानां त्र्यहाच्छुद्ध्यन्ति बान्धवाः ॥१५७.००८ विवाहितासु नाशौचं पितृपक्षे विधीयते ।१५७.००९ पितुर्गृहे प्रसूतानां विशुद्धिर्नैशिकी स्मृता ॥१५७.००९ सूतिका दशरात्रेण शुद्धिमाप्नोति नान्यथा ।१५७.०१० विवाहिता हि चेत्कन्या म्रियते पितृवेश्मनि ॥१५७.०१० तस्यास्त्रिरात्राच्छुद्ध्यन्ति बान्धवा नात्र संशयः ।१५७.०११ समानं लब्धशौचन्तु प्रथमेन समापयेत् ॥१५७.०११ असमानं द्वितीयेन धर्मराजवचो यथा ।१५७.०१२ देशान्तरस्थः श्रुत्वा तु कुल्याणां मरणोद्भवौ ॥१५७.०१२ यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवशुचिर्भवेत् ।१५७.०१३ अतीते दशरात्रे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥१५७.०१३ तथा संवत्सरेऽतीते स्नात एव विशुद्ध्यति ।१५७.०१४ मातामहे तथातीते आचार्ये च तथा मृते ॥१५७.०१४ रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशोधनं ।१५७.०१५ सपिण्डे ब्राह्मणे वर्णाः सर्व एवाविशेषतः ॥१५७.०१५ टिप्पणी १ आचडान्नैशिकी तथेति ट.. दशरात्रेण शुद्ध्यन्ति द्वादशाहेन भूमिपः ।१५७.०१६ वैश्याः पञ्चदशाहेन शूद्रा मासेन भार्गव ॥१५७.०१६ उच्छिष्टसन्निधावेकं तथा पिण्डं निवेदयेत् ।१५७.०१७ कीर्तयेच्च तथा तस्य नमगोत्रे समाहितः ॥१५७.०१७ भुक्तवत्सु द्विजेन्द्रेषु पूजितेषु धनेन च(१) ।१५७.०१८ विसृष्टाक्षततोयेषु गोत्रनामानुकीर्तनैः ॥१५७.०१८ चतुरङ्गुलविस्तारं तत्खातन्तावदन्तरं ।१५७.०१९ वितस्तिदीर्घं कर्तव्यं विकर्षूणां तथा त्रयं ॥१५७.०१९ विकर्षूणां समीपे च ज्वालयेज्ज्वलनत्रयं ।१५७.०२० सोमाय वह्नये राम यमाय च समासतः ॥१५७.०२० जुहुयादाहुतीः सम्यक्सर्वत्रैव चतुस्त्रयः ।१५७.०२१ पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्प्राग्वदेव पृथक्पृथक् ॥१५७.०२१ अन्नेन दध्ना मधुना तथा मांसेन पूरयेत् ।१५७.०२२ मध्ये चेदधिमासः स्यात्कुर्यादभ्यधिकन्तु तत् ॥१५७.०२२ अथवा द्वादशाहेन सर्वमेतत्समापयेत् ।१५७.०२३ संवत्सरस्य मध्ये च यदि स्यादधिमासकः ॥१५७.०२३ तदा द्वादशके श्राद्धे कार्यं तदधिकं भवेत् ।१५७.०२४ संवत्सरे समाप्ते तु श्राद्धं श्राद्धवदाचरेत् ॥१५७.०२४ प्रेताय तत ऊर्धवं च तस्यैव पुरुषत्रये ।१५७.०२५ पिण्डान् विनिर्वपेत्तद्वच्चतुरस्तु समाहितः ॥१५७.०२५ सम्पूज्य दत्वा पृथिवी समाना इति चाप्यथ ।१५७.०२६ टिप्पणी १ धनेषु चेति क.. , ख.. , घ.. , ङ.. , छ.. , ज.. , ञ.. च योजयेत्प्रेतपिण्डं तु पिण्डेष्वन्येषु भार्गव ॥१५७.०२६ प्रेतपात्रं च पात्रेषु तथैव विनियोजयेत् ।१५७.०२७ पृथक्पृथक्प्रकर्तव्यं कर्मैतत्कर्मपात्रके ॥१५७.०२७ मन्त्रवर्जमिदं कर्म शूद्रस्य तु विधीयते ।१५७.०२८ सपिण्डीकरणं स्त्रीणां कार्यमेवं तदा भवेत्(१) ॥१५७.०२८ श्राद्धं कुर्याच्च प्रत्यब्दं प्रेते कुम्भान्नमब्दकं ।१५७.०२९ गङ्गायाः सिकता धारा यथा वर्षति वासवे ॥१५७.०२९ शक्या गणयितुं लोके नत्वतीताः पितामहाः ।१५७.०३० काले सततगे स्थैर्यं नास्ति तस्मात्क्रियां चरेत् ॥१५७.०३० देवत्वे यातनास्थाने प्रेतः श्राद्धं कृतं लभेत् ।१५७.०३१ नोपकुर्यान्नरः शोचन् प्रेतस्यात्मन एव वा ॥१५७.०३१ भृग्वग्निपाशकाम्भोभिर्मृतानामात्मघातिनां ।१५७.०३२ पतितानां च नाशौचं विद्युच्छस्त्रहताश्च ये ॥१५७.०३२ यतिब्रतिब्रह्मचारिनृपकारुकदीक्षिताः ।१५७.०३३ राजाज्ञाकारिणो(२) ये च स्नायाद्वै प्रेतगाम्यपि ॥१५७.०३३ मैथुने कटधूमे च सद्यः स्नानं विधीयते ।१५७.०३४ द्विजं न निर्हरेत्(३) प्रेतं शूद्रेण तु कथञ्चन ॥१५७.०३४ न च शूद्रं द्विजेनापि तयोर्दोषो हि जायते(४) ।१५७.०३५ अनाथविप्रप्रेतस्य वहनात्स्वरगलोकभाक् ॥१५७.०३५ टिप्पणी १ कार्यमेव तथा भवेदिति छ.. , ङ.. , ञ.. च । कार्यमेतत्तथा भवेदिति झ.. २ राजाज्ञाकारका इति ट.. ३ न निर्दहेदिति ख.. ४ तयोर्दोषोऽभिजायते इति ङ.. सङ्ग्रामे जयमाप्नोति प्रेतेऽनाथे च काष्ठदः ।१५७.०३६ सङ्कल्प्य बान्धवं प्रेतमपसव्येन तां चितिं ॥१५७.०३६ परिक्रम्य ततः स्नानं कुर्युः सर्वे सवाससः ।१५७.०३७ प्रेताय च तथा दद्युस्त्रींस्त्रींश्चैवोदकाञ्जलीन् ॥१५७.०३७ द्वार्यश्मनि पदं दत्वा प्रविशेयुस्तथा गृहं ।१५७.०३८ अक्षतान्निक्षिपेद्वह्नौ निम्बपत्रं विदश्य च ॥१५७.०३८ पृथक्शयीरन् भूमौ च क्रीतलब्धाशनो भवेत् ।१५७.०३९ एकः पिण्दो दशाहे तु श्मश्रुकर्मकरः शुचिः ॥१५७.०३९ सिद्धार्थकैस्तिलैर्विद्वान्मज्जेद्वासोपरं दधत्(१) ।१५७.०४० अजातदन्ते तनये शिशौ गर्भस्रुते तथा ॥१५७.०४० कार्यो नैवाग्निसंस्कारो नैव चास्योदकक्रिया ।१५७.०४१ चतुर्थे च दिनेकार्यस्तथास्थ्नां चैव सञ्चयः ॥१५७.०४१ अस्थिसञ्चयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शो विधीयते
पुष्कर बोले— अब मैं मृत्यु के बाद और सुतिका के समय की शुद्धि बताऊँगा। जब किसी अपने का देहांत होता है, तो सगे-संबंधियों में दस दिन तक अपवित्रता मानी जाती है। जन्म के समय भी ब्राह्मणों के लिए यही नियम है। क्षत्रियों के लिए बारह दिन, वैश्य के लिए पंद्रह दिन और शूद्र के लिए एक महीना अशौच रहता है। शूद्र यदि अपने से ऊँची जाति के घर में दास हो, तो उसके लिए वही शुद्धि मानी जाती है जो उसके स्वामी के लिए है। ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र के अलग-अलग जन्मों में ब्राह्मण के लिए छः दिन, क्षत्रिय के लिए तीन दिन, और शूद्र के लिए एक दिन अशौच रहता है। अगर बालक का मुण्डन नहीं हुआ है, तो उसके मरने पर तुरंत ही शुद्धि मानी जाती है। मुण्डन के बाद तीन दिन में संबंधी शुद्ध हो जाते हैं। विवाहिता कन्या के मरने पर पिता के घर में तीन दिन बाद संबंधी शुद्ध हो जाते हैं। अगर कोई दूर देश में है और अपने कुल के किसी की मृत्यु की खबर सुनता है, तो जितने दिन शेष बचते हैं, उतने दिन तक अशौच मानना चाहिए। दस दिन के बाद तीन दिन तक अशौच रहता है, और साल बीत जाने पर केवल स्नान करने से शुद्धि हो जाती है। माता-पिता या आचार्य की मृत्यु के साल बीत जाने पर भी, स्नान से शुद्धि मानी जाती है। गर्भपात होने पर जितने महीने गर्भ रहा हो, उतनी रातें अशौच मानी जाती हैं। ब्राह्मण के लिए दस दिन, क्षत्रिय के लिए बारह दिन, वैश्य के लिए पंद्रह दिन और शूद्र के लिए एक महीना अशौच रहता है। पिंडदान के समय, भोजन, दही, शहद और माँस से पिंड बनाना चाहिए। साल के बीच में अधिक मास आ जाए तो, श्राद्ध में भी उतना ही बढ़ा देना चाहिए। साल पूरा होने पर श्राद्ध वैसे ही करना चाहिए जैसे पहले किया जाता है। जो लोग अपने कुल के किसी मृतक का पिंडदान करते हैं, उन्हें पिंडों में मृतक का पिंड मिलाना चाहिए। शूद्र के लिए यह कर्म बिना मंत्र के करना चाहिए। स्त्रियों के लिए भी यही नियम है। हर साल श्राद्ध करना चाहिए और मृतक के लिए घड़े में भोजन देना चाहिए। गंगा की रेत जितनी गिनी जा सकती है, लेकिन पूर्वजों की संख्या नहीं। समय का भरोसा नहीं, इसलिए विधि-विधान अवश्य करना चाहिए। जो लोग आत्महत्या करते हैं, या जिनकी मृत्यु बिजली, शस्त्र, या अन्य कारणों से होती है, उनके लिए अशौच नहीं माना जाता। राजाज्ञा से, युद्ध में या किसी विशेष कारण से मरे ब्राह्मण या अन्य का अंतिम संस्कार शूद्र नहीं करे, और न ही ब्राह्मण शूद्र का करे। अनाथ ब्राह्मण का दाह करने वाला स्वर्गलोक पाता है। मृत्यु के बाद, सब संबंधी स्नान करें और मृतक के लिए जल दें। घर में प्रवेश करते समय, दरवाजे पर पैर रखें, अग्नि में अक्षत और नीम का पत्ता डालें। अगर बच्चा बिना दाँत के मर जाए या गर्भपात हो जाए, तो उसके लिए अग्नि संस्कार या जलदान नहीं किया जाता। चौथे दिन अस्थि-संचय करना चाहिए, उसके बाद ही शरीर का स्पर्श करना चाहिए।
अध्याय {१५९} अथैकोनषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः असंस्कृतादिशौचं पुष्कर उवाच संस्कृतस्यासंस्कृतस्य स्वर्गो मोक्षो हरिम्मृतेः ।१५९.००१ अस्थ्नाङ्गङ्गाम्भसि क्षेपात्प्रेतस्याभ्युदयो भवेत् ॥१५९.००१ गङ्गातोये नरस्यास्थि यावत्तावद्दिवि स्थितिः ।१५९.००२ आत्मनस्त्यागिनां नास्ति पतितानां तथा क्रिया ॥१५९.००२ तेषामपि तथा गाङ्गे तोयेऽस्थ्नां पतनं हितं ।१५९.००३ तेषां दत्तं जलं चान्नं गगने तत्प्रलीयते ॥१५९.००३ अनुग्रहेण महता प्रेतस्य पतितस्य च ।१५९.००४ नारायणबलिः कार्यस्तेनानुग्रहमश्नुते ॥१५९.००४ अक्षयः पुण्डरीकाक्षस्तत्र दत्तं न नश्यति ।१५९.००५ पतनात्त्रायते यस्मात्तस्मात्पात्रं जनार्दनः ॥१५९.००५ पततां भुक्तिमुक्त्यादिप्रद एको हरिर्ध्रुवं ।१५९.००६ दृष्ट्वा लोकान्म्रियमाणान् सहायं धर्ममाचरेत् ॥१५९.००६ मृतोऽपि बान्धवः शक्तो नानुगन्तुं नरं मृतं ।१५९.००७ जायावर्जं हि सर्वस्य याम्यः पन्था विभिद्यते(१) ॥१५९.००७ धर्म एको(२) व्रजत्येनं यत्र क्वचन गामिनं ।१५९.००८ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकं ॥१५९.००८ न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतः वास्य न वा कृतं ।१५९.००९ क्षेत्रापणगृहासक्तमन्यत्रगतमानसं ॥१५९.००९ वृकीवीरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ।१५९.०१० न कालस्य प्रियः कश्चिद्द्वेष्यश्चास्य न विद्यते ॥१५९.०१० आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरिते जनं ।१५९.०११ नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि ॥१५९.०११ कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ।१५९.०१२ - - - - - -- - -- - -- - -- - -- -- - -- १ पन्था विभज्यते इति ग.. २ धर्म एवेति ज.. - - - -- - - -- - -- - -- - -- - - --- औषधानि(१) न मन्त्राद्यास्त्रायन्ते मृत्युनान्वितं ॥१५९.०१२ वत्सवत्प्राकृतं कर्म कर्तारं विन्दति ध्रुवं ।१५९.०१३ अव्यक्तादि व्यक्तमध्यमव्यक्तनिधनं जगत् ॥१५९.०१३ कौमारादि यथा देहे तथा देहान्तरागमः ।१५९.०१४ नवमन्यद्यथा वस्त्रं गृह्णात्येवं शरीरिकं ॥१५९.०१४ देही नित्यमवध्योऽयं यतः शोकं ततस्त्यजेत्
पुष्कर बोले— चाहे कोई संस्कारयुक्त हो या बिना संस्कार का, मृत्यु के समय उसे स्वर्ग या मोक्ष की प्राप्ति होती है। मृतक की अस्थियाँ या अंग जल में डालने से उसे उन्नति मिलती है। गंगा के जल में अस्थि डालने से, जब तक वह अस्थि वहाँ रहती है, तब तक वह स्वर्ग में रहता है। जो लोग अपने शरीर का त्याग करते हैं, उनके लिए कोई भी कर्म नहीं है, लेकिन उनके लिए भी गंगाजल में अस्थि विसर्जन लाभकारी है। उनके लिए दिया गया जल और अन्न आकाश में ही लीन हो जाता है। मृतक या पतित के लिए नारायण बलि अवश्य करनी चाहिए, इससे उन्हें कृपा मिलती है। भगवान विष्णु के नाम से दिया गया दान कभी नष्ट नहीं होता। जो पतित हैं, उन्हें भगवान जनार्दन ही पार लगाते हैं। वह अकेले ही भोग, मुक्ति आदि देने वाले हैं। मृत्यु के समय, धर्म ही मनुष्य का सच्चा साथी होता है। पत्नी को छोड़कर, सबका यम का मार्ग अलग हो जाता है। धर्म ही उसके साथ जाता है, जहाँ भी वह जाता है। जो काम कल करना है, उसे आज ही कर लेना चाहिए, और जो दोपहर का है, वह सुबह ही कर लेना चाहिए, क्योंकि मृत्यु किसी का इंतजार नहीं करती। मृत्यु खेत, बाजार, घर या कहीं भी, जब समय आता है, तब ही आती है। न कोई उसका प्रिय है, न कोई अप्रिय। आयु और कर्म जब समाप्त हो जाते हैं, तो मृत्यु बलपूर्वक ले जाती है। समय से पहले कोई नहीं मरता, चाहे सैकड़ों बाण भी लग जाएँ। समय आ जाए तो केवल कुश की नोक से भी छू जाने पर प्राण निकल जाते हैं। औषधि, मंत्र आदि मृत्यु के समय किसी को नहीं बचा सकते। जैसे बछड़ा अपने माँ को ढूँढ़ लेता है, वैसे ही कर्म अपने कर्ता को जरूर ढूँढ़ता है। यह संसार अव्यक्त से शुरू होकर व्यक्त होता है और फिर अव्यक्त में लीन हो जाता है। जैसे शरीर में बाल्यावस्था आती है, वैसे ही दूसरा शरीर मिलता है। जैसे नया वस्त्र पहनते हैं, वैसे ही आत्मा नया शरीर लेती है। आत्मा सदा अवध्य है, इसलिए शोक छोड़ देना चाहिए।
अथ द्विषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः धर्मशास्त्रकथनं पुष्कर उवाच मनुर्विष्णुर्याज्ञवल्को हारीतोऽत्रिर्यमोऽङिगिराः ।१६२.००१ वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः ॥१६२.००१ आपस्तम्बोशनोव्यासाः कात्ययनबृहस्पती ।१६२.००२ गोतमः शङ्खलिखितौ धर्ममेते यथाब्रुवन् ॥१६२.००२ तथा वक्ष्ये समासेन भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु ।१६२.००३ प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च द्विविधङ्कर्म वैदिकं ॥१६२.००३ काम्यं कर्म प्रवृत्तं स्यान्निवृत्तं ज्ञानपूर्वकं ।१६२.००४ वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्दियाणाञ्च संयमः ॥१६२.००४ अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परं ।१६२.००५ सर्वेषामपि चैतेषामत्मज्ञानं परं स्मृतं ॥१६२.००५ तच्चग्र्यं सर्वविद्यानां प्राप्यते ह्यमृतं ततः ।१६२.००६ सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ॥१६२.००६ समम्पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति ।१६२.००७ आत्मज्ञाने समे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवान् ॥१६२.००७ एतद्द्विजन्मसामर्थ्यं(१) ब्राह्मणस्य विशेषतः ।१६२.००८ टिप्पणी १ एतद्द्विजन्मसाग्र्यमिति ख.. , ङ.. , झ.. , ञ.. , ट.. च । एतद्द्विजन्मसामग्रीति घ. वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन् ॥१६२.००८ इहैव लोके तिष्ठन् हि ब्रह्मभूयाय कल्प्यते(१) ।१६२.००९ स्वाध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रावणेन तु ॥१६२.००९ हस्ते चौषधिवारे च पञ्चम्यां श्रावणस्य वा ।१६२.०१० पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा ॥१६२.०१० जलान्ते छन्दसाङ्कुर्यादुत्सर्गं विधिवद्वहिः ।१६२.०११ त्र्यहं प्रेतेष्वनध्यायः शिष्यर्त्विग्गुरुबन्धुषु ॥१६२.०११ उपाकर्मणि चोत्सर्गं स्वशाखाश्रोत्रिये तथा(२) ।१६२.०१२ सन्ध्यागर्जितनिर्घाते भूकम्पोल्कानिपातने ॥१६२.०१२ समाप्य वेदं ह्यनिशमारण्यकमधीत्य च ।१६२.०१३ पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुसूतके ॥१६२.०१३ ऋतुसन्धिषु भुक्त्वा वा श्राद्विकं प्रतिगृह्य च ।१६२.०१४ पशुमण्डूकनकुलश्वाहिमार्जारशूकरैः(३) ॥१६२.०१४ कृतेन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रिये ।१६२.०१५ श्वक्रोष्टुगर्धभोलूकमासवाणर्तुनिस्वने ॥१६२.०१५ अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके ।१६२.०१६ अशुभासु च तारासु विद्युत्स्तनितसम्प्लवे ॥१६२.०१६ भुत्क्वार्द्रपाणिरम्भोन्तरर्धरात्रेऽतिमारुते ।१६२.०१७ पांशुवर्षे दिशान्दाहे सन्ध्यानीहारभीतिषु ॥१६२.०१७ धावतः प्राणिबाधे च विशिष्टे गृहमागते ।१६२.०१८ टिप्पणी १ ब्रह्मचर्याय कल्प्यते इति ङ.. २ स्वशाखाश्रोत्रिये मृते इति घ.. , झ.. , ञ.. , ट च ३ शशमार्जारशूकरैरिति ङ.. खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनौकावृक्षादिरोहणे ॥१६२.०१८ सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान्विदुः
पुष्कर बोले— मनु, विष्णु, याज्ञवल्क्य, हारित, अत्रि, यम, अंगिरा, वशिष्ठ, दक्ष, संवर्त, शातातप, पराशर, आपस्तंब, उशनस्, व्यास, कात्यायन, बृहस्पति, गौतम, शंख और लिखित—इन सब ऋषियों ने धर्म के बारे में कहा है। अब मैं संक्षेप में वह धर्म बताऊँगा, जो भोग और मुक्ति देने वाला है। वैदिक कर्म दो प्रकार के हैं— प्रवृत्त (इच्छा से किए जाने वाले) और निवृत्त (ज्ञान से किए जाने वाले)। वेद का अध्ययन, तप, ज्ञान और इंद्रियों का संयम, अहिंसा और गुरु की सेवा— ये सब श्रेष्ठ हैं, लेकिन आत्मज्ञान सबसे बड़ा माना गया है। यह सभी विद्याओं में सर्वोच्च है, जिससे अमरत्व की प्राप्ति होती है। जो सब प्राणियों में आत्मा को और सब प्राणियों को अपने में देखता है, वह आत्मज्ञानी अपने आप में राजसत्ता प्राप्त करता है। आत्मज्ञान और वेदाध्ययन में जो परिश्रमी है, वही द्विज का सामर्थ्य है, विशेषकर ब्राह्मण का। जो वेद और शास्त्र के अर्थ को जानता है, वह किसी भी आश्रम में रहकर इसी जीवन में ब्रह्मभाव को प्राप्त कर सकता है। स्वाध्याय का आरंभ श्रावण मास में करना चाहिए, विशेषकर श्रावणी पंचमी या पौष मास की रोहिणी या अष्टका के दिन। मृत्यु, शिष्य, ऋत्विक, गुरु या बंधु के मरने पर, या उपाकर्म के समय, या अपनी शाखा के आचार्य के मरने पर, तीन दिन तक वेदाध्ययन नहीं करना चाहिए। संध्या के समय, बिजली गिरने, भूकंप, उल्का पात, अमावस्या, ग्रहण, ऋतु संधि, श्राद्ध, पशु, मेंढक, नेवला, कुत्ता, बिल्ली, सूअर आदि के संपर्क में आने पर, या रात में, या वर्षा, आँधी, धूल, डर, दौड़ते हुए, किसी विशेष अतिथि के आने पर, या गधे, ऊँट, हाथी, घोड़े, नाव, वृक्ष आदि पर चढ़ने पर, कुल सैंतीस ऐसे समय हैं, जब वेदाध्ययन नहीं करना चाहिए।
thumb|पार्वण श्राद्ध अथ त्रिषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः श्राद्धकल्पकथनं पुष्कर उवाच श्राद्धकल्पं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु ।१६३.००१ निमन्त्र्य विप्रान् पूर्वेद्युः स्वागतेनापराह्णतः ॥१६३.००१ प्राच्योपवेशयेत्पीठे युग्मान्दैवेऽथ पित्रके ।१६३.००२ अयुग्मान् प्राङ्मुखान्दैवे त्रीन् पैत्रे चैकमेव वा ॥१६३.००२ मातामहानामप्येवन्तन्त्रं वा वैश्यदेविकं ।१६३.००३ पाणिप्रक्षालनं दत्त्वा विष्टरार्थं कुशानपि ॥१६३.००३ आवाहयेदनुज्ञातो विश्वे देवास इत्यृचा ।१६३.००४ यवैरन्ववकीर्याथ(?) भाजने सपवित्रके ॥१६३.००४ शन्नोदेव्या पयः क्षिप्त्वा यवोसीति यवांस्तथा ।१६३.००५ यादिव्या इतिमन्त्रेण हस्ते ह्यर्घं विनिक्षिपेत् ॥१६३.००५ दत्वोदकं गन्धमाल्यं धूपदानं प्रदीपकं ।१६३.००६ अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामप्रदक्षिणं ॥१६३.००६ द्विगुणांस्तु कुशान् कृत्वा ह्युशन्तस्त्वेत्यृचा पितॄन् ।१६३.००७ आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायान्तु नः ततः ॥१६३.००७ यवार्थास्तु तिलैः कार्याः कुर्यादर्घ्यादि पूर्ववत् ।१६३.००८ दत्त्वार्घ्यं संश्रवान् शेषान् पात्रे कृत्वा विधानतः ॥१६३.००८ पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः ।१६३.००९ अग्नौ करिष्य आदाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतं ॥१६३.००९ कुरुष्वेति ह्यनुज्ञातो हुत्वाग्नौ पितृयज्ञवत् ।१६३.०१० हुतशेषं प्रदद्यात्तु भाजनेषु समाहितः ॥१६३.०१० यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु तु विशेषतः ।१६३.०११ दत्वान्नं पृथिवीपात्रमिति पात्राभिमन्त्रणं ॥१६३.०११ कृत्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् ।१६३.०१२ सव्याहृतिकां गायत्रीं मधुवाता इति त्यचं ॥१६३.०१२ जप्त्वा यथासुखं वाच्यं भुञ्जीरंस्तेऽपि वाग्यताः ।१६३.०१३ अन्नमिष्टं हविष्यञ्च दद्याज्जप्त्वा पवित्रकं ॥१६३.०१३ अन्नमादाय तृप्ताः स्थ शेषं चैवान्नमस्य च ।१६३.०१४ तदन्नं विकिरेद्भूमौ दद्याच्चापः सकृत्सकृत् ॥१६३.०१४ सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः ।१६३.०१५ उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डान् प्रदद्यात्पितृयज्ञवत् ॥१६३.०१५ मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः ।१६३.०१६ स्वस्ति वाच्यं ततः कुर्यादक्षय्योदकमेव च ॥१६३.०१६ दत्वा तु दक्षिणां शक्त्या स्वधाकारमुदाहरेत् ।१६३.०१७ वाच्यतामित्यनुज्ञातः स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतां(१) ॥१६३.०१७ टिप्पणी १ मातामहानामित्यादिः, स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतामित्यन्तः पाठः झ.. पुस्तके नास्ति कुर्युरस्तु स्वधेत्युक्ते भूमौ सिञ्चेत्ततो जलं ।१६३.०१८ प्रीयन्तामिति वा दैवं विश्वे देवा जलं ददेत् ॥१६३.०१८ दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च ।१६३.०१९ श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो .स्त्विति ॥१६३.०१९ इत्युक्त्वा तु प्रिया वाचः प्रणिपत्य विसर्जयेत् ।१६३.०२० वाजे वाज इति प्रीतपितृपूर्वं विसर्जनं(१) ॥१६३.०२० यस्मिंस्तु संश्रवाः पूर्वमर्घपात्रे निपातिताः ।१६३.०२१ पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा विप्रान् विसर्जयेत् ॥१६३.०२१ प्रदक्षिणमनुव्रज्य भक्त्वा तु पितृसेवितं ।१६३.०२२ ब्रह्मचारी भवेत्तान्तु रजनीं ब्राह्मणैः सह ॥१६३.०२२ एवं प्रदक्षिणं कृत्वा वृद्धौ नान्दीमुखान् पितॄन् ।१६३.०२३ यजेत दधिकर्कन्धुमिश्रान् पिण्डान् यवैः क्रिया ॥१६३.०२३ एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घैकपवित्रकं ।१६३.०२४ आवाहनाग्नौकरणरहितं ह्यपसव्यवत् ॥१६३.०२४ उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने पितृविसर्जने ।१६३.०२५ अभिरम्यतामिति वदेद्ब्रूयुस्तेऽभिरताः स्म ह ॥१६३.०२५ गन्धोदकतिलैर्युक्तं कुर्यात्पात्रचतुष्टयं ।१६३.०२६ अर्घार्थपितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ॥१६३.०२६ ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्ववदाचरेत् ।१६३.०२७ एतत्सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्तिया सह(२) ॥१६३.०२७ अर्वाक्सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सराद्भवेत् ।१६३.०२८ टिप्पणी १ पितृपूर्वं विसर्जयेदिति ख.. , छ.. , झ.. च २ स्त्र्या अपीति ख.. , छ.. च तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात्संवत्सरं द्विजे ॥१६३.०२८ मृताहनि च कर्तव्यं प्रतिमासन्तु वत्सरं ।१६३.०२९ प्रतिसंवत्सरं कार्यं श्राद्धं वै मासिकान्नवत् ॥१६३.०२९ हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन तु वत्सरं ।१६३.०३० मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैः(१) ॥१६३.०३० ऐणरौरववाराहशाशैर्मांसैर्यथाक्रमं ।१६३.०३१ मासवृद्ध्याभितृप्यन्ति दत्तैरेव(२) पितामहाः ॥१६३.०३१ खड्गामिषं महाशल्कं मधुयुक्तान्नमेव च(३) ।१६३.०३२ लोहामिषं कालशाकं मांसं वार्धीनसस्य च ॥१६३.०३२ यद्ददाति गयास्थञ्च सर्वमानन्त्यमुच्यते(४) ।१६३.०३३ तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च न संशयः ॥१६३.०३३ कन्यां प्रजां वन्दिनश्च पशून्मुख्यान् सुतानपि ।१६३.०३४ घृतं कृषिं च वाणिज्यं द्विशफैकशफं तथा ॥१६३.०३४ ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान् स्वर्णरूप्ये सकुप्यके ।१६३.०३५ ज्ञातिश्रैष्ठ्यं सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा ॥१६३.०३५ प्रतिपत्प्रभृतिष्वेतान्वर्जयित्वा चतुर्दशीं ।१६३.०३६ शस्त्रेण तु हता ये वै तेषां तत्र प्रदीयते ॥१६३.०३६ स्वर्गं(५) ह्यपत्यमोजश्च शौर्यं क्षेत्रं बलं तथा ।१६३.०३७ पुत्रश्रैष्ठ्यं ससौभाग्यमपत्यं मुख्यतां सुतान् ॥१६३.०३७ टिप्पणी १ मात्स्याविहारिणौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैरिति छ.. २ दत्तैरिहेति घ.. , ङ.. , ञ.. च ३ मधुमुद्गान्नमेव वेति ङ.. ४ सर्वमानन्त्यमश्नुते इति घ.. , ङ.. च ५ स्वर्णमिति ख.. , छ.. च प्रवृत्तचक्रतां पुत्रान् वाणिज्यं प्रसुतां तथा ।१६३.०३८ अरोगित्वं यशो वीतशोकतां परमाङ्गतिं ॥१६३.०३८ धनं विद्यां भिषकसिद्धिं रूप्यं गाश्चाप्यजाविकं ।१६३.०३९ अश्वानायुश्च विधिवत्यः श्राद्धं सम्प्रयच्छति ॥१६३.०३९ कृत्तिकादिभरण्यन्ते स कामानाप्नुयादिमान् ।१६३.०४० वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः ॥१६३.०४० प्रीणयन्ति मनुष्याणां(१) पितॄन् श्राद्धेन तर्पिताः ।१६३.०४१ आयुः प्रजां धनं(२) विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च ॥१६३.०४१ प्रयच्छन्ति तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः(३)
पुष्कर बोले— अब मैं श्राद्ध की विधि बताता हूँ, जो भोग और मोक्ष देने वाली है। श्राद्ध के दिन, पहले ब्राह्मणों को निमंत्रण देकर, आदरपूर्वक बैठाएँ। देवताओं के लिए पूर्व दिशा की ओर और पितरों के लिए दक्षिण दिशा की ओर आसन दें। मातामहों के लिए भी यही नियम है। हाथ धुलवाकर, कुश देकर, 'विश्वे देवाः' मंत्र से आह्वान करें। जौ लेकर पात्र में रखें, 'शन्नो देवी' मंत्र से दूध डालें, फिर 'यावोऽसि' मंत्र से जौ दें। 'यादिव्या' मंत्र से अर्घ्य दें। जल, चंदन, माला, धूप, दीप आदि अर्पित करें। पितरों के लिए अपसव्य होकर, बिना प्रदक्षिणा के, कुश दोहरी करके 'उशंतस्त्व' मंत्र से पितरों का आह्वान करें। फिर 'आयान्तु नः' मंत्र जपें। तिल से अर्घ्य आदि दें। अर्घ्य देकर शेष जल पात्र में रखें। पितरों के लिए पात्र नीचे रखें। अग्नि में घी से युक्त अन्न हवन करें। हवन के बाद, शेष अन्न पात्रों में रखें। जो जैसा पात्र मिले, विशेषकर चाँदी के पात्र हों तो अच्छा है। अन्न देकर, 'पृथ्वी पात्रमिति' मंत्र से पात्र की शुद्धि करें। 'विष्णु' मंत्र जपकर, दाहिने अंगूठे से अन्न अर्पित करें। गायत्री मंत्र और 'मधुवाता' मंत्र जपें। ब्राह्मण मौन रहकर भोजन करें। अन्न, इष्ट और हविष्य देकर, 'पवित्र' मंत्र जपें। 'तृप्ताः स्थ' कहकर, शेष अन्न और जल भूमि पर डालें। दक्षिण दिशा की ओर मुख करके, तिलयुक्त अन्न से पिंड दें। मातामहों के लिए भी यही करें। फिर आचमन कराएँ। 'स्वस्ति' कहें और अक्षय जल दें। शक्ति अनुसार दक्षिणा दें और 'स्वधा' का उच्चारण करें। 'स्वधा' बोलने पर, भूमि पर जल छिड़कें। 'प्रीयन्ताम' कहकर देवताओं के लिए जल दें। 'दाता बढ़ें, वेद बढ़ें, श्रद्धा बनी रहे'—ऐसी शुभ वाणी कहें। फिर प्रेमपूर्वक प्रणाम करके विदा दें। 'वाजे वाजे' कहकर पितरों को विदा करें। अर्घ्य पात्र में जो शेष जल है, उसे पितृ पात्र में डालें और ब्राह्मणों को विदा करें। प्रदक्षिणा करके, ब्राह्मणों के साथ रात भर ब्रह्मचारी रहें। नंदीमुख पितरों के लिए दही, जौ आदि से पिंड दें। एकोद्दिष्ट श्राद्ध में देवता का भाग नहीं होता, एक अर्घ्य, एक पवित्र, बिना अग्नि के, अपसव्य होकर करें। पितरों के लिए 'अभिरम्यताम्' कहें, वे 'अभिरता' कहें। गंध, जल और तिल से चार पात्र तैयार करें, पितृपात्रों में प्रेतपात्र भी रखें। समान संबंधी दो हैं तो, शेष विधि पूर्ववत करें। यही सपींडन और एकोद्दिष्ट श्राद्ध है, स्त्री के साथ भी यही नियम है। जिसका सपींडन एक वर्ष बाद होता है, उसके लिए भी एक वर्ष तक अन्न-जल देना चाहिए। मृत्यु के दिन से हर महीने श्राद्ध करें और साल भर मासिक अन्न दें। मासिक श्राद्ध में हविष्य अन्न, वार्षिक में खीर दें। मछली, हिरन, बकरी, पक्षी, बकरे, भेड़, खरगोश, सूअर आदि के मांस से पितर तृप्त होते हैं। मास बढ़ने के साथ पितर तृप्त होते हैं। जो गायास्त्र में अर्पित किया जाता है, वह अनंत फल देता है। तीन वर्ष, तेरहवीं, और मघा नक्षत्र में भी यही नियम है। कन्या, संतान, पशु, घी, खेती, व्यापार, दो पाँव या एक पाँव वाले पशु, विद्या, सोना-चाँदी, श्रेष्ठ संबंधी, सभी कामनाएँ, पुत्रों की श्रेष्ठता, आरोग्यता, यश, शोक रहितता, धन, विद्या, औषधि की सिद्धि, रूपया, गाय-बकरी, घोड़े, आयु, ये सब विधिपूर्वक श्राद्ध करने से मिलते हैं। कृत्तिका से लेकर भरणी तक, जो श्राद्ध करता है, वह सब कामनाएँ प्राप्त करता है। वसु, रुद्र आदि के पुत्र पितर हैं, वे श्राद्ध से तृप्त होकर मनुष्यों को आयु, संतान, धन, विद्या, स्वर्ग, मोक्ष, सुख, राज्य आदि प्रदान करते हैं।
अथ पञ्चषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः नानाधर्माः अग्निरुवाच ध्येय आत्मा स्थितो योऽसौ हृदये दीपवत्प्रभुः ।१६५.००१ अनन्यविषयं कृत्वा मनो बुद्धिस्मृतीन्द्रियं ॥१६५.००१ श्राद्धन्तु ध्यायिने देयं(३) गव्यं दधि घृतं पयः ।१६५.००२ प्रियङ्गवो मसूराश्च वार्ताकुः कोद्रवो न हि ॥१६५.००२ सैंहिकयो यदा सूर्यं ग्रसते पर्वसन्धिषु ।१६५.००३ हस्तिच्छाया तु सा ज्ञेया श्राद्धदानादिकेऽक्ष्या ॥१६५.००३ पित्रे चैव यदा सोमो हंसे चैव करे स्थिते ।१६५.००४ तिथिर्वैवस्वतो नाम सा छाया कुञ्जरस्य तु ॥१६५.००४ अग्नौकरणशेषन्तु न दद्याद्वैश्वदेविके ।१६५.००५ अग्न्यभावे तु विप्रस्य हस्ते दद्यात्तु दक्षिणे ॥१६५.००५ न स्त्री दुष्यति जारेण न विप्रो वेदकर्मणा ।१६५.००६ बलात्कारोपभुक्ता चेद्वैरिहस्तगतापि वा(१) ॥१६५.००६ सन्त्यजेद्दूषितान्नारीमृतुकाले न शुद्ध्यति ।१६५.००७ य आत्मव्यतिरेकेण द्वितीयं नात्र पश्यति(२) ॥१६५.००७ ब्रह्मभूतः स एवेह योगी चात्मरतोऽमलः ।१६५.००८ विषयेन्द्रियसंयोगात्केचिद्योगं वदन्ति वै ॥१६५.००८ अधर्मो धर्मबुद्ध्या तु गृहीतस्तैरपण्डितैः ।१६५.००९ आत्मनो मनसश्चैव संयोगञ्च तथा परे ॥१६५.००९ वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञं परमात्मनि ।१६५.०१० एकीकृत्य विमुच्येत बन्धाद्योगोऽयमुत्तमः ॥१६५.०१० कुटुम्बैः पञ्चभिर्यामः षष्ठस्तत्र महत्तरः ।१६५.०११ देवासुरमनुष्यैर्वा स जेतुं नैव शक्यते(३) ॥१६५.०११ बहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा चाभिमुखानि वै ।१६५.०१२ मनस्येवेन्द्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत् ॥१६५.०१२ सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् ।१६५.०१३ एतज्ज्ञानञ्च ध्यानञ्च शेषोऽन्यो ग्रन्थविस्तरः(४) ॥१६५.०१३ यन्नास्ति सर्वलोकस्य तदस्तीति विरुध्यते ।१६५.०१४ कथ्यमानं तथान्यस्य हृदये नावतिष्ठते ॥१६५.०१४ असंवेद्यं हि तद्ब्रह्म(१) कुमारी स्त्रीमुखं यथा ।१६५.०१५ अयोगी नैव जानाति जात्यन्धो हि घटं यथा ॥१६५.०१५ सन्न्यसन्तं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाच्चलति भास्करः ।१६५.०१६ एष मे मण्डलं भित्त्वा परं ब्रह्माधिगच्छति ॥१६५.०१६ उपवासव्रतञ्चैव स्नानन्तीर्थं फलन्तपः ।१६५.०१७ द्विजसम्पादनञ्चैव सम्पन्नन्तस्य तत्फलं ॥१६५.०१७ एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परन्तपः ।१६५.०१८ सावित्र्यास्तु परं नास्ति पावनं परमं स्मृतः ॥१६५.०१८ पूर्वं स्त्रियः सुरैर्भुक्ताः सोमगन्धर्ववह्निभिः ।१६५.०१९ भुञ्जते मानुषाः पश्चान्नैता दुष्यन्ति केनचित् ॥१६५.०१९ असवर्णेन यो गर्भः स्त्रीणां योनौ निषिच्यते ।१६५.०२० अशुद्धा तु भवेन्नारी यावत्छल्यं न मुञ्चति ॥१६५.०२० निःसृते तु ततः शल्ये रजसा शुद्ध्यते ततः ।१६५.०२१ ध्यानेन सदृशन्नास्ति शोधनं पापकर्मणां ॥१६५.०२१ श्वपाकेष्वपि भुञ्जानो ध्यानेन हि विशुद्ध्यति ।१६५.०२२ आत्मा ध्याता मनो ध्यानं ध्येयो विष्णुः फलं हरिः ॥१६५.०२२ अक्षयाय यतिः श्राद्धे पङ्क्तिपावनपावनः ।१६५.०२३ आरूढो नैष्ठिकन्धर्मं यस्तु प्रच्यवते द्विजः ॥१६५.०२३ प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्ध्येत्स आत्महा ।१६५.०२४ ये च प्रव्रजिताः पत्न्यां या चैषां वीजसन्ततिः ॥१६५.०२४ विदुरा नाम चण्डाला जायन्ते नात्र संशयः ।१६५.०२५ शतिको म्रियते गृध्रः श्वासौ द्वादशिकस्तथा ॥१६५.०२५ भासो विंशतिवर्षाणि सूकरो दशभिस्तथा ।१६५.०२६ अपुष्पो विफलो वृक्षो जायते कण्टकावृतः ॥१६५.०२६ ततो दावाग्निदग्धस्तु स्थाणुर्भवति सानुगः ।१६५.०२७ ततो वर्षशतान्यष्टौ द्वे तिष्ठत्यचेतनः ॥१६५.०२७ पूर्णे वर्षसहस्रे तु जायते ब्रह्मराक्षसः ।१६५.०२८ प्लवेन लभते मोक्षं कुलस्योत्सादनेन वा ॥१६५.०२८ योगमेव निषेवेतेत नान्यं मन्त्रमघापहम्
अग्नि बोले — जिस आत्मा का ध्यान करना चाहिए, वह हृदय में दीपक की तरह स्थित है, वही स्वामी है। मन, बुद्धि, स्मृति और इन्द्रियों को एकाग्र करके उसी का ध्यान करना चाहिए। श्राद्ध में ध्यान करने वाले को दूध, दही, घी देना चाहिए; प्रियंगु, मसूर, बैंगन और कोदो नहीं देना चाहिए। जब राहु सूर्य को ग्रहण करता है, वह समय हाथी की छाया कहलाती है, उस समय श्राद्ध या दान आदि नहीं करना चाहिए। जब चन्द्रमा पितरों के हाथ में रहता है, वह तिथि वैवस्वत नाम से जानी जाती है, वह भी हाथी की छाया है। अग्नि में जो शेष बचता है, वह वैश्वदेव के लिए नहीं देना चाहिए; अग्नि न होने पर ब्राह्मण के दाहिने हाथ में देना चाहिए। स्त्री पर जबरदस्ती हो जाए या वह किसी के पास चली जाए, तो वह दोषी नहीं मानी जाती; लेकिन दूषित स्त्री को त्याग देना चाहिए, क्योंकि वह मासिक धर्म के समय शुद्ध नहीं होती। जो आत्मा के अलावा दूसरा कुछ नहीं देखता, वही इस संसार में ब्रह्मस्वरूप, योगी और निर्मल होता है। कुछ लोग इन्द्रियों के विषयों के संयोग को ही योग मानते हैं, लेकिन यह अज्ञानी लोगों की समझ है। मन और आत्मा का संयोग, और फिर मन को वश में करके आत्मा को परमात्मा में लीन कर देने से बंधन से मुक्ति मिलती है — यही श्रेष्ठ योग है। परिवार के पाँच प्रकार के बंधन होते हैं, छठा सबसे बड़ा है, जिसे देव, असुर या मनुष्य भी जीत नहीं सकते। सभी इन्द्रियों को बाहर से भीतर की ओर लगाकर, मन को आत्मा में और आत्मा को ब्रह्म में स्थिर कर देना चाहिए। यही ज्ञान और ध्यान है, बाकी सब ग्रंथ विस्तार है। जो बात सबके लिए नहीं है, वह सत्य के विरुद्ध है; ऐसी बातें दूसरों के हृदय में टिकती नहीं। वह ब्रह्म ज्ञान अनुभव से ही जाना जाता है, जैसे कुमारी कन्या का मुख कोई नहीं जानता। जो योगी नहीं है, वह उसे नहीं जानता, जैसे जन्म से अंधा घड़ा नहीं देख सकता। जब संन्यासी ब्राह्मण को देखता है, तो सूर्य भी अपनी जगह से हट जाता है, और उसका मंडल भेदकर परम ब्रह्म को प्राप्त करता है। उपवास, व्रत, स्नान, तीर्थ, तप, द्विजों की सेवा — इन सबका फल तभी मिलता है जब वह पूर्ण होता है। एकाक्षर परम ब्रह्म का ध्यान, प्राणायाम और गायत्री मंत्र से बढ़कर कोई पवित्र करने वाला नहीं है। पहले स्त्रियाँ देवताओं, सोम, गंधर्व और अग्नि द्वारा भोगी गईं, फिर मनुष्यों ने उनका सेवन किया; इसलिए वे किसी से दूषित नहीं होतीं। स्त्रियों के गर्भ में जो असमान वर्ण का बीज डाला जाता है, वह जब तक बाहर न निकले, स्त्री अशुद्ध रहती है; बाहर निकलने पर और रज के जाने पर वह शुद्ध होती है। ध्यान से बढ़कर पाप कर्मों का कोई शुद्धिकरण नहीं है; यहाँ तक कि चांडाल का भोजन करने वाला भी ध्यान से शुद्ध हो जाता है। आत्मा ध्यान करने वाला है, मन ध्यान है, ध्यान का विषय विष्णु हैं और फल हरि है। श्राद्ध में यति की उपस्थिति अक्षय फल देने वाली है, वह पंक्ति को भी पवित्र करता है। जो द्विज नैष्ठिक धर्म में स्थित होकर भी विचलित हो जाता है, उसके लिए कोई प्रायश्चित्त नहीं है, जिससे वह आत्मघात से शुद्ध हो सके। जो संन्यासी पत्नी के साथ संबंध रखते हैं, उनकी संतान विदुर या चांडाल कहलाती है, इसमें कोई संदेह नहीं। गिद्ध सौ वर्ष, साँप बारह वर्ष, बगुला बीस वर्ष, सुअर दस वर्ष जीता है। जो वृक्ष फूल और फल नहीं देता, वह काँटों से घिरा होता है; फिर दावानल में जलकर ठूँठ बन जाता है और आठ सौ वर्ष तक निर्जीव रहता है; फिर हजार वर्ष पूरे होने पर ब्रह्मराक्षस बनता है। नाव से या कुल का नाश करके ही उसे मुक्ति मिलती है; पाप नाश के लिए केवल योग का ही सेवन करना चाहिए, अन्य कोई मंत्र नहीं।
अथ षट्षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः वर्णधर्मादिकथनं पुष्कर उवाच वेदस्मार्तं प्रवक्ष्यामि धर्मं वै पञ्चधा स्मृतं(१) ।१६६.००१ वर्णत्वमेकमाश्रित्य योऽधिकारः प्रवर्तते ॥१६६.००१ वर्णधर्मः स विज्ञेयो यथोपनयनन्त्रिषु ।१६६.००२ यस्त्वाश्रमं समाश्रित्य पदार्थः संविधीयते ॥१६६.००२ उक्त आश्रमधर्मस्तु भिन्नपिण्डादिको यथा ।१६६.००३ उभयेन निमित्तेन यो विधिः सम्प्रवर्तते ॥१६६.००३ नैमित्तिकः स विज्ञेयः प्रायश्चित्तविधिर्यथा ।१६६.००४ ब्रह्मचारी गृही चापि वानप्रस्थो यतिर्नृप ॥१६६.००४ उक्त आश्रमधर्मस्तु धर्मः स्यात्पञ्चधा परः(१) ।१६६.००५ षाड्गुण्यस्याभिधाने यो दृष्टार्थः स उदाहृतः ॥१६६.००५ स त्रेधा मन्त्रयागाद्यदृष्टार्थ इति मानवाः ।१६६.००६ उभयार्थो व्यवहारस्तु दण्डधारणमेव च ॥१६६.००६ तुल्यार्थानां विकल्पः स्याद्यागमूलः प्रकीर्तितः ।१६६.००७ वेदे तु विहितो धर्मः स्मृतौ तादृश एव च ॥१६६.००७ अनुवादं स्मृतिः सूते(२) कार्यार्थमिति मानवाः ।१६६.००८ गुणार्थः परिसङ्ख्यार्थो वानुवादो विशेषतः(३) ॥१६६.००८ विशेषदृष्ट एवासौ फलार्थ इति मानवाः ।१६६.००९ स्यादष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैर्ब्रह्मलोकगः ॥१६६.००९ गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनः ततः ।१६६.०१० जातकर्म नामकृतिरन्नप्राशनचूडकं ॥१६६.०१० संस्कारश्चोपनयनं वेदव्रतचतुष्टयं ।१६६.०११ स्नानं स्वधर्मचारिण्या योगः स्याद्यज्ञपञ्चकं ॥१६६.०११ देवयज्ञः पितृयज्ञो मनुष्यभूतयज्ञकौ ।१६६.०१२ ब्रह्मयज्ञः सप्तपाकयज्ञसंस्थाः पुरोऽष्टकाः ॥१६६.०१२ पार्वणश्राद्धं श्रावण्याग्रहायणी च चैत्र्यपि ।१६६.०१३ आश्वयुजी सप्तहविर्यज्ञसंस्थास्ततः स्मृताः ॥१६६.०१३ अग्न्याधेयमग्निहोत्रं(१) दर्शः स्यात्पशुबन्धकः ।१६६.०१४ चातुर्मास्याग्रहायेष्टिर्निरूढः पशुबन्धकः ॥१६६.०१४ सौत्रामणिसप्तसोमसंस्थाग्निष्टोम आदितः ।१६६.०१५ अत्यग्निष्टोम उक्थश्च षोडशी वाजपेयकः ॥१६६.०१५ अतिरात्रास्तथा स्तोम अष्टौ चात्मगुणास्ततः ।१६६.०१६ दया क्षमानसूया च अनायासोऽथ मङ्गलं ॥१६६.०१६ अकार्पण्यास्पृहाशौचं यस्यैते स परं व्रजेत् ।१६६.०१७ प्रचारे मैथुने चैव प्रस्रावे दन्तधावने ॥१६६.०१७ स्नानभोजनकाले च षट्सु मौनं समाचरेत् ।१६६.०१८ पुनर्दानं पृथक्पानमाज्येन पयसा निशि ॥१६६.०१८ दन्तच्छेदनमुष्णं च सप्त सक्तुषु वर्जयेत् ।१६६.०१९ स्नात्वा पुष्पं न गृह्णीयाद्देवायोग्यन्तदीरितं ॥१६६.०१९ अन्यगोत्रोप्यसम्बद्धः(२) प्रेतस्याग्निन्ददाति यः ।१६६.०२० पिण्डञ्चोदकदानञ्च स दशाहं समापयेत् ॥१६६.०२० उदकञ्च तृणं भस्म द्वारं पन्थास्तथैव च ।१६६.०२१ एभिरन्तरितं कृत्वा पङ्क्तिदोषो न विद्यते ॥१६६.०२१ पञ्च प्राणाहुतीर्दद्यादनामाङ्गुष्ठयोगतः
पुष्कर बोले — अब मैं वेद और स्मृति के अनुसार पाँच प्रकार के धर्म बताऊँगा। जो अधिकार केवल वर्ण के आधार पर चलता है, वह वर्णधर्म कहलाता है, जैसे उपनयन संस्कार। जो धर्म आश्रम के अनुसार निर्धारित होता है, वह आश्रमधर्म है, जैसे अलग-अलग भोजन आदि। जो नियम दोनों कारणों से चलता है, वह नैमित्तिक धर्म है, जैसे प्रायश्चित्त। ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ और संन्यासी — इन चारों के लिए अलग-अलग आश्रमधर्म बताए गए हैं। पाँचवाँ धर्म विशेष गुणों से संबंधित है। जो धर्म प्रत्यक्ष फल देता है, वह षाड्गुण्य कहलाता है; मंत्र, यज्ञ आदि के द्वारा जो अदृश्य फल मिलता है, वह त्रैविध्य है। व्यवहार, दंड आदि दोनों के लिए है। समान अर्थ वाले विकल्प भी यज्ञ के आधार पर माने गए हैं। वेद में जो धर्म बताया गया है, वही स्मृति में भी है; स्मृति वेद का अनुसरण करती है। विशेष फल के लिए जो नियम है, वह विशेष धर्म कहलाता है। जो व्यक्ति अड़तालीस संस्कार करता है, वह ब्रह्मलोक को प्राप्त करता है — जैसे गर्भाधान, पुंसवन, सीमंत, जातकर्म, नामकरण, अन्नप्राशन, चूड़ाकरण, उपनयन, चार वेदव्रत, स्नान, स्वधर्म का पालन, योग, पाँच यज्ञ — देवयज्ञ, पितृयज्ञ, मनुष्ययज्ञ, भूतयज्ञ, ब्रह्मयज्ञ, सप्तपाक यज्ञ, पुरोडाश, अष्टक, पार्वण श्राद्ध, श्रावणी, आग्रायण, चैत्र, आश्वयुजी, सप्त हविर्यज्ञ, अग्न्याधान, अग्निहोत्र, दर्श, पशुबंध, चातुर्मास्य, आग्रायणेष्टि, निरूढ़ पशुबंध, सौत्रामणि, सप्त सोमयज्ञ, अग्निष्टोम आदि, अत्यग्निष्टोम, उख्थ, षोडशी, वाजपेय, अतिरात्र, आठ स्तोम — ये सब आत्मगुण बताए गए हैं। दया, क्षमा, ईर्ष्या का न होना, श्रम न करना, मंगल, अकृपणता, इच्छारहितता, पवित्रता — जिसके पास ये गुण हैं, वह परम गति को प्राप्त करता है। यात्रा, मैथुन, स्राव, दांत मांजना, स्नान और भोजन के समय — इन छह अवसरों पर मौन रहना चाहिए। पुनर्दान, अलग से पीना, रात में घी या दूध का सेवन, दांत टूटना, गर्म भोजन — ये सात सत्तू में वर्जित हैं। स्नान के बाद देवता के लिए अनुपयुक्त पुष्प नहीं लेना चाहिए। जो कोई अन्य गोत्र का या असंबंधित व्यक्ति मृतक के लिए अग्नि देता है, वह दस दिन तक शुद्धि करता है। जल, तृण, भस्म, द्वार, मार्ग — इनसे अलग करके पंक्ति दोष नहीं रहता। पाँच प्राणाहुति नाम, अंगूठे से मिलाकर देनी चाहिए।
अथाष्टषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः महापातकादिकथनम् पुष्कर उवाच दण्डं कुर्यान्नृपो नॄणां प्रायश्चित्तमकुर्वतां ।१६८.००१ कामतोऽकामतो वापि प्रायश्चित्तं कृतं चरेत् ॥१६८.००१ टिप्पणी १ जातवेदोमुखैः सौरैरिति ख.. २ रिपुं हरेदिति ङ.. , ञ.. च मत्तक्रुद्धातुराणां च न भुञ्जीत कदाचन ।१६८.००२ महापातकिनां स्पृष्टं यच्च स्पृष्टमुदक्यया ॥१६८.००२ गणान्नं गणिकान्नं च(१) वार्धुषेर्गायनस्य च ।१६८.००३ अभिशप्तस्य षण्डस्य यस्याश्चोपपतिर्गृहे ॥१६८.००३ रजकस्य नृशंसस्य वन्दिनः कितवस्य च ।१६८.००४ मिथ्यातपस्विनश्चैव चौरदण्डिकयोस्तथा(२) ॥१६८.००४ कुण्डगोलस्त्रीजितानां वेदविक्रयिणस्तथा ।१६८.००५ शैलूषतन्त्रवायान्नं कृतघ्नस्यान्नमेव च ॥१६८.००५ कर्मारस्य निषादस्य चेलनिर्णेजकस्य च ।१६८.००६ मिथ्याप्रव्रजितस्यान्नम्पुंश्चल्यास्तैलिकस्य च ॥१६८.००६ आरूढपतितस्यान्नं विद्विष्टान्नं च वर्जयेत् ।१६८.००७ तथैव ब्राह्मणस्यान्नं ब्राह्मणेनानिमन्त्रितः ॥१६८.००७ ब्राह्मणान्नञ्च शूद्रेण नाद्याच्चैव निमन्त्रितः ।१६८.००८ एषामन्यतमस्यान्नममत्या वा त्र्यहं क्षपेत् ॥१६८.००८ मत्या भुक्त्वा चरेत्कृच्छ्रं रेतोविण्मूत्रमेव च ।१६८.००९ चण्डालश्वपचान्नन्तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥१६८.००९ अनिर्दिशं च प्रेतान्नं गवाघ्रातं तथैव च ।१६८.०१० शूद्रोच्छिष्टं शुनोच्छिष्टं पतितान्नं तथैव च ॥१६८.०१० तप्तकृच्छ्रं प्रकुर्वीत अशौचे कृच्छ्रमाचरेत् ।१६८.०११ अशौचे यस्य यो भुङ्क्ते सोप्यशुद्धस्तथा भवेत् ॥१६८.०११ मृतपञ्चनखात्कूपादमेध्येन सकृद्युतात् ।१६८.०१२ टिप्पणी १ गणानां गणिकानाञ्चेति ङ.. , ञ.. च २ चौरदाम्भिकयोस्तथेति ञ.. अपः पीत्वा त्र्यहं तिष्ठेत्सोपवासो द्विजोत्तमः ॥१६८.०१२ सर्वत्र शूद्रे पादः स्याद्द्वित्रयं वैश्यभूपयोः(१) ।१६८.०१३ विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः ॥१६८.०१३ प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ।१६८.०१४ शुष्काणि जग्ध्वा मांसानि(२) प्रेतान्नं करकाणि च ॥१६८.०१४ क्रव्यादशूकरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः ।१६८.०१५ गोनराश्वखरोष्ट्राणां छत्राकं ग्रामकुक्कुटं ॥१६८.०१५ मांसं जग्ध्वा कुञ्जरस्य तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति ।१६८.०१६ आमश्राद्धे तथा भुक्त्वा ब्रह्मचारी मधु त्वदन् ॥१६८.०१६ लशुनं गुञ्जनं चाद्यात्प्राजापत्यादिना शुचिः(३) ।१६८.०१७ भुक्त्वा चान्द्रायणं कुर्यान्मांसञ्चात्मकृतन्तथा ॥१६८.०१७ पेलुगव्यञ्च पेयूषं तथा श्लेष्मातकं मृदं ।१६८.०१८ वृथाकृशरसंयावपायसापूपशष्कुलीः ॥१६८.०१८ अनुपाकृटमांसानि देवान्नानि हवींषि च ।१६८.०१९ गवाञ्च महिषीणां च वर्जयित्वा तथाप्यजां ॥१६८.०१९ सर्वक्षीराणि वर्ज्याणि तासाञ्चैवाप्यन्निर्दशं ।१६८.०२० शशकः शल्यकी गोधा खड्गः कूर्मस्तथैव च ॥१६८.०२० भक्ष्याः पञ्चनखाः प्रोक्ताः परिशेषाश्च वर्जिताः ।१६८.०२१ पाठीनरोहितान्मत्स्यान् सिंहतुण्डांश्च भक्षयेत् ॥१६८.०२१ यवगोधूमजं सर्वं पयसश्चैव विक्रियाः ।१६८.०२२ वागषाड्गवचक्रादीन् सस्नेहमुषितं तथा ॥१६८.०२२ टिप्पणी १ द्वितीयं वैश्यशूद्रयोरेति क.. , ख.. , ङ.. , ञ.. च २ शुष्काणि दग्धमंसानि इति ङ.. ३ प्राजापत्याद्द्विजः शुचिरिति ख.. अग्निहोत्रपरीद्धाग्निर्ब्राह्मणः कामचारतः ।१६८.०२३ चान्द्रायणं चरेन्मासं वीरवध्वासनं हितं ॥१६८.०२३ ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः ।१६८.०२४ महान्ति पातकान्याहुः संयोगश्चैव तैः सह ॥१६८.०२४ अनृते च समुत्कर्षो राजगामि च पैशुनं ।१६८.०२५ गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानं ब्रह्महत्यया(१) ॥१६८.०२५ ब्रह्मोज्झ्यवेदनिन्दा च कौटसाक्ष्यं सुहृद्बधः ।१६८.०२६ गर्हितान्नाज्ययोर्जग्धिः(२) सुरापानसमानि षट् ॥१६८.०२६ निक्षेपस्यापहरणं नराश्वरजतस्य च ।१६८.०२७ भूमिवज्रमणीनाञ्च रुक्मस्तेयसमं स्मृतं ॥१६८.०२७ रेतःसेकः स्वयोन्याषु कुमारीष्वन्त्यजासु च ।१६८.०२८ सख्युः पुत्रस्य च(३) स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः ॥१६८.०२८ गोबधोऽयाज्य संयाज्यं पारदार्यात्मविक्रियः ।१६८.०२९ गुरुमातृपितृत्यागः स्वाध्ययाग्न्योः सुतस्य च ॥१६८.०२९ परिवित्तितानुजेन परिवेदनमेव च ।१६८.०३० तयोर्दानञ्च कन्यायास्तयोरेव च याजनं ॥१६८.०३० कन्याया दूषणञ्चैव वार्धुष्यं व्रतलोपनं ।१६८.०३१ तडागारामदाराणामपत्यस्य च विक्रियः ॥१६८.०३१ व्रात्यता बान्धवत्यागो भृताध्यापनमेव च ।१६८.०३२ भृताच्चाध्ययनादानमविक्रेयस्य विक्रयः ॥१६८.०३२ टिप्पणी १ समानि ब्रह्महत्ययेति ख.. , ङ.. , ञ.. च २ गर्हितानामन्नजग्धिरिति ङ.. ३ सख्युः सुतस्य चेति ङ.. सर्वाकारेष्वधीकारो महायन्त्रप्रवर्तनं ।१६८.०३३ हिंसौषधीनां स्त्र्याजीवः क्रियालङ्गनमेव च ॥१६८.०३३ इन्धनार्थमशुष्काणां दुमाणाञ्चैव पातनं ।१६८.०३४ योषितां ग्रहणञ्चैव स्त्रीनिन्दकसमागमः ॥१६८.०३४ आत्मार्थञ्च क्रियारम्भो निन्दितान्नदनन्तथा ।१६८.०३५ अनाहिताग्नितास्तेयमृणानाञ्चानपक्रिया ॥१६८.०३५ असच्छास्त्राधिगमनं दौःशील्यं व्यसनक्रिया ।१६८.०३६ धान्यकुप्यपशुस्तेयं मद्यपस्त्रीनिषेवणं ॥१६८.०३६ स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रबधो नास्तिक्यञ्चोपपातकं ।१६८.०३७ ब्राह्मणस्य रुजः कृत्यं घ्रातिरघ्रेयमद्ययोः ॥१६८.०३७ जैंभं पुंसि च मैथुन्यं जातिभ्रंशकरं स्मृतं ।१६८.०३८ श्वखरोष्ट्रमृगेन्द्राणामजाव्योश्चैव मारणं(१) ॥१६८.०३८ सङ्कीर्णकरणं ज्ञेयं मीनाहिनकुलस्य च ।१६८.०३९ निन्दितेभ्यो धनादानं बाणिज्यं शूद्रसेवनं ॥१६८.०३९ अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणं ।१६८.०४० कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनं ॥१६८.०४० फलैधःकुसुमस्तेयमधैर्यञ्च मलावहम्
पुष्कर बोले — राजा को चाहिए कि जो लोग प्रायश्चित्त नहीं करते, उन्हें दंड दे। चाहे जानबूझकर हो या अनजाने में, प्रायश्चित्त अवश्य करना चाहिए। जो लोग नशे में, क्रोध में या रोगी हैं, उनका अन्न कभी न खाए। महापातकी के छुए हुए या व्यभिचारिणी स्त्री के छुए हुए अन्न को भी न खाए। वेश्याओं, नर्तकों, नाई, गायक, शापित, नपुंसक, जिसके घर में परपुरुष रहता हो, धोबी, निर्दयी, भाट, जुआरी, झूठे तपस्वी, चोर, दंडित, जुआ खेलने वाले, स्त्री के वश में रहने वाले, वेद बेचने वाले, नाटककार, तंतुवाय, हत्यारे, लोहार, निषाद, चर्मकार, तेली, पतित, द्वेषी — इन सबका अन्न त्यागना चाहिए। ब्राह्मण का अन्न बिना बुलाए ब्राह्मण को नहीं खाना चाहिए, और शूद्र को ब्राह्मण का अन्न बुलाकर भी नहीं खाना चाहिए। इनमें से किसी का अन्न या उनके मंत्री का अन्न खाने पर तीन दिन उपवास करे। यदि सोच-समझकर खाया हो तो कठिन व्रत करे; वीर्य, मल, मूत्र का सेवन करने पर भी। चांडाल या श्वपाक का अन्न खाने पर चंद्रायण व्रत करे। अनजाने में मृतक का अन्न, गाय द्वारा सूंघा अन्न, शूद्र या कुत्ते का जूठा, पतित का अन्न खाने पर तप्तकृच्छ्र व्रत करे; अशुद्धि की स्थिति में भी व्रत करे। अशुद्धि में जो खाता है, वह भी अशुद्ध होता है। मृत जानवर, कुएँ का पानी, मल-मूत्र के साथ एक बार जुआ खेलने पर तीन दिन उपवास करे। हर जगह शूद्र को एक चौथाई, वैश्य और क्षत्रिय को तीन चौथाई दंड मिले। सुअर, गधा, ऊँट, गीदड़, बंदर, कौआ — इनका मूत्र या मल खाने पर चंद्रायण व्रत करे। सूखा मांस, मृतक का मांस, कुत्ते, सुअर, ऊँट, गीदड़, बंदर, कौआ, गाय, भैंस, बकरी, ऊँट — इनका मांस खाने पर तप्तकृच्छ्र व्रत करे। कच्चे श्राद्ध में, ब्रह्मचारी द्वारा मदिरा, लहसुन, गूंजना खाने पर प्राजापत्य आदि व्रत करे। मांस, आत्महत्या, पेलू, गाय का दूध, पेयुष, श्लेष्मातक, मिट्टी, बिना पकाए रस, सत्तू, अपूप, शष्कुली, बिना पकाए मांस, देवताओं का अन्न, हविष्य — इन सबका त्याग करे। गाय, भैंस, बकरी को छोड़कर बाकी सबका दूध न पिए। खरगोश, शल्यक, गोह, गंडा, कछुआ — ये पाँच नख वाले खाने योग्य हैं, बाकी सब वर्जित हैं। पाठी, रोहित मछली, सिंह के मुँह वाली मछली — ये खाने योग्य हैं। जौ, गेहूँ से बने पदार्थ, दूध से बनी चीजें, घी, तेल में भीगे पदार्थ — ये सब खाने योग्य हैं। अग्निहोत्र से रहित, ब्राह्मण अगर मनमानी करे तो चंद्रायण व्रत एक माह करे। वीर हत्या, ब्रह्महत्या, मद्यपान, चोरी, गुरु की स्त्री से संबंध — ये महापाप हैं, इनके साथ संबंध भी पाप है। झूठ बोलना, राजा के पास जाना, चुगली, गुरु से झगड़ा — ये भी ब्रह्महत्या के समान हैं। वेद का त्याग, वेद की निंदा, झूठी गवाही, मित्र की हत्या, निषिद्ध अन्न या घी खाना, मद्यपान के समान छह पाप हैं। अमानत की चोरी, घोड़े, सोने, भूमि, हीरे, मोती, सोने की चोरी — ये भी पाप हैं। अपनी जाति की स्त्रियों में वीर्य स्राव, कुमारी, अंत्यजा, मित्र के पुत्र की स्त्री — ये गुरु के बिस्तर के समान पाप हैं। गौहत्या, यज्ञ का त्याग, परस्त्रीगमन, गुरु, माता, पिता, स्वाध्याय, अग्नि और पुत्र का त्याग, छोटे भाई द्वारा बड़े का अपमान, कन्या का दान, यज्ञ — ये सब पाप हैं। कन्या का अपमान, नाई का काम, व्रत का भंग, बाग-बगीचे, पत्नी, संतान का विक्रय, ब्रात्य होना, संबंधी का त्याग, वेतन लेकर पढ़ाना, वेतन लेकर पढ़ना, अविक्रय वस्तु का विक्रय — ये सब पाप हैं। सभी प्रकार के पाप, बड़ा यंत्र चलाना, हिंसा, औषधि से हत्या, स्त्री के लिए जीविका, नियमों का उल्लंघन, सूखी लकड़ी के बिना हरी लकड़ी काटना, स्त्री का अपहरण, स्त्री की निंदा, अपने लाभ के लिए कर्म, निषिद्ध अन्न, अग्निहोत्र का त्याग, ऋण न चुकाना, अधार्मिक शास्त्र पढ़ना, दुष्टता, व्यसन, अन्न, घी, पशु, मद्य, स्त्री का सेवन, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र की हत्या, नास्तिकता — ये उपपातक हैं। ब्राह्मण का रोग, मद्य, घी की गंध, पुरुष का पुरुष से मैथुन — ये जाति का नाश करते हैं। कुत्ता, ऊँट, बाघ, बकरी, भेड़ की हत्या — ये संकीर्णता कहलाते हैं। निषिद्ध से धन लेना, व्यापार, शूद्र की सेवा, पात्रता का नाश, झूठ बोलना, कीट-पतंग की हत्या, मद्य के साथ भोजन, फल, लकड़ी, फूल की चोरी, अधैर्य — ये सब पाप हैं।
अथ सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः प्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच महापापानुयुक्तानां(१) प्रायश्चित्तानि(२) वच्मिते ।१७०.००१ संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ॥१७०.००१ याजनाद्ध्यापनाद्यौनान्न तु यानाशनासनात् ।१७०.००२ यो येन पतितेनैषां संसर्गं याति मानवः ॥१७०.००२ स तस्यैव व्रतं कुर्यात्तत्संसर्गस्य शुद्धये ।१७०.००३ पतितस्योदकं कार्यं सपिण्डैर्बान्धवैः सह ॥१७०.००३ निन्दितेऽहनि सायाह्णे ज्ञात्यृत्विग्गुरुसन्निधौ ।१७०.००४ दासो घटमपां पूर्णं पर्यस्येत्प्रेतवत्पदा(३) ॥१७०.००४ अहोरात्रमुपासीतन्नशौचं बान्धवैः सह ।१७०.००५ निवर्तयेरंस्तस्मात्तु ज्येष्ठांशम्भाषणादिके ॥१७०.००५ ज्येष्ठांशम्प्राप्नुयाच्चास्य यवीयान् गुणतोऽधिकः ।१७०.००६ टिप्पणी १ महापापोपपन्नानामिति ङ.. २ प्रायश्चित्तं वदामि त इति झ.. ३ प्रेतवत्सदेति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. च प्रायश्चित्ते तु चरिते पूर्णं कुम्भमपां नवं ॥१७०.००६ तेनैव सार्धं प्राश्येयुः स्नात्वा पुण्यजलाशये ।१७०.००७ एवमेव विधिं कुर्युर्योषित्सु पपितास्वपि ॥१७०.००७ वस्त्रान्नपानन्देयन्तु वसेयुश्च गृहान्तिके ।१७०.००८ तेषां द्विजानां सावित्री नानूद्येत(१) यथाविधि ॥१७०.००८ तांश्चारयित्वा त्रीन् कृछ्रान् यथाविध्युपनाययेत् ।१७०.००९ विकर्मस्थाः परित्यक्तास्तेषां मप्येतदादिशेत् ॥१७०.००९ जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्त्राणि समाहितः ।१७०.०१० मासङ्गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यतेऽसत्प्रतिग्रहात् ॥१७०.०१० ब्रात्यानां याजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च ।१७०.०११ अभिचारमहीनानान्त्रिभिः कृच्छैर्व्यपोहति(२) ॥१७०.०११ शरणागतं परित्यज्य वेदं विप्लाव्य च द्विजः ।१७०.०१२ संवत्सं यताहारस्तत्पापमपसेधति ॥१७०.०१२ श्वशृगालखरैर्दष्टो ग्राम्यैः क्रव्याद्भिरेव च ।१७०.०१३ नरोष्ट्राश्वैर्वराहैश्च(३) प्राणायामेन शुद्ध्यति ॥१७०.०१३ स्नातकव्रतलोपे च कर्मत्यागे ह्यभोजनं ।१७०.०१४ हुङ्कारं(४) ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वङ्करञ्च गरीयसः ॥१७०.०१४ स्नात्वानश्नन्नहःशेषमभिवाद्य प्रसादयेत् ।१७०.०१५ अवगूर्य चरेक्षच्छ्रमतिकृच्छ्रन्निपातने ॥१७०.०१५ कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितं ।१७०.०१६ टिप्पणी १ न युज्येतेति ख.. २ कृच्छ्रैर्विशुद्ध्यति इति ग.. , घ.. , ङ.. च ३ नरोष्टविड्वराहैश्चेति ङ.. ४ क्रूङ्कारमिति ख.. , घ.. , छ.. च । ओङ्कारमिति ग.. , ङ.. च । हङ्कारञ्चेति ख.. चाण्डालादिरविज्ञातो यस्य तिष्ठेत वेश्मनि ॥१७०.०१६ सम्यग्ज्ञातस्तु कालेन तस्य कुर्वीत शोधनं ।१७०.०१७ चान्द्रायणं पराकं वा द्विजानान्तु विशोधनं ॥१७०.०१७ प्राजापत्यन्तु शूद्राणां शेषन्तदनुसारतः ।१७०.०१८ गुंडङ्कुसुम्भं लवणं तथा धान्यानि यानि च ॥१७०.०१८ कृत्वा गृहे ततो द्वारि तेषान्दद्याद्धुताशनं ।१७०.०१९ मृणमयानान्तु भाण्डानां त्याग एव विधीयते ॥१७०.०१९ द्रव्याणां परिशेषाणां द्रव्यशुद्धिर्विधीयते ।१७०.०२० कूपैकपानसक्ता ये स्पर्शात्सङ्कल्पदूषिताः(१) ॥१७०.०२० शुद्ध्येयुरुपवासेन पञ्चगव्येन वाप्यथ ।१७०.०२१ यस्तु संस्पृश्य चण्डालमश्नीयाच्च स्वकामतः ॥१७०.०२१ द्विजश्चान्द्रायणं कुर्यात्तप्तकृच्छ्रमथापि वा ।१७०.०२२ भाण्डसङ्कलसङ्कीर्णश्चाण्डालादिजुगुप्सितैः ॥१७०.०२२ भुक्त्वापीत्वा तथा तेषां षड्रात्रेण विशुद्ध्यति ।१७०.०२३ अन्त्यानां भुक्तशेषन्तु भक्षयित्वा द्विजातयः ॥१७०.०२३ व्रतं चान्द्रायणं कुर्युस्त्रिरात्रं शूद्र एव तु ।१७०.०२४ चण्डालकूपभाण्डेषु अज्ञानात्पिवते जलं ॥१७०.०२४ द्विजः शान्तपनं कुर्याच्छूद्रश्चोपवसेद्दिनं ।१७०.०२५ चण्डालेन तु संस्पृष्टो(२) यस्त्वपः पिवते द्विजः ॥१७०.०२५ त्रिरात्रन्तेन कर्तव्यं शूद्रश्चोपवसेद्दिनं ।१७०.०२६ उच्छिष्टेन यदि(३) स्पृष्टः शुना शूद्रेण वा द्विजः ॥१७०.०२६ टिप्पणी १ स्पर्शसङ्कल्पभूषिता इति झ.. २ संसृष्ट इति क.. ३ यदेति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. , छ.. च उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुद्ध्यति ।१७०.०२७ वैश्येन क्षत्रियेणैव स्नानं नक्तं समाचरेत् ॥१७०.०२७ अध्वानं प्रस्थितो विप्रः कान्तारे यद्यनूदके ।१७०.०२८ पक्वान्नेन गृहीतेन मूत्रोच्चारङ्करोति वै ॥१७०.०२८ अनिधायैव तद्द्रव्यं अङ्गे कृत्वा तु संस्थितं ।१७०.०२९ शौचं कृत्वान्नमभ्युक्ष्य अर्कस्याग्नेयश्च दर्शयेत् ॥१७०.०२९ म्लेच्छैर्गतानां चौरैर्वा कान्तारे वा प्रवासिनां ।१७०.०३० भक्ष्याभक्ष्यविशुद्ध्यर्थं(१) तेषां वक्ष्यामि निष्कृतिं ॥१७०.०३० पुनः प्राप्य स्वदेशञ्च वर्णानामनुपूर्वशः ।१७०.०३१ कृच्छ्रस्यान्ते ब्राह्मणस्तु पुनः संस्कारमर्हति ॥१७०.०३१ पादोनान्ते क्षत्रियश्च अर्धान्ते वैश्य एव च ।१७०.०३२ पादं कृत्वा तथा शूद्रो दानं दत्वा विशुद्ध्यति ॥१७०.०३२ उदक्या तु सवर्णा या स्पृष्टा चेत्स्यादुदक्यया ।१७०.०३३ तस्मिन्नेवाहनि स्नाता शुद्धिमाप्नोत्यसंशयं ॥१७०.०३३ रजस्वला तु नाश्नीयात्संस्पृष्टा हीनवर्णया ।१७०.०३४ यावन्न शुद्धिमाप्नोति शुद्धस्नानेन शुद्ध्यति ॥१७०.०३४ मूत्रं कृत्वा व्रजन्वर्त्म स्मृतिभ्रंशाज्जलं पिवेत् ।१७०.०३५ अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति ॥१७०.०३५ मूत्रोच्चारं द्विजः कृत्वा अकृत्वा शौचमात्मनः ।१७०.०३६ मोहाद्भुक्त्वा(२) त्रिरात्रन्तु यवान् पीत्वा विशुद्ध्यति ॥१७०.०३६ ये प्रत्यवसिता विप्राः प्रव्रज्यादिबलात्तथा ।१७०.०३७ टिप्पणी १ भक्ष्यभोज्यविशुद्ध्यर्थमिति झ.. २ लोभाद्भुक्त्वेति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. , छ.. च अनाशकनिवृताश्च तेषां शुद्धिः प्रचक्ष्यते ॥१७०.०३७ चारयेत्त्रीणि कृच्छ्राणि चान्द्रायणमथापि वा ।१७०.०३८ जातकर्मादिसंस्कारैः संस्कुर्यात्तं तथा पुनः ॥१७०.०३८ उपानहममेध्यं च यस्य संस्पृशते मुखं ।१७०.०३९ मृत्तिकागोमयौ तत्र पञ्चगव्यञ्च शोधनं ॥१७०.०३९ वापनं विक्रयञ्चैव नीलवस्त्रादिधारणं ।१७०.०४० तपनीयं हि विप्रस्य त्रिभिः कृछ्रैर्विशुद्ध्यति ॥१७०.०४० अन्त्यजातिश्वपाकेन(१) संस्पृष्टा स्त्री रजस्वला ।१७०.०४१ चतुर्थेऽहनि शुद्धा सा त्रिरात्रं तत्र आचरेत्(२) ॥१७०.०४१ चाण्डालश्वपचौ स्पृष्ट्वा तथा पूयञ्च सूतिकां ।१७०.०४२ शवं तत्स्पर्शिनं स्पृष्ट्वा(३) सद्यः स्नानेन शुद्ध्यति ॥१७०.०४२ नारं स्पृष्ट्वास्थि सस्नेहं स्नात्वा विप्रो विशुद्ध्यति ।१७०.०४३ रथ्यार्कद्दमतोयेन अधीनाभेर्मृदोदकैः ॥१७०.०४३ वान्तो विविक्तः स्नात्वा तु घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति ।१७०.०४४ स्नानात्क्षुरकर्मकर्ता कृच्छ्रकृद्ग्रहणेऽन्नभुक् ॥१७०.०४४ अपाङ्क्तेयाशी गव्याशी शुना दष्टस्तथा शुचिः ।१७०.०४५ कृमिदष्टश्चात्मघाती कृच्छ्राज्जप्याच्च होमतः ॥१७०.०४५ होमाद्यैश्चानुतापेन पूयन्ते पापिनोऽखिलाः(४)
पुष्कर बोले — जो महापाप में लिप्त हैं, उनके प्रायश्चित्त मैं बताता हूँ। जो पतित के साथ रहता है, वह एक वर्ष में पतित हो जाता है। यज्ञ, पढ़ाई, या स्त्री संबंध से नहीं, केवल भोजन या बैठने से पतित नहीं होता। जो जिस पतित के साथ संबंध बनाता है, उसे उसी के अनुसार व्रत करना चाहिए, ताकि शुद्धि हो सके। पतित के लिए उसके सगे-संबंधी और पिंडदान करने वालों को जल देना चाहिए। अशुभ दिन के संध्या समय, ज्ञाति, ऋत्विज और गुरु की उपस्थिति में, दास को जल से भरा घड़ा पैर से गिराना चाहिए, जैसे मृतक के लिए करते हैं। एक दिन-रात तक बिना शुद्धि के संबंधी के साथ रहना चाहिए। फिर उसे बड़े-बुजुर्गों से बोलचाल आदि से रोकना चाहिए। यदि छोटा गुण में बड़ा हो तो उसे बड़ा स्थान मिलना चाहिए। प्रायश्चित्त पूरा होने पर नया जल का घड़ा लेकर, उसमें स्नान करके सबको पिलाना चाहिए। यही विधि स्त्रियों के लिए भी है, जो पतित हो गई हों। उन्हें वस्त्र, अन्न, जल देना चाहिए और घर के पास ही रखना चाहिए। उन द्विजों के लिए गायत्री का उच्चारण विधिपूर्वक नहीं करना चाहिए। उन्हें तीन कृच्छ्र व्रत करवाकर, फिर उपनयन संस्कार कराना चाहिए। जो लोग विकर्म में लिप्त हैं और त्याग दिए गए हैं, उनके लिए भी यही नियम है। तीन हजार गायत्री मंत्र का जप करके, एक माह तक गोशाला में दूध पीकर, दान से मुक्त हो जाता है। ब्रात्य का यज्ञ कराने या अंत्येष्टि करने पर, या अभिचार रहितों के लिए तीन कृच्छ्र व्रत से शुद्धि होती है। जो शरणागत को त्यागता है या वेद का नाश करता है, वह एक वर्ष तक संयमित आहार से पाप से मुक्त होता है। कुत्ता, सियार, गधा, घोड़ा, ऊँट, सुअर के काटने पर प्राणायाम से शुद्धि होती है। स्नातक व्रत का भंग करने पर, कर्म त्यागने पर उपवास करना चाहिए। ब्राह्मण को हुंकार या ताड़ना करना बड़ा पाप है, स्नान करके, बिना खाए दिनभर रहकर, अभिवादन कर क्षमा माँगे। शरीर पर मिट्टी लगाकर, कठिन व्रत करे; ब्राह्मण का रक्त बहाने पर अतिकृच्छ्र व्रत करे। चांडाल आदि अज्ञात व्यक्ति के घर ठहरने पर, समय आने पर शुद्धि करनी चाहिए। चंद्रायण या पराक व्रत ब्राह्मण के लिए, प्राजापत्य व्रत शूद्र के लिए है। गुड़, कुसुंभ, नमक, धान्य आदि घर में लाकर, द्वार पर अग्नि को अर्पित करना चाहिए। मिट्टी के बर्तनों को त्याग देना चाहिए, बाकी वस्तुओं की शुद्धि की जाती है। जो कुएँ या एक ही बर्तन से पानी पीते हैं, या स्पर्श से दूषित हैं, वे उपवास या पंचगव्य से शुद्ध हो सकते हैं। जो चांडाल को छूकर या उसकी इच्छा से खाता है, वह ब्राह्मण चंद्रायण या तप्तकृच्छ्र व्रत करे। बर्तन या कलश चांडाल आदि से दूषित हो जाए, तो छः रात में शुद्ध हो जाता है। अंत्यज के बचे अन्न को खाने पर ब्राह्मण चंद्रायण व्रत, शूद्र तीन रात उपवास करे। चांडाल के कुएँ या बर्तन से अज्ञानवश जल पीने पर, ब्राह्मण शान्तपन व्रत, शूद्र एक दिन उपवास करे। चांडाल के छूने से जल पीने पर, ब्राह्मण तीन रात उपवास करे, शूद्र एक दिन उपवास करे। जूठा छूने पर, चाहे कुत्ते या शूद्र का, ब्राह्मण एक रात उपवास कर पंचगव्य से शुद्ध होता है। वैश्य या क्षत्रिय के छूने पर स्नान और रात्रि उपवास करे। यात्रा में, निर्जल स्थान पर, पका अन्न लेकर मल-मूत्र त्यागने पर, बिना धोए शरीर पर लगाकर, स्नान कर अन्न को सूर्य और अग्नि को दिखाए। म्लेच्छ या चोरों के साथ जंगल में भोजन की शुद्धि के लिए, घर लौटकर, वर्णानुसार व्रत करे। कृच्छ्र व्रत के अंत में ब्राह्मण पुनः संस्कार योग्य होता है; क्षत्रिय एक चौथाई, वैश्य आधा, शूद्र चौथाई व्रत कर दान देकर शुद्ध होता है। सवर्ण स्त्री को उदकी या रजस्वला छू ले, तो उसी दिन स्नान कर शुद्ध हो जाती है। रजस्वला स्त्री को हीन वर्ण की छू ले, तो शुद्ध स्नान से शुद्ध होती है। मूत्र त्यागकर, मार्ग में जल पीने पर, एक दिन उपवास कर पंचगव्य से शुद्ध होता है। मूत्र या मल त्यागकर, बिना शुद्धि के, भूल से अन्न खाने पर तीन रात उपवास कर जौ का सेवन करे। जो विप्र बलात संन्यास ले लेते हैं, या अनशन छोड़ चुके हैं, उनकी शुद्धि के लिए तीन कृच्छ्र व्रत या चंद्रायण व्रत कराएँ; फिर जातकर्म आदि संस्कार करें। जूता या अपवित्र वस्तु मुँह से छू जाए, तो मिट्टी, गोमूत्र, पंचगव्य से शुद्धि करें। बाल कटवाना, वस्त्र बेचना, नील वस्त्र पहनना — ये सब ब्राह्मण के लिए तीन कृच्छ्र व्रत से शुद्ध होते हैं। अंत्यज या श्वपाक के छूने से रजस्वला स्त्री चौथे दिन शुद्ध होती है, तीन दिन व्रत करे। चांडाल, श्वपाक या सुतिका का स्पर्श, शव या उसके छूने वाले का स्पर्श — स्नान से शुद्ध हो जाता है। हड्डी या चिकनाईयुक्त वस्तु छूने पर स्नान करें। सड़क, सूर्य, धान्य, मिट्टी के जल से स्नान करें। वमन के बाद स्नान कर घी पीने से शुद्धि होती है। स्नान के बाद बाल काटने वाला, ग्रहण करने वाला, अन्न खाने वाला, पंक्ति से बाहर खाने वाला, गाय का दूध पीने वाला, कुत्ते के काटने से, कीड़े के काटने से, आत्महत्या करने वाला — ये सब कृच्छ्र व्रत, जप और हवन से शुद्ध होते हैं।
अथ द्विसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः सर्वपापप्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच परदारपरद्रव्यजीवहिंसादिके यदा ।१७२.००१ प्रवर्तते नृणां चित्तं प्रायश्चित्तं स्तुतिस्तदा ॥१७२.००१ विष्णवे विष्णवे नित्यं विष्णवे विष्णवे(१) नमः ।१७२.००२ नमामि विष्णुं चित्तस्थमहङ्कारगतिं हरिं ॥१७२.००२ चित्तस्थमीशमव्यक्तमनन्तमपराजितं ।१७२.००३ विष्णुमीड्यमशेषेण अनादिनिधनं विभुं ॥१७२.००३ विष्णुश्चित्तगतो यन्मे विष्णुर्बुद्धिगतश्च यत् ।१७२.००४ यच्चाहङ्कारगो विष्णुर्यद्विष्णुर्मयि संस्थितः ॥१७२.००४ करोति कर्मभूतोऽसौ स्थवरस्य चरस्य च ।१७२.००५ तत्पापन्नाशमायातु तस्मिन्नेव हि चिन्तिते ॥१७२.००५ ध्यातो हरति यत्पापं स्वप्ने दृष्टस्तु भावनात् ।१७२.००६ तमुपेन्द्रमहं विष्णुं प्रणतार्तिहरं हरिं ॥१७२.००६ जगत्यस्मिन्निराधारे मज्जमाने तमस्यधः ।१७२.००७ हस्तावलम्बनं विष्णुं प्रणमामि परात्परं ॥१७२.००७ सर्वेश्वरेश्वर विभो परमात्मन्नधोक्षज ।१७२.००८ हृषीकेश हृषीकेश हृषीकेश नमोऽस्तु ते ॥१७२.००८ नृसिंहानन्त गोविन्द भूतभवन केशव ।१७२.००९ टिप्पणी १ विष्णवे विष्णवे इति ज.. , ञ.. च दुरुक्तं दुष्कृतं ध्यातं शमयाघन्नमोऽस्तु ते ॥१७२.००९ यन्मया चिन्तितं दुष्टं स्वचित्तवशवर्तिना ।१७२.०१० अकार्यमहदत्युग्रन्तच्छमन्नय केशव ॥१७२.०१० ब्रह्मण्यदेव गोविन्द परमार्थपरायण ।१७२.०११ जगन्नाथ जगद्धातः पापं प्रशमयाच्युत ॥१७२.०११ यथापराह्णे सायाह्णे मध्याह्णे च तथा निशि ।१७२.०१२ कायेन मनसा वाचा कृतं पापमजानता ॥१७२.०१२ जानता च हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव ।१७२.०१३ नामत्रयोच्चारणतः स्वप्ने यातु मम क्षयं ॥१७२.०१३ शारीरं मे हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव ।१७२.०१४ पापं प्रशमयाद्य त्वं(१) बाक्कृतं मम माधव ॥१७२.०१४ यद्भुञ्जन्यत्स्वपंस्तिष्ठन् गच्छन् जाग्रद्यदास्थितः ।१७२.०१५ कृतवान् पापमद्याहं कायेन मनसा गिरा ॥१७२.०१५ यत्स्वल्पमपि यत्स्थूलं कुयोनिनरकाबहं ।१७२.०१६ तद्यातु प्रशमं सर्वं वासुदेवानुकीर्तनात् ॥१७२.०१६ परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमञ्च यत् ।१७२.०१७ तस्मिन्(२) प्रकीर्तिते विष्णौ यत्पापं तत्प्रणश्यतु ॥१७२.०१७ यत्प्राप्य न निवर्तन्ते गन्धस्पर्शदिवर्जितं ।१७२.०१८ सूरयस्तत्पदं विष्णोस्तत्सर्वं शमयत्वघं(३) ॥१७२.०१८ पापप्रणाशनं स्तोत्रं यः पठेच्छृणुयादपि(४) ।१७२.०१९ टिप्पणी १ प्रशमात्यर्थमिति ख.. , घ.. , ज.. च २ अस्मिन्निति घ.. ३ सर्वं गमयत्वघमिति झ.. ४ यः पठेच्छ्रद्धया नर इति ज.. , झ.. च । यः पठेच्छृणुयान्नर इति ञ.. शारीरैर्मानसैर्वाग्जैः कृतैः पपैः प्रमुच्यते ॥१७२.०१९ सर्वपापग्रहादिभ्यो याति विष्णोः परं पदं ।१७२.०२० तस्मात्पापे कृते जप्यं स्तोत्रं सर्वाघमर्दनं ॥१७२.०२० प्रायश्चित्तमघौघानां स्तोत्रं व्रतकृते वरं ।१७२.०२१ प्रायश्चित्तैः स्तोत्रजपैर्व्रतैर्नश्यति पातकं ॥१७२.०२१ ततः कार्याणि(१) संसिद्ध्यै तानि वै भुक्तिमुक्तये
अब एक सौ बहत्तरवाँ अध्याय: सभी पापों के प्रायश्चित्त। पुष्कर बोले: जब किसी का मन पराई स्त्री, पराया धन या जीवों को कष्ट देने जैसे बुरे कामों में लग जाए, तब प्रायश्चित्त और स्तुति करनी चाहिए। मैं सदा विष्णु को, मन में बसे हुए, अहंकार की गति को जानने वाले हरि को नमस्कार करता हूँ। जो मन में स्थित, अव्यक्त, अनंत और अजेय ईश्वर हैं, उन विष्णु को मैं पूरी श्रद्धा से नमस्कार करता हूँ, जो आदि और अंत से रहित, सर्वव्यापी और पूजनीय हैं। मेरे मन, बुद्धि, अहंकार और मेरे भीतर जो भी विष्णु स्थित हैं, वही सब स्थावर और जंगम प्राणियों के कर्मों का कारण हैं। जब मन में उन्हीं का स्मरण किया जाए, तो वे सभी पापों का नाश कर देते हैं। स्वप्न में भी जिनका ध्यान किया जाए, वे पाप हर लेते हैं; ऐसे उपेन्द्र, विष्णु, दुख हरने वाले हरि को मैं प्रणाम करता हूँ। इस आधारहीन संसार में, जो अंधकार में डूबा है, उसमें डूबते को हाथ पकड़कर उबारने वाले परम परमेश्वर विष्णु को मैं नमस्कार करता हूँ। सर्वेश्वर, परमात्मा, अदृश्य, हृषीकेश, तुम्हें बार-बार प्रणाम है। नृसिंह, अनंत, गोविंद, भूतों के स्वामी, केशव, तुम्हें नमस्कार है। हे केशव! मेरे मन में जो भी बुरा विचार, दुष्कर्म या बुरा स्मरण हुआ है, उसे शांत करो, तुम्हें नमस्कार है। मेरे मन के वश में रहकर जो भी बुरा सोचा या किया गया, हे केशव! वह सब बड़ा या भयानक पाप है, उसे शांत कर दो। हे गोविंद, हे ब्रह्मण्यदेव, हे जगन्नाथ, हे जगत के पालनहार अच्युत! मेरे पापों को शांत करो। जैसे अपराह्न, संध्या, मध्याह्न और रात्रि में, शरीर, मन या वाणी से जाने-अनजाने जो भी पाप हुआ है, हे हृषीकेश, हे पुण्डरीकाक्ष, हे माधव! तुम्हारे नाम के तीन बार उच्चारण से वह सब मेरे स्वप्न में भी नष्ट हो जाए। हे हृषीकेश, हे पुण्डरीकाक्ष, हे माधव! आज मेरे शरीर और वाणी से जो भी पाप हुआ है, उसे शांत करो। जो भी खाते, सोते, उठते, चलते, जागते या किसी भी स्थिति में मैंने शरीर, मन या वाणी से पाप किया है, चाहे वह छोटा हो या बड़ा, नरक देने वाला हो, वह सब वासुदेव के नाम-स्मरण से शांत हो जाए। जो परम ब्रह्म, परम धाम, सबसे पवित्र और श्रेष्ठ है, उस विष्णु का नाम लेने से मेरे सारे पाप नष्ट हो जाएँ। जिसे पाकर कोई लौटता नहीं, जो गंध और स्पर्श से रहित है, वह विष्णु का पद, वह सब मेरे पापों को शांत करे। जो यह पाप-नाशक स्तोत्र पढ़े या सुने, वह शरीर, मन और वाणी से किए गए पापों से मुक्त हो जाता है। वह सब पाप, ग्रह आदि दोषों से छूटकर विष्णु के परम पद को प्राप्त करता है। इसलिए पाप होने पर यह स्तोत्र जपना चाहिए, जो सभी पापों का नाश करता है। पापों के प्रायश्चित्त के लिए यह स्तोत्र और व्रत श्रेष्ठ है। प्रायश्चित्त, स्तोत्र-जप और व्रत से पाप नष्ट हो जाता है। फिर सिद्धि, भोग और मुक्ति के लिए वे सब कार्य करने चाहिए।
अथाष्टसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः तृतीयाव्रतानि अग्निरुवाच तृतीयाव्रतान्याख्यास्ये भुक्तिमुक्तिप्रदानि ते ।१७८.००१ ललितायां तृतीयायां मूलगौरीव्रतं शृणु ॥१७८.००१ तृतीयायां चैत्रशुक्ले ऊढा गौरी हरेण हि ।१७८.००२ तिलस्नातोऽर्चयेच्छम्भुं गौर्या हैमफलादिभिः ॥१७८.००२ नमोऽस्तु पाटलायैव पादौ देव्याः शिवस्य च ।१७८.००३ शिवायेति च सङ्कीर्त्य जयायै गुल्फयोर्यजेत् ॥१७८.००३ त्रिपुरघ्नाय रुद्राय भान्यै जङ्घयोर्द्वयोः ।१७८.००४ शिवं रुद्रायेश्वराय(१) विजयायैव जानुनी ॥१७८.००४ ईशायेति कटिं देव्याः(२) शङ्करायेति शङ्करम् ।१७८.००५ - - - -- - - -- - - -- - - -- - - - टिप्पणी १ शिवं रुद्राय विश्वायेति ख.. , छ.. च । शिवं भद्रायेश्वरायेति ज.. , झ.. , ञ.. , ट.. च २ ईशाय कट्यां देव्याश्च इति ङ.. । ईशायेति तातो देव्या इति घ.. - - - -- - - -- - - -- - - -- - - - कुक्षिद्वयञ्च कोटव्यै शूलिनं शूलपाणये ॥१७८.००५ मङ्गलायै नमस्तुभ्यमुदरञ्चाभिपूजयेत् ।१७८.००६ सर्वात्मने नमो रुद्रमैशान्यै च कुचद्वयं ॥१७८.००६ शिवं देवात्मने तद्वथ्रादिन्यै(१) कण्ठमर्चयेत् ।१७८.००७ महादेवाय च शिवमनन्तायै करद्वयं ॥१७८.००७ त्रिलोचनायेति हरं बाहुं कालानलप्रिये(२) ।१७८.००८ सौभाग्यायै महेशाय भूषणानि प्रपूजयेत् ॥१७८.००८ अशोकमधुवासिन्यै ईश्वरायेति चौष्ठकौ ।१७८.००९ चतुर्मुखप्रिया चास्यं हराय स्थाणवे नमः ॥१७८.००९ नमोऽर्धनारीशहरममिताङ्ग्यै च नासिकां ।१७८.०१० नम उग्राय लोकेशं ललितेति पुनर्भ्रुवौ ॥१७८.०१० सर्वाय पुरहन्तारं(३) वासन्त्यै चैव तालुकं(४) ।१७८.०११ नमः श्रीकण्ठनाथायै शितिकण्ठाय केशकं ॥१७८.०११ भीमोग्राय सुपूपिण्यै शिरः सर्वात्मने नमः ।१७८.०१२ मल्लिकाशोककमलकुन्दन्तगरमालती(५) ॥१७८.०१२ कदम्बकरवीरञ्च(६) वाणमम्लानकुङ्कुमं ।१७८.०१३ सिन्धुवारञ्च मासेषु सर्वेषु क्रमशः स्मृतं ॥१७८.०१३ उमामहेश्वरौ पूज्य सौभाग्याष्टकमग्रतः(७) ।१७८.०१४ - - - -- - - -- - - -- - - -- - - - टिप्पणी १ शिवं वेदात्मने तद्वद्रूपिण्यै इति घ.. , ज.. , ञ.. च २ हरञ्चान्तकालानलप्रिये इति ख.. , घ.. , ज.. , ञ.. च ३ पुरहर्तारमिति घ.. ४ वासन्यै च तथालकमिति छ.. , ट.. च ५ मल्लिकाशोककमलच्छदं तगरमालती इति ख.. , घ.. , ज.. च ६ कुन्दञ्च करवीरञ्चेति ख.. , घ.. , ज.. च ७ मल्लिकाशोकेत्यादिः, सौभाग्याष्टकमग्रतः इत्यन्तः छ.. पुस्तके नास्ति - - - -- - - -- - - -- - - -- - - - स्थापयेद्(१) घृतनिष्पावकुसुम्भक्षीरजीवकं ॥१७८.०१४ तरुराजेक्षुलवणं(२) कुस्तुम्बुरुमथाष्टमं ।१७८.०१५ चैत्रे शृगोदकं प्राश्य देवदेव्यग्रतः स्वपेत् ॥१७८.०१५ प्रातः स्नात्वा समभ्यर्च्य विप्रदाम्पत्यमर्चयेत्(३) ।१७८.०१६ तदष्टकं द्विजे दद्याल्ललिता प्रीयतां मम(४) ॥१७८.०१६ शृङ्गोदकं(५) गोमयं च मन्दारं बिल्वपत्रकं ।१७८.०१७ कुशोदकं दधि क्षीरं कार्त्तिके पृषदाज्यकम् ॥१७८.०१७ गोमूत्राज्यं कृष्णतिलं पञ्चगव्यं क्रमाशनं ।१७८.०१८ ललिता विजया भद्रा भवानी कुमुदा शिवा ॥१७८.०१८ वासुदेवी तथा गौरी मङ्गला कमला सती ।१७८.०१९ चैत्रादौ दानकाले च प्रीयतामिति वाचयेत् ॥१७८.०१९ फलमेकं पवित्राज्यं(६) व्रतान्ते शयानं ददेत् ।१७८.०२० उमामहेश्वरं हैमं वृषभञ्च गवा सह ॥१७८.०२० गुरुञ्च मिथुनान्यर्च्य(७) वस्त्राद्यैर्भुक्तिमुक्तिभाक्(८) ।१७८.०२१ सौभाग्यारोग्यरूपायुः सौभाग्यशयनव्रतान् ॥१७८.०२१ नभस्ये वाथ वैशाखे कुर्यान्मार्गशिरस्यथ(९) ।१७८.०२२ - - - -- - - -- - - -- - - -- - - - टिप्पणी १ अर्पयेदिति ख.. , छ.. च २ तृणराजेक्षुलवणमिति ख.. , छ.. , ट.. च ३ द्विजदाम्पत्यमर्चयेदिति ख.. , घ.. , छ.. , ट.. च ४ ललिता प्रीयतामिति ट.. ५ पृष्ठोदकमिति ञ.. । कूपोदकमिति ज.. , झ.. च ६ परित्याज्यमिति क.. , ज.. , ठ.. च । परित्यज्येति ख.. , छ.. च । परिग्राह्यमिति ङ.. ७ गुरुं मिथुनमभर्च्येति ङ.. ८ वस्त्राद्यैः सर्वमाप्नुयादिति ख.. , घ.. , ङ.. , छ.. , झ.. , ञ.. , ट.. च ९ कुर्याद्वा मार्गशीर्षके इति ङ.. , ञ.. च - - - -- - - -- - - -- - - -- - - - शुक्लपक्षे तृतीयायां ललितायै नमो यजेत् ॥१७८.०२२ प्रतिपक्षं ततः प्रार्च्य व्रतान्ते(१) मित्युनानि च ।१७८.०२३ चतुर्विंशतिमभ्यर्च्य वस्त्राद्यैर्भुक्तिमुक्तिभाक् ॥१७८.०२३ उक्तो मार्गो द्वितीयोऽयं सौभाग्यव्रतमावदे ।१७८.०२४ फाल्गुणादितृतीयायां लवणं यस्तु वर्जयेत् ॥१७८.०२४ समाप्ते शयनन्दद्याद्गृहश्चोपस्करान्वितं ।१७८.०२५ सम्पूज्य विप्रमिथुनं भवानी प्रीयतामिति(२) ॥१७८.०२५ सौभाग्यार्थं तृतीयोक्ता गौरीलोकादिदायिनी ।१७८.०२६ माघे भाद्रे च वैशाखे तृतीयाव्रतकृत्तथा ॥१७८.०२६ दमनकतृतीयाकृत्चैत्रे दमनकैर्यजेत् ।१७८.०२७ आत्मतृतीया मार्गस्य प्रार्च्येच्छाभोजनादिना ॥१७८.०२७ गौरी काली उमा भद्रा दुर्गा कान्तिः सरस्वती ।१७८.०२८ वैष्णवी लक्ष्मीः प्रकृतिः शिवा नारायणी क्रमात्(३) ॥१७८.०२८ मार्गतृतीयामारभ्य सौभाग्यं स्वर्गमाप्नुयात्
अब एक सौ अठहत्तरवाँ अध्याय: तृतीया व्रत। अग्नि बोले: अब मैं तुम्हें तृतीया व्रतों का वर्णन करता हूँ, जो भोग और मुक्ति देने वाले हैं। ललिता तृतीया के दिन मूल गौरी व्रत सुनो। चैत्र शुक्ल तृतीया को, जब गौरी का विवाह हर से हुआ था, उस दिन तिल से स्नान करके शंभु की पूजा करनी चाहिए और गौरी को स्वर्ण फल आदि से अर्पित करना चाहिए। पाटल रंग के फूलों से देवी और शिव के चरणों की पूजा करें। 'शिवाय' कहकर देवी के गुल्फों की, 'जयाय' कहकर दोनों जांघों की, 'त्रिपुरघ्नाय' और 'रुद्राय' कहकर, 'भान्यै' कहकर दोनों जांघों की पूजा करें। 'शिवं', 'रुद्राय', 'ईश्वराय', 'विजयाय' कहकर दोनों घुटनों की पूजा करें। 'ईशाय' कहकर देवी की कमर की, 'शंकराय' कहकर शंकर की पूजा करें। दोनों पेटों की 'कोटव्यै', 'शूलिनं', 'शूलपाणये' कहकर पूजा करें। 'मंगलायै नमः' कहकर पेट की पूजा करें। 'सर्वात्मने नमः', 'रुद्रमैशान्यै' कहकर दोनों स्तनों की पूजा करें। 'शिवं', 'देवात्मने', 'राधिन्यै' कहकर गले की पूजा करें। 'महादेवाय', 'शिवं', 'अनंतायै' कहकर दोनों हाथों की पूजा करें। 'त्रिलोचनाय' कहकर हर के दोनों भुजाओं की, 'कालानलप्रियाय' कहकर, 'सौभाग्यायै', 'महेशाय', 'भूषणानि' कहकर आभूषणों की पूजा करें। 'अशोकमधुवासिन्यै', 'ईश्वराय' कहकर दोनों होंठों की, 'चतुर्मुखप्रियाय', 'हराय', 'स्थाणवे नमः' कहकर मुख की पूजा करें। 'अर्धनारीशहर', 'अमितांग्यै' कहकर नाक की, 'उग्राय', 'लोकेशं', 'ललिते' कहकर दोनों भौंहों की पूजा करें। 'सर्वाय', 'पुरहंता', 'वासंत्यै' कहकर तालु की, 'श्रीकंठनाथाय', 'शितिकंठाय' कहकर केशों की पूजा करें। 'भीमोग्राय', 'सुपूपिण्यै', 'शिरः', 'सर्वात्मने नमः' कहकर सिर की पूजा करें। मल्लिका, अशोक, कमल, कुंद, तगर, मालती, कदंब, करवीर, वाण, अम्लान कुंकुम, सिंधुवार आदि पुष्पों से मासानुसार क्रमशः पूजा करें। उमा-महेश्वर की पूजा करके, सौभाग्य अष्टक को आगे रखें। घी, पिघला हुआ घी, कुसुंभ, दूध, जीवक, तृण, राजिक्षु, लवण, कस्तूरी आदि आठ वस्तुएँ स्थापित करें। चैत्र में शृंगोदक पीकर, देवी के सामने शयन करें। प्रातः स्नान करके, पूजा करके, ब्राह्मण दंपति की पूजा करें। उस अष्टक को ब्राह्मण को दान दें और कहें—'ललिता प्रसन्न हों'। शृंगोदक, गोमय, मंदार, बिल्वपत्र, कुशोदक, दही, दूध, कार्तिक में पृषदाज्य, गोमूत्र, घी, काले तिल, पंचगव्य, क्रम से अर्पित करें। ललिता, विजय, भद्रा, भवानी, कुमुदा, शिवा, वासुदेवी, गौरी, मंगला, कमला, सती—इन सबका दान के समय नाम लें और 'प्रसन्न हों' कहें। व्रत के अंत में एक फल, पवित्र घी, शय्या पर सोते हुए दें। उमा-महेश्वर की स्वर्ण प्रतिमा, वृषभ और गाय सहित, गुरु और दंपति की पूजा करके वस्त्र आदि अर्पित करें, जिससे भोग और मुक्ति दोनों प्राप्त होते हैं। सौभाग्य, आरोग्य, रूप, आयु, सौभाग्य शयन व्रत आदि के लिए, भाद्रपद, वैशाख, मार्गशीर्ष में भी यह व्रत करें। शुक्ल पक्ष की तृतीया को ललिता की पूजा करें। हर पक्ष में पूजा करके, व्रत के अंत में दंपति को वस्त्र आदि देकर भोग-मुक्ति प्राप्त करें। यह दूसरा मार्ग है, सौभाग्य व्रत का विस्तार है। फाल्गुन आदि तृतीया को जो लवण का त्याग करता है, व्रत के अंत में शय्या और गृह के उपकरण सहित दान दें। ब्राह्मण दंपति की पूजा करके 'भवानी प्रसन्न हों' कहें। सौभाग्य के लिए तृतीया व्रत कहा गया है, जो गौरी लोक आदि देने वाला है। माघ, भाद्रपद, वैशाख में भी तृतीया व्रत करें। चैत्र में दमनक तृतीया पर दमनक से पूजा करें। आत्म तृतीया मार्ग में इच्छा भोजन आदि से पूजा करें। गौरी, काली, उमा, भद्रा, दुर्गा, कान्ति, सरस्वती, वैष्णवी, लक्ष्मी, प्रकृति, शिवा, नारायणी—क्रम से मार्ग तृतीया से सौभाग्य और स्वर्ग की प्राप्ति होती है।
अब एक सौ अस्सीवाँ अध्याय: पंचमी व्रत। अग्नि बोले: अब मैं पंचमी व्रत का वर्णन करता हूँ, जो आरोग्य, स्वर्ग और मोक्ष देने वाला है। भाद्रपद, भाद्र, आश्विन और कार्तिक के शुक्ल पक्ष में वासुकी, तक्षक, कालिय, मणिभद्र, ऐरावत, धृतराष्ट्र, कर्कोटक और धनंजय—इन नागों की पूजा करनी चाहिए। ये सभी निर्भयता, आयु, विद्या, यश और समृद्धि प्रदान करते हैं।
; चतुर्दशीव्रतानि अग्निरुवाच व्रतं वक्ष्ये चतुर्दश्यां भुक्तिमुक्तिप्रदायकं(१) ।१९२.००१ कार्त्तिके तु चतुर्दश्यां निराहारो यजेच्छिवम् ॥१९२.००१ वर्षभोगधनायुष्मान्(२) कुर्वन् शिवचतुर्दशीम् ।१९२.००२ मार्गशीर्षे सितेऽष्टाभ्यां तृतीयायां मुनिव्रतः ॥१९२.००२ टिप्पणी १ भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु इति ख.. , घ.. , ज.. , झ.. , ञ.. , ट.. च । भुक्तिमुक्तिसुखप्रदमिति ङ.. २ भोगबलायुष्मानिति ङ.. द्वादश्यां वा चतुर्दश्यां फलाहारो यजेत्सुरं(१) ।१९२.००३ त्यक्त्वा फलानि दद्यात्तु कुर्वन् फलचतुर्दशीं ॥१९२.००३ चतुर्दश्यां मथाष्टम्यां पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ।१९२.००४ अनश्नन् पूजयेच्छम्भुं स्वर्ग्युभयचतुर्दशीं ॥१९२.००४ कृष्णाष्टम्यान्तु नक्तेन तथा कृष्णचतुर्दशीं ।१९२.००५ इह भोगानवाप्नोति परत्र च शुभाङ्गतिं ॥१९२.००५ कार्तिके च चतुर्दश्यां कृष्णायां स्नानकृत्सुखी ।१९२.००६ आराधिते महेन्द्रे तु ध्वजाकारासु यष्टिषु(२) ॥१९२.००६ ततः शुक्लचतुर्दश्यामनन्तं पूजयेद्धरिं ।१९२.००७ कृत्वादर्भमयं चैव वारिधानी समन्वितं ॥१९२.००७ शालिप्रस्थस्य पिष्टस्य पूपनाम्नः कृतस्य च ।१९२.००८ अर्धं विप्राय दातव्यमर्धमात्मनि योजयेत्(३) ॥१९२.००८ कर्तव्यं सरितां चान्ते कथां कृत्वा(४) हरेरिति ।१९२.००९ अनन्तसंसारमहासमुद्रे मग्नान् समभ्युद्धर वासुदेव ॥१९२.००९ अनन्तरूपे विनियोजयस्व अनन्तरूपाय नमो नमस्ते ।१९२.०१० अनेन पूजयित्वाथ सूत्रं बद्धा तु मन्त्रितं ॥१९२.०१० स्वके करे वा कण्ठे वा त्वनन्तव्रतकृत्सुखी
अब एक सौ बानवेवाँ अध्याय: चतुर्दशी व्रत। अग्नि बोले: अब मैं चतुर्दशी के दिन का व्रत बताता हूँ, जो भोग और मुक्ति देने वाला है। कार्तिक की चतुर्दशी को निराहार रहकर शिव की पूजा करें। जो शिव चतुर्दशी करता है, वह वर्ष, भोग, धन और आयु पाता है। मार्गशीर्ष के शुक्ल पक्ष की अष्टमी और तृतीया को मुनि व्रत करें। द्वादशी या चतुर्दशी को फलाहार करके देवताओं की पूजा करें। फल त्यागकर दान दें और फल चतुर्दशी करें। चतुर्दशी या अष्टमी, दोनों पक्षों की शुक्ल या कृष्ण चतुर्दशी को उपवास कर शंभु की पूजा करें, इससे स्वर्ग और उत्तम गति मिलती है। कार्तिक की कृष्ण चतुर्दशी को स्नान करके सुखी रहें। महेंद्र की आराधना करके, ध्वजाकार यष्टियों पर पूजा करें। फिर शुक्ल चतुर्दशी को अनंत की पूजा करें। दर्भ से बनी यष्टि, जलपात्र, शालि के आटे के पूए बनाकर, उसका आधा भाग ब्राह्मण को दें, आधा स्वयं ग्रहण करें। नदी के किनारे कथा कहकर हरि का स्मरण करें— 'अनंत रूप वाले वासुदेव! इस अनंत संसार रूपी महा समुद्र में डूबे हुए लोगों को उबारो। अनंत रूप वाले प्रभु! तुम्हें बार-बार नमस्कार है।' इस प्रकार पूजा करके, मंत्रित सूत्र को अपने हाथ या गले में बांधें, तो अनंत व्रत करने वाला सुखी रहता है।
अथ चतुर्नवत्यधिकशततमोऽध्यायः अशोकपूर्णिमादिव्रतं अग्निरुवाच अशोकपूर्णिमां वक्ष्ये भूधरं च भुवं यजेत् । फाल्गुन्यां सितपक्षायां वर्षं स्याद्भुक्तिमुक्तिभाक् ॥१ कार्त्तिक्यान्तु वृषोत्सर्गं कृत्वा नक्तं समाचरेत् । शैवं पदमवाप्नोति वृषव्रतमिदं परं ॥२ पित्र्या यामावसी तस्यां पितॄणां दत्तमक्षयं । उपोष्याब्दं पितॄनिष्ट्वा निष्पापः स्वर्गमाप्नुयात् ॥३ पञ्चदश्यां च माघस्य पूज्याजं सर्वमाप्नुयात् । वक्ष्ये सावित्र्यमावास्याम्भुक्तिमुक्तिकरीं शुभां ॥४ पञ्चदश्यां व्रती ज्यैष्ठे वटमूले महासतीं । त्रिरात्रोपोषिता नारी सप्तधान्यैः प्रपूजयेत् ॥५ प्ररूढैः कण्ठसूत्रैश्च रजन्यां कुङ्कुमादिभिः । वटावलम्बनं कृत्वा नृत्यगीतैः प्रभातके ॥६ नमः सावित्र्यै सत्यवते नैवेद्यं चार्पयेद्द्विजे । वेश्म गत्वा द्विजान् भोज्य स्वयं भुक्त्वा विसर्जयेत् ॥७ सावित्री प्रीयतां देवी सौभाग्यादिकमाप्नुयात्
अब मैं अशोकपूर्णिमा व्रत और अन्य व्रतों का वर्णन करता हूँ। अशोकपूर्णिमा के दिन, पर्वत और पृथ्वी की पूजा करनी चाहिए। फाल्गुन माह की शुक्ल पक्ष की पूर्णिमा को यह व्रत करने से वर्षभर भोग और मोक्ष की प्राप्ति होती है। कार्तिक में वृषोत्सर्ग करके, रात में उपवास करना चाहिए; इससे शिव के परम पद की प्राप्ति होती है, यह वृषव्रत बहुत श्रेष्ठ है। पितृयाम में, उस रात पितरों को दिया गया दान अक्षय होता है। एक वर्ष तक उपवास करके पितरों का तर्पण करने से, पाप रहित होकर स्वर्ग की प्राप्ति होती है। माघ की पंचदशी को, जो व्रती अज की पूजा करता है, उसे सब कुछ प्राप्त होता है। अब मैं सावित्री अमावस्या का शुभ व्रत बताता हूँ, जो भोग और मोक्ष देने वाला है। ज्येष्ठ की पंचदशी को, व्रती स्त्री को वटवृक्ष के नीचे, सात प्रकार के अनाज से, तीन रात उपवास के बाद पूजा करनी चाहिए। रात में, गले में धागा और कुमकुम आदि से सजकर, वटवृक्ष का आलंबन लेकर, नृत्य-गीत करते हुए प्रातःकाल पूजा करें। सावित्री, सत्यवती को प्रणाम करके, द्विज को नैवेद्य अर्पित करें। फिर घर जाकर ब्राह्मणों को भोजन कराएँ, स्वयं भोजन करके उन्हें विदा करें। सावित्री देवी प्रसन्न हों, व्रती को सौभाग्य आदि सब कुछ प्राप्त होता है।
अथ पञ्चनवत्यधिकशततमोऽध्यायः वारव्रतानि अग्निरुवाच वारव्रतानि वक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदानि हि ।१९५.००१ करं पुनर्वसुः सूर्ये स्नाने सर्वौषधी शुभा ॥१९५.००१ श्राध्हौ चादित्यवारे तु सप्तजन्मस्वरोगभाक् ।१९५.००२ सङ्क्रान्तौ सूर्यवारो यः सोऽर्कस्य हृदयः शुभः ॥१९५.००२ कृत्वा हस्ते सूर्यवारं नक्तेनाब्दं स सर्वभाक् ।१९५.००३ चित्राभसोमवाराणि सप्त कृत्वा सुखी भवेत् ॥१९५.००३ स्वात्यां गृहीत्वा चाङ्गारं सप्तनक्त्यार्तिवर्जितः ।१९५.००४ विशाखायां बुधं गृह्य सप्तनक्ती ग्रहार्तिनुत् ॥१९५.००४ अनुराधे देवगुरुं सप्तनक्ती ग्रहार्तिनुत्(१) ।१९५.००५ शुक्रं ज्येष्ठासु सङ्गृह्य सप्तनक्ती ग्रहार्तिनुत् ॥१९५.००५ मूले शनैश्चरं गृह्य सप्तनक्ती ग्रहार्तिनुत्
अब मैं वारव्रतों का वर्णन करता हूँ, जो भोग और मोक्ष देने वाले हैं। पुनर्वसु नक्षत्र के रविवार को स्नान करने से सभी औषधियों का शुभ फल मिलता है। श्राद्ध के दिन रविवार को जो व्रत करता है, वह सात जन्मों तक रोगमुक्त रहता है। संक्रांति के दिन यदि रविवार हो, तो वह सूर्य का हृदय कहलाता है और शुभ होता है। रविवार को हाथ में लेकर, एक वर्ष तक रात में उपवास करे, तो सब कुछ प्राप्त होता है। चित्रा और सोमवार के व्रत सात बार करने से सुखी होता है। स्वाति नक्षत्र में अंगारे को लेकर, सात रात उपवास करके, कष्टों से मुक्त होता है। विशाखा में बुध ग्रह को लेकर, सात रात उपवास करने से ग्रहदोष दूर होते हैं। अनुराधा में देवगुरु को लेकर, सात रात उपवास करने से ग्रहदोष दूर होते हैं। ज्येष्ठा में शुक्र ग्रह को लेकर, सात रात उपवास करने से ग्रहदोष दूर होते हैं। मूल नक्षत्र में शनि ग्रह को लेकर, सात रात उपवास करने से ग्रहदोष दूर होते हैं।
अथ षण्णवत्यधिकशततमोऽध्यायः नक्षत्रव्रतानि अग्निरुवाच नक्षत्रव्रतकं वक्ष्ये भे हरिः पूजितोऽर्थदः ।०१ नक्षत्रपुरुषं चादौ चैत्रमासे हरिं यजेत् ॥०१ मूले पादौ यजेज्जङ्घे रोहिणीस्वर्चयेद्धरिं ।०२ जानुनी चाश्विनीयोगे आषाढासूरुसञ्ज्ञके ॥०२ मेढ्रं पूर्वोत्तरास्वेव कटिं वै कृत्तिकासु च ।०३ पार्श्वे भाद्रपदाभ्यान्तु कुक्षिं वै रेवतीषु च ॥०३ स्तनौ चैवानुराधासु धनिष्ठासु च पृष्ठकं ।०४ भुजौ पूज्यौ विशाखासु पुनर्वस्वङ्गुलीर्यजेत् ॥०४ अश्लेषासु नखान् पूज्य कण्ठं ज्येष्ठासु पूजयेत् ।०५ श्रोत्रे विष्णोश्च श्रवणे मुखं पुष्ये हरेर्यजेत् ॥०५ यजेत्स्वातिषु दन्ताग्रमास्यं वारुणतोऽर्चयेत् ।०६ मघासु नसां नयने मृगशीर्षे ललाटकं ॥०६ चित्रासु चार्द्रासु कचानब्दान्ते स्वर्णकं हरिं ।०७ गुडपूर्णे घटेऽभ्यर्च्य शय्यागोर्थादि दक्षिणा ॥०७ नक्षत्रपुरुषो विष्णुः पूजनीयः शिवात्मकः ।०८ शाम्भवायनीयव्रतकृन्मासभे पूजयेद्धरिं ॥०८ कार्त्तिके कृत्तिकायां च मृगशीर्षे मृगास्यके ।०९ नामभिः केशवाद्यैस्तु अच्युताय नमोऽपि वा ॥०९ कार्त्तिके कृत्तिकाभेऽह्नि मासनक्षत्रगं हरिं ।१० शाम्भवायनीयव्रतकं करिष्ये भुक्तिमुक्तिदं ॥१० केशवादि महामूर्तिमच्युतं सर्वदायकं ।११ आवाहयाम्यहन्देवमायुरारोग्यवृद्धिदं ॥११ कार्त्तिकादौ सकासारमन्नंमासचतुष्टयं ।१२ फाल्गुनादौ च कुशरमाषाढादौ च पायसं ॥१२ देवाय ब्राह्मणेभ्यश्च नक्तन्नैवेद्यमाशयेत् ।१३ पञ्चगव्यजलेस्नातस्तस्यैव प्राशनाच्छुचिः ॥१३ अर्वाग्विसर्जनाद्द्रव्यं नैवेद्यं सर्वमुच्यते ।१४ विसर्जिते जगन्नाथे निर्माल्यन्भवति क्षणात् ॥१४ नमो नमस्तेऽच्युत मे क्षयोस्तु पापस्य वृद्धिं समुपैतु पुण्यं ।१५ ऐश्वर्यवित्तादि सदाक्षयं मेक्षयञ्च मा सन्ततिरभ्यपैतु ॥१५ यथाच्युतस्त्वम्परतः परस्तात्स ब्रह्मभूतः परतः परात्मन् ।१६ तथाच्युतं त्वं कुरु वाञ्छितं मे मया कृतम्पापहराप्रमेय ॥१६ अच्युतानन्द गोविन्द प्रसीद यदभीप्सितं ।१७ अक्षयं माममेयात्मन् कुरुष्व पुरुषोत्तम ॥१७ सप्त वर्षाणि सम्पूज्य भुक्तिमुक्तिमवापुनुयात् ।१८ अनन्तव्रतमाख्यास्ये नक्षत्रव्रतकेर्थदं॥१८ मार्गशीर्षे मृगशिरे गोमूत्राशो यजेद्धरिं ।१९ अनन्तं सर्वकामानामनन्तो भगवान् फलं ॥१९ ददात्यनन्तञ्च पुनस्तदेवान्यत्र जन्मनि ।२० अनन्तपुण्योपचयङ्करोत्येतन्महाव्रतं ॥२० यथाभिलषितप्राप्तिं करोत्यक्षयमेव च ।२१ पादादि पूज्य नक्ते तु भुञ्जीयात्तैलवर्जितं ॥२१ घृतेनानन्तमुद्दिश्य होमो मासचतुष्टयं ।२२ चैत्रादौ शालिना होमः पयसा श्रावणादिषु ॥२२ मान्धाताभूद्युवनाश्वादनन्तव्रतकात्सुतः
अब मैं नक्षत्र व्रतों का वर्णन करता हूँ, जिससे हरि की पूजा करके धन की प्राप्ति होती है। चैत्र मास में नक्षत्र पुरुष की पूजा के साथ हरि की आराधना करें। मूल नक्षत्र में चरणों की, रोहिणी में जंघाओं की, अश्विनी योग में घुटनों की, आषाढ़ा में जांघों की पूजा करें। पूर्व और उत्तराषाढ़ा में मेढ्र की, कृतिका में कटि की, भाद्रपद में पार्श्व की, रेवती में कुक्षि की पूजा करें। अनुराधा में स्तनों की, धनिष्ठा में पीठ की, विशाखा में भुजाओं की, पुनर्वसु में अँगुलियों की पूजा करें। अश्लेषा में नखों की, ज्येष्ठा में गले की, श्रवण में कानों की, पुष्य में मुख की पूजा करें। स्वाति में दांतों की, वारुणी में मुख की, मघा में नाक की, मृगशिरा में ललाट की पूजा करें। चित्रा और आर्द्रा में केशों की, वर्षांत में स्वर्ण से हरि की पूजा करें। गुड़ से भरे घड़े में पूजा करके, शय्या और अन्य वस्तुएँ दान करें। नक्षत्र पुरुष विष्णु हैं, जिनकी पूजा शिवस्वरूप मानी जाती है। शांभवायनीय व्रत करने वाला, हर मास हरि की पूजा करे। कार्तिक में कृतिका, मृगशिरा में मृगमुख, केशव आदि नामों से हरि की पूजा करें। कार्तिक में कृतिका के दिन, मास और नक्षत्र के योग में हरि की पूजा करें—'मैं शांभवायनीय व्रत करूँगा, जो भोग और मोक्ष देने वाला है।' केशव आदि महान रूपी अच्युत, जो सब कुछ देने वाले हैं, उन्हें मैं आमंत्रित करता हूँ, वे आयु, आरोग्य और वृद्धि दें। कार्तिक आदि में कासारयुक्त अन्न, फाल्गुन आदि में कुश, आषाढ़ आदि में पायस का हवन करें। देवता और ब्राह्मणों को रात का नैवेद्य अर्पित करें। पंचगव्य से स्नान करके, उसी का पान करें, जिससे शुद्धता मिलती है। भगवान के विसर्जन के बाद, नैवेद्य का सब द्रव्य प्रसाद कहलाता है। भगवान के विसर्जन के बाद, वह निःशेष हो जाता है। 'हे अच्युत! मुझे पाप का नाश और पुण्य की वृद्धि मिले, ऐश्वर्य, धन आदि सदा अक्षय रहें, मेरी संतान बढ़े। जैसे आप सबसे श्रेष्ठ हैं, वैसे ही मेरी इच्छा पूरी करें, मेरे किए पापों का नाश करें।' 'हे अच्युत, आनंद, गोविंद! प्रसन्न होइए, जो भी मेरी इच्छा है, उसे अक्षय कीजिए, हे पुरुषोत्तम!' सात वर्ष तक पूजा करने से भोग और मोक्ष दोनों मिलते हैं। अब मैं अनंत व्रत का वर्णन करता हूँ, जो नक्षत्र व्रतों में भी श्रेष्ठ है। मार्गशीर्ष में मृगशिरा नक्षत्र में, गोमूत्र से हरि की पूजा करें। अनंत भगवान सब कामनाओं को पूरा करते हैं और अनंत फल देते हैं। वे फिर अगले जन्म में भी वही फल देते हैं। अनंत पुण्य का संचय करने वाला यह महाव्रत है। इससे इच्छित फल की प्राप्ति और अक्षय फल मिलता है। चरण आदि की पूजा करके, रात में तेल रहित भोजन करें। घी से अनंत भगवान के लिए चार मास तक हवन करें। चैत्र आदि में शालि चावल से, श्रावण आदि में पायस से हवन करें। अनंत व्रत के प्रभाव से मांधाता को युवनाश्व पुत्र रूप में प्राप्त हुए।
अग्निरुवाच दीपदानव्रतं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदायकं ।२००.००१ देवद्विजातिकगृहे दीपदोऽब्दं स सर्वभाक् ॥२००.००१ चतुर्मासं विष्णुलोकी कार्त्तिके स्वर्गलोक्यपि ।२००.००२ दीपदानात्परं नास्ति न भूतं न भविष्यति ॥२००.००२ दीपेनायुष्यचक्षुष्मान्दीपाल्लक्ष्मीसुतादिकं ।२००.००३ सौभाग्यं दीपदः प्राप्य स्वर्गलोके महीयते ॥२००.००३ विदर्भराजदुहिता ललिता दीपदात्मभाक् ।२००.००४ चारुधर्मक्ष्मापपत्नी शतभार्याधिकाभवत् ॥२००.००४ ददौ दीपसहस्रं सा विष्णोरायतने सती ।२००.००५ पृष्टा सा दीपमाहात्म्यं सपत्नीभ्य उवाच ह ॥२००.००५ ललितोवाच सौवीरराजस्य पुरा मैत्रेयोऽभूत्पुरोहितः ।२००.००६ तेन चायतनं विष्णोः कारितं देविकातटे ॥२००.००६ कार्त्तिके दीपकस्तेन दत्तः सम्प्रेरितो मया ।२००.००७ वक्त्रप्रान्तेन नश्यन्त्या मार्जारस्य तदा भयात् ॥२००.००७ निर्वाणवान् प्रदीप्तोऽभूद्वर्त्या मूषिकया तदा ।२००.००८ मृता राजात्मजा जाता राजपत्नी शताधिका ॥२००.००८ असङ्कल्पितमप्यस्य प्रेरणं यत्कृतं मया ।२००.००९ विष्ण्वायतनदीपस्य तस्येदं भुज्यते फलं ॥२००.००९ जातिस्मरा ह्यतो दीपान् प्रयच्छामि त्वहर्निशं ।२००.०१० एकदश्यां दीपदो वै विमाने दिवि मोदते ॥२००.०१० जायते दीपहर्ता तु मूको वा जड एव च ।२००.०११ अन्धे तमसि दुष्पारे नरके पतते किल ॥२००.०११ विक्रोशमानांश्च नरान् यमकिङ्कराहतान् ।२००.०१२ विलापैरलमत्रापि किं वो विलपिते फलं ॥२००.०१२ यदा प्रमादिभिः पूर्वमत्यन्तसमुपेक्षितः ।२००.०१३ जन्तुर्जन्मसहस्रेभ्यो ह्येकस्मिन्मानुषो यदि ॥२००.०१३ तत्राप्यतिविमूढात्मा किं भोगानभिधावति ।२००.०१४ स्वहितं(१) विषयास्वादैः क्रन्दनं तदिहागतं ॥२००.
अब मैं दीपदान व्रत का वर्णन करता हूँ, जो भोग और मोक्ष देने वाला है। देवता, ब्राह्मण और श्रेष्ठ जनों के घर में जो व्यक्ति एक वर्ष तक दीपदान करता है, वह सब कुछ प्राप्त करता है। चार मास तक दीपदान करने वाला विष्णुलोक को जाता है, कार्तिक में करने वाला स्वर्गलोक को भी प्राप्त करता है। दीपदान से बढ़कर कोई दान नहीं है, न पहले था, न आगे होगा। दीपदान से आयु, नेत्र, लक्ष्मीपुत्र आदि सब कुछ प्राप्त होता है। दीपदान करने वाला सौभाग्य पाकर स्वर्गलोक में सम्मानित होता है। विदर्भ के राजा की पुत्री ललिता ने दीपदान का फल पाया। वह चारु धर्म की पत्नी बनी और सौ से अधिक पत्नियों में श्रेष्ठ हुई। उसने विष्णु के मंदिर में हजार दीप दान किए। जब उससे दीपदान का महात्म्य पूछा गया, तो उसने अपनी सौतों को बताया—'पूर्वकाल में सौवीर देश के राजा का पुरोहित मैत्रेय था। उसी ने देवी के तट पर विष्णु का मंदिर बनवाया। कार्तिक में उसी के कहने पर मैंने दीप दान किया। उस समय बिल्ली के डर से, दीपक का मुंह बुझ गया, परंतु चूहे द्वारा बाती जल उठी। राजा की पुत्री मरकर, सौ से अधिक रानियों में जन्मी। मैंने अनजाने में भी जो प्रेरणा की, उसी विष्णु मंदिर के दीपदान का यह फल मुझे मिला। मैं पूर्वजन्म की बातें याद रखती हूँ, इसलिए हर दिन दीपदान करती हूँ। एकादशी को दीपदान करने वाला स्वर्ग में विमान में सुख भोगता है। दीप चुराने वाला व्यक्ति मूक या मूर्ख होता है, अंधकारमय नरक में गिरता है। यम के दूतों द्वारा पीड़ित, रोते हुए नरकों में पड़े लोगों की पुकार का कोई फल नहीं होता। जब पहले के जन्मों में अज्ञानवश यह व्रत छोड़ा गया, तो हजारों जन्मों के बाद भी यदि मनुष्य जन्म मिले, और वहाँ भी अत्यंत मूर्खता से भोगों के पीछे भागे, तो अपने हित के बदले विषयों के स्वाद में डूबकर यही रोना यहाँ आ जाता है।
नरकस्वरूपम् अग्निरुवाच पुष्पाद्यैः पूजनाद्विष्णोर्न याति नरकान्दवे ।२०३.००१ आयुषोऽन्ते नरः प्राणैरनिच्छन्नपि मुच्यते ॥२०३.००१ जलमग्निर्विषं शस्त्रं क्षुद्व्याधिः पतनं गिरेः ।२०३.००२ निमित्तं किञ्चिदासाद्य देही प्राणैर्विमुच्यते ॥२०३.००२ अन्यच्छरीरमादत्ते यातनीयं स्वकर्मभिः ।२०३.००३ भुङ्क्तेऽथ पापकृत्दुःखं सुखं धर्माय सङ्गतः ॥२०३.००३ नीयते यमदूतैस्तु यमं प्राणिभयङ्करैः ।२०३.००४ कुपथे दक्षिणद्वारि धर्मिकः पश्चिमादिभिः ॥२०३.००४ यमाज्ञप्तैः किङ्करैस्तु पात्यते नरकेषु च(२) ।२०३.००५ टिप्पणी १ आसनं मूर्तिषोढाङ्गमिति ख.. २ पात्यते नरकेष्वपि इति ख.. । पात्यते नरके सदा इति ङ.. ।पीड्यते नरकेऽधुनेति घ.. , छ.. च स्वर्गे तु नीयते धर्माद्वसिष्ठाद्युक्तिसंश्रयात् ॥२०३.००५ गोघाती तु महावीच्यां वर्षलक्षन्तु पीड्यते ।२०३.००६ आमकुम्भे महादीप्ते ब्रह्महा भूमिहारकः ॥२०३.००६ महाप्रलयकं यावद्रौरवे पीड्यते शनैः ।२०३.००७ स्त्रीबालवृद्धहन्ता तु यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥२०३.००७ महारौरवके रौद्रे गृहक्षेत्रादिदीपकः ।२०३.००८ दह्यते कल्पमेकं स चौरस्तामिस्रके पतेत् ॥२०३.००८ नैककल्पन्तु शूलाद्यैर्भिद्यते यमकिङ्करैः ।२०३.००९ महातामिस्रके सर्पजलौकाद्यैश्च पीड्यते ॥२०३.००९ यावद्भूमिर्मातृहाद्या असिपत्रवनेऽसिभिः(१) ।२०३.०१० नैककल्पन्तु नरके करम्भवालुकासु च ॥२०३.०१० येन दग्धो जनस्तत्र दह्यते वालुकादिभिः ।२०३.०११ काकोले कृमिविष्ठाशी एकाकी मिष्टभोजनः ॥२०३.०११ कुट्टले मूत्ररक्ताशी पञ्चयज्ञक्रियोज्झितः ।२०३.०१२ सुदुर्गन्धे रक्तभोजी भवेच्चाभक्ष्यभक्ष्यकः ॥२०३.०१२ तैलपाके तु तिलवत्पीड्यते परपीडकः ।२०३.०१३ तैलपाके तु पच्येत शरणागतघातकः ॥२०३.०१३ निरुच्छासे दाननाशी रसविक्रयकोऽध्वरे ।२०३.०१४ नाम्ना वज्रकवाटेन महापाते तदानृती ॥२०३.०१४ महाज्वाले पापबुद्धिः क्रकचेऽगम्यगामिनः ।२०३.०१५ सङ्करी गुडपाके च(२) प्रतुदेत्परमर्मनुत् ॥२०३.०१५ टिप्पणी १ असिपत्रवनेऽग्निभिरिति ङ.. २ गुरुपाके चेति ख.. , ज.. च क्षारह्रदे(१) प्राणिहन्ता क्षुरधारे च भूमिहृत् ।२०३.०१६ अम्बरीषे गोस्वर्णहृद्द्रुमच्छिद्वज्रशस्त्रके ॥२०३.०१६ मधुहर्ता परीतापे कालसूत्रे परार्थहृत् ।२०३.०१७ कश्मलेऽत्यन्तमांसाशी उग्रगन्धे ह्यपिण्डदः ॥२०३.०१७ दुर्धरे तु काचभक्षी वन्दिग्राहरताश्च ये ।२०३.०१८ मञ्जुषे नरके लोहेऽप्रतिष्ठे श्रुतिनिन्दकः ॥२०३.०१८ पूतिवक्त्रे कूटसाक्षी परिलुण्ठे धनापहा ।२०३.०१९ बालस्त्रीवृद्धघाती च कराले ब्राह्मणार्तिकृत् ॥२०३.०१९ विलेपे मद्यपो विप्रो महाताम्रे तु मेदिनः(२)
अग्निदेव बोले— फूल आदि से विष्णु की पूजा करने वाला नरक में नहीं जाता। जीवन के अंत में मनुष्य चाहे अनिच्छा से भी, अपने प्राणों से मुक्त हो जाता है। जल, अग्नि, विष, शस्त्र, भूख, रोग या पहाड़ से गिरना— इन सब में से कोई भी कारण बनकर देही प्राण छोड़ देता है। फिर वह अपने कर्मों के अनुसार दूसरा शरीर ग्रहण करता है, और पापी दुःख भोगता है, धर्मात्मा सुख पाता है। यमदूत उसे ले जाते हैं, जो प्राणियों के लिए भयकारी होते हैं। पापी को दक्षिण दिशा के बुरे मार्ग से ले जाया जाता है, धर्मात्मा को पश्चिम आदि से। यम के आदेश से यमदूत पापी को नरकों में डालते हैं। धर्म के अनुसार स्वर्ग में भी ले जाया जाता है। गोहत्या करने वाला महाविचि नरक में लाखों वर्षों तक कष्ट भोगता है। ब्रह्महत्या या भूमि छीनने वाला आमकुंभ नामक जलते हुए नरक में जाता है। महाप्रलय तक रौरव नरक में धीरे-धीरे कष्ट भोगता है। स्त्री, बालक, वृद्ध की हत्या करने वाला चौदह इन्द्रों के काल तक महाराौरव नरक में जलता है। घर, खेत आदि जलाने वाला भी उसी नरक में एक कल्प तक जलता है, चोर तामिस्र नरक में गिरता है। अनेक कल्पों तक यमदूत शूल आदि से उसे छेदते हैं। महातामिस्र नरक में साँप, जोंक आदि से कष्ट पाता है। भूमि, माता आदि की हत्या करने वाला असिपत्रवन में तलवारों से काटा जाता है। अनेक कल्पों तक नरक में गरम बालू आदि में जलता है। जिसने दूसरों को जलाया, वह भी वहाँ बालू आदि से जलता है। काकोल नरक में कीड़े-मकोड़े खाने वाला अकेला मीठा भोजन करता है। कुट्टल नरक में मूत्र और रक्त खाने वाला, जो पाँच यज्ञों का त्याग करता है, वह अत्यंत दुर्गंधित रक्त भोजन करता है और अपवित्र वस्तुएँ खाता है। तैलपाक नरक में तिल की तरह पिसता है, जो दूसरों को सताता है। तैलपाक नरक में शरणागत की हत्या करने वाला पकाया जाता है। दान नष्ट करने वाला, रस बेचने वाला, यज्ञ में झूठ बोलने वाला वज्रकवाट नरक में जाता है। महाज्वाला नरक में पापबुद्धि वाला, कर्कच में परस्त्रीगामी, संकरी और गुड़पाक में परमर्म को कष्ट देने वाला जाता है। क्षारह्रद में प्राणियों की हत्या करने वाला, क्षुरधार में भूमि छीनने वाला, अम्बरीष नरक में गाय, सोना, वृक्ष चुराने वाला, मधु चुराने वाला, पराई वस्तु चुराने वाला कालसूत्र नरक में जाता है। अत्यंत मांस खाने वाला, गंदे नरक में अपिंडदान करने वाला, दुर्धर नरक में काँच खाने वाला, बंधक बनाकर रखने वाला, मञ्जूषा नरक में लोहे में डालने वाला, श्रुति निंदा करने वाला, सड़े मुँह वाला, झूठा साक्षी, धन लूटने वाला, बाल, स्त्री, वृद्ध की हत्या करने वाला कराल नरक में, ब्राह्मण को कष्ट देने वाला, विलेप नरक में मद्यपान करने वाला, महाताम्र नरक में भूमि छीनने वाला जाता है।