एवं संशोध्य ब्रह्मादि विष्ण्वन्तादि विशुद्धये। विधाय पूर्ववत्सर्वं होमसङ्ख्याजपादिकम्
इसी प्रकार ब्रह्मा आदि की शुद्धि करके, विष्णु आदि की शुद्धि के लिए, पूर्ववत् सब कार्य, हवन की गिनती और जप आदि करें।
कुशमध्याग्रयोगेन लिङ्गमध्याग्रकं स्पृशेत्। यथा यथा च सन्धानं तदिदानीमिहोच्यते
कुश की नोक को लिंग की नोक से मिलाकर स्पर्श करें; अब यहाँ संधान की विधि बताई जाती है।
ओँ हाँ हँ ओँ ओँ ओँ एँ ओँ भूँ भूँ वाह्यमूर्त्तये नमः । ओँ हाँ वाँ आँ ओं आँ षाँ ओँ भूँ भूँ वाँ वह्निमूर्त्तये नमः। एवञ्च यजमानादिमूर्त्तिभिरभिसन्धेयं । पञ्चमूर्च्यांत्मकेप्येवं सन्धानं हृदयादिभिः
ॐ हाँ हाँ ओ ओ ओ ए ओ भू भू, वाह्य रूप को नमस्कार है। ॐ हाँ वा आ ॐ आ षा ओ भू भू वा, अग्नि रूप को नमस्कार है। इसी प्रकार यजमान आदि रूपों के साथ यह अनुष्ठान करना चाहिए। पाँच रूपों वाले देवताओं में भी हृदय आदि के साथ यही संकल्प करना चाहिए।
मूलेन स्वीयवीजैर्वा ज्ञेयन्तत्त्वात्रयात्मके । शिलापिण्डी वृषेष्वेवं पूर्णाछिन्नं सुसंवरैः
मूल मंत्र या अपने बीज मंत्रों से, या जानने योग्य तीन तत्वों के साथ — वृषभों पर रखी शिला पूरी और बिना टूटे, अच्छी तरह बाँधी जानी चाहिए।
भागाभागविशुद्ध्यर्थं होमं। कुर्य्याच्छतादिकं । न्यूनादिदोषमोषाय शिवेनाष्टाधिकं शतं
भाग और अभाग की शुद्धि के लिए सौ या उससे अधिक बार हवन करना चाहिए। यदि कोई कमी या अधिकता का दोष हो, तो शिव मंत्र से एक सौ आठ बार हवन करें।
हुत्वाथ यत् कृतं कर्म्म शिवश्रोत्रे निवेदयेत्। एतत्समन्वितं कर्म त्वच्छक्तौ च मया प्रभो
हवन करने के बाद, जो भी कर्म किया गया है, उसे शिव के कान में निवेदन करना चाहिए—'हे प्रभु, मेरी जितनी शक्ति थी, उतनी सामर्थ्य से यह कर्म मैंने किया है।'
ओं नमो भगवते रुद्राय रुद्र नमोस्तुते । विधिपूर्णमपूर्णं वा स्वशक्त्यापूर्य्य गृह्यतां
ॐ, भगवान रुद्र को नमस्कार है। हे रुद्र, आपको बार-बार प्रणाम। यह विधान पूरा हुआ हो या अधूरा, मेरी शक्ति के अनुसार जो भी किया गया है, कृपया अपनी शक्ति से इसे स्वीकार कीजिए।
ओं ह्रीं शाङ्करि पूरय स्वाहा इति पिण्डिकायां। अथ लिङ्गे न्यसेज् ज्ञानी क्रियाख्यं पीठविग्रहे
ॐ ह्रीं, हे शांकरी, इसे पूर्ण कीजिए—स्वाहा। इस प्रकार पिंडिका में अर्पित करें। फिर ज्ञानी व्यक्ति को लिंग पर क्रिया रूपी पीठ की स्थापना करनी चाहिए।
आधाररूपिणीं शक्तिं न्यसेद् ब्रह्मशिलोपरि। निबध्य सप्तरात्रं वा पञ्चरात्रं त्रिरात्रकं
आधारस्वरूपिणी शक्ति को ब्रह्मशिला पर स्थापित करें और उसे सात रात, या पाँच रात, या तीन रात तक बाँधकर रखें।
करात्रमथो वापि यद्वा सद्योधिवासनं । विनाधिवासनं यागः कृतोऽपि न फलप्रदः
एक रात के लिए, या तुरंत ही अधिवास के रूप में, अगर बिना अधिवास के यज्ञ किया जाए तो वह फल नहीं देता।
स्वमन्त्रैः प्रत्याहं देयमाहुतीनां शतं शतं। शिवकुम्भादिपूजाञ्च दिग्बलिञ्च निवेदयेत्
हर दिन अपने मंत्रों से सैकड़ों आहुतियाँ देनी चाहिए, और शिवकुंभ आदि की पूजा तथा दिशाओं को भी बलि अर्पित करनी चाहिए।
गुर्वादिसहितो वासो रात्रौ नियमपूर्वकम्। अदिवासः स वसतेवधेर्भावः समीरितः
गुरु आदि के साथ नियमपूर्वक रात में निवास करना चाहिए; इसे अधिवास कहते हैं—जैसे कोई वृक्ष के नीचे ठहरता है, वैसे ही यहाँ बताया गया है।
गयायात्राविधिः अग्निरुवाच गायत्र्यैव महानद्यां स्नातः(१) सन्ध्यां समाचरेत् ।११६.००१ गायत्र्या अग्रतः प्रातः श्राद्धं पिण्डमथाक्षयं ॥११६.००१ मध्याह्ने चोद्यति(२) स्नात्वा गीतवाद्यैर्ह्युपास्य च ।११६.००२ सावित्रीपुरतः सन्ध्यां पिण्डदानञ्च तत्पदे ॥११६.००२ अगस्त्यस्य पदे कुर्याद्योनिद्वारं प्रविश्य च ।११६.००३ निर्गतो न पुनर्योनिं प्रविशेन्मुच्यते भवात्(३) ॥११६.००३ टिप्पणी १ प्रात इति क.. २ मध्याह्ने सरसीति ग.. ३ मुच्यते भयादिति छ.. , झ.. च बलिं काकशिलायाञ्च कुमारञ्च नमेत्ततः(१) ।११६.००४ स्वर्गद्वार्यां सोमकुण्डे वायुतीर्थेऽथ पिण्डदः ॥११६.००४ भवेदाकशगङ्गायां कपिलायाञ्च पिण्डदः ।११६.००५ कपिलेशं शिवं नत्वा रुक्मिकुण्डे च पिण्डदः ॥११६.००५ कोटीतीर्थे च कोटीशं नत्वामोघपदे नरः(२) ।११६.००६ गदालोले वानरके गोप्रचारे च पिण्डदः(३) ॥११६.००६ नत्वा गावं वैतरण्यामेकविंशकुलोद्धृतिः ।११६.००७ श्राद्धपिण्डप्रदाता(४) स्यात्क्रौञ्चपदे च पिण्डदः(५) ॥११६.००७ तृतीयायां विशालायां निश्चिरायाञ्च पिण्डदः ।११६.००८ ऋणमोक्षे पापमोक्षे भस्मकुण्डेऽथ भस्मना ॥११६.००८ स्नानकृन्मुच्यते पापान्नमेद्देवं जनार्दनम् ।११६.००९ एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन ॥११६.००९ परलोकगते मह्यमक्ष्यय्यमुपतिष्ठतां ।११६.०१० गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः ॥११६.०१० तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते वै ऋणत्रयात् ।११६.०११ मार्कण्डेयेश्वरं नत्वा नमेद्गृध्रेश्वरं नरः(६) ॥११६.०११ मूलक्षेत्रे महेशस्य धारायां पिण्डदो भवेत् ।११६.०१२ टिप्पणी १ नमेन्नर इति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. , छ.. च २ मासपदेऽन्नद इति ख.. , घ.. च ३ कपिलेशमित्यादिः, गोप्रचारे च पिण्डद इत्यन्तः पाठो ग.. पुस्तके नास्ति ४ श्राद्धे पिण्डप्रदतेति ख.. ५ भवेदाकाशगङ्गायामैत्यादिः, क्रौञ्चपादे च पिण्डद इत्यन्तः पाठः छ.. पुस्तके नास्ति ६ नमेद्भूतेश्वरं नर इति घ.. (१)गृध्रकूटे गृध्रवटे धौतपादे च पिण्डदः ॥११६.०१२ पुष्करिण्यां कर्दमाले रामतीर्थे च पिण्डदः ।११६.०१३ प्रभासेशन्नमेत्प्रेतशिलायां पिण्डदो भवेत् ॥११६.०१३ दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः पितरो बान्धवादयः ।११६.०१४ प्रेतादिरूपा मुक्ताः(२) स्युः पिण्डैर्दत्तैर्मयाखिलाः ॥११६.०१४ स्थानत्रये प्रेतशिला गयाशिरसि पावनी ।११६.०१५ प्रभासे प्रेतकुण्डे च पिण्डदस्तारयेत्कुलम् ॥११६.०१५ वसिष्ठेशन्नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डदो भवेत् ।११६.०१६ गयानाभौ सुषुम्णायां महाकोष्ट्याञ्च पिण्डदः ॥११६.०१६ गदाधराग्रतो मुण्डपृष्ठे देव्याश्च सन्निधौ ।११६.०१७ मुण्दपृष्ठं नमेदादौ क्षेत्रपालादिसंयुतम् ॥११६.०१७ पूजयित्वा भयं न स्याद्विषरोगादिनाशनम् ।११६.०१८ ब्रह्माणञ्च नमस्कृत्य ब्रह्मलोकं नयेत्कुलम् ॥११६.०१८ सुभद्रां बलभद्रञ्च प्रपूज्य पुरुषोत्तमम् ।११६.०१९ सर्वकामसमायुक्तः कुलमुद्धृत्य नाकभाक्(३) ॥११६.०१९ हृषीकेशं नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डदो भवेत् ।११६.०२० माधवं पूजयित्वा च देवो वैमानिको(४) भवेत् ॥११६.०२० महालक्ष्मीं प्रार्च्य गौरीं मङ्गलाञ्च सरस्वतीम् ।११६.०२१ पितॄनुद्धृत्य स्वर्गस्थो भुक्तभोगोऽत्र शास्त्रधीः ॥११६.०२१ टिप्पणी १ सर्वकामसमायुक्तः कुलमुद्धृत्य लोकभागिति पाठोत्र झ.. पुस्तकेऽधिकोऽस्ति २ प्रेतादिरूपमुक्ता इति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. , ज.. च ३ कुलमुद्धृत्य लोकभागिति ग.. , ज.. च । वशिष्ठेशमित्यादिः, कुलमुद्धृत्य नाकभागित्यन्तः पाठो झ.. पुस्तके नास्ति ४ देवैर्वैमानिक इति छ.. द्वादशादित्यमभ्यर्य वह्निं रेवन्तमिन्द्रकम् ।११६.०२२ रोगादिमुक्तः स्वर्गी स्याच्छ्रीकपर्दिविनायकम् ॥११६.०२२ प्रपूज्य कार्त्तिकेयञ्च निर्विघ्नः सिद्धिमाप्नुयात् ।११६.०२३ सोमनाथञ्च कालेशङ्केदारं प्रपितामहम् ॥११६.०२३ सिद्धेश्वरञ्च रुद्रेशं रामेशं ब्रह्मकेश्वरम् ।११६.०२४ अष्टलिङ्गानि गुह्यानि पूजयित्वा तु(१) सर्वभाक् ॥११६.०२४ नारायणं वराहञ्च नारसिंहं नमेच्छ्रिये ।११६.०२५ ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं त्रिपुरघ्नमशेषदम् ॥११६.०२५ सीतां रामञ्च गरुडं वामनं सम्प्रपूज्य च ।११६.०२६ सर्वकामानवाप्नोति ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ॥११६.०२६ देवैः सार्धं सम्प्रपूज्य देवमादिगदाधरम् ।११६.०२७ ऋणत्रयविनिर्मुक्तस्तारयेत्सकलं कुलम् ॥११६.०२७ देवरूपा शिला पुण्या तस्माद्देवमयी शिला ।११६.०२८ गयायां नहि तत्स्थानं यत्र तीर्थं न विद्यते ॥११६.०२८ यन्नाम्ना पातयेत्पिण्डं तन्नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् ।११६.०२९ फल्ग्वीशं फल्गुचण्डीं च प्रणम्याङ्गारकेश्वरम् ॥११६.०२९ मतङ्गस्य पदे श्राद्धी भरताश्रमके भवेत् ।११६.०३० हंसतीर्थे कोटितीर्थे यत्र पाण्डुशिलान्नदः ॥११६.०३० तत्र स्यादग्निधारायां मधुस्रवसि पिण्डदः ।११६.०३१ रुद्रेशं किलिकिलेशं नमेद्वृद्धिविनायकम्(२) ॥११६.०३१ पिण्डदो धेनुकारण्ये पदे धेनोर्नमेच्च गाम् ।११६.०३२ टिप्पणी १ पूजयित्वाथेति क.. , घ.. , ङ.. , ज.. च २ नमेद्बुद्धिविनायकमिति ख.. , ग.. , छ.. च । नमेद्वृद्धविनायकमिति घ.. सर्वान् पितॄंस्तारयेच्च सरस्वत्याञ्च पिण्डदः ॥११६.०३२ सन्ध्यामुपास्य सायाह्ने नमेद्देवीं सरस्वतीम् ।११६.०३३ त्रिसन्ध्याकृद्भवेद्विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः ॥११६.०३३ गयां प्रदक्षिणीकृत्य गयाविप्रान् प्रपूज्य च ।११६.०३४ अन्नदानादिकं सर्वं कृतन्तत्राक्षयं भवेत् ॥११६.०३४ स्तुत्वा सम्प्रार्थयेदेवमादिदेवं गदाधरम् ।११६.०३५ गदाधरं गयावासं पित्रादीनां गतिप्रदम् ॥११६.०३५ धर्मार्थकाममोक्षार्थं योगदं प्रणमाम्यहम् ।११६.०३६ देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम् ॥११६.०३६ नित्यशुद्धं बुद्धियुक्तं(१) सत्यं ब्रह्म नमाम्यहम् ।११६.०३७ आनन्दमद्वयं देवं देवदानववन्दितम् ॥११६.०३७ देवदेवीवृन्दयुक्तं सर्वदा प्रणमाम्यहम् ।११६.०३८ कलिकल्मषकालार्तिदमनं(२) वनमालिनम् ॥११६.०३८ पालिताखिललोकेशं(३) कुलोद्धरणमानसम् ।११६.०३९ व्यक्ताव्यक्तविभक्तात्माविभक्तात्मानमात्मनि ॥११६.०३९ स्थितं स्थिरतरं(४) सारं वन्दे घोराघमर्दनम्(५) ।११६.०४० आगतोऽस्मि गयां देव पितृकार्ये गदाधरः ॥११६.०४० त्वं मे साक्षी भवाद्येह अनृणोऽहमृणत्रयात् ।११६.०४१ टिप्पणी १ नित्यशुद्धबुद्धियुक्तमिति घ.. , छ.. च २ कालार्तिनाशनमिति घ.. । कालार्तिदलनमिति ग.. , ङ.. , घ.. , ज.. च ३ पालिताखिलदेवेशमिति घ.. ४ स्थिततरमिति ग.. , घ.. , ङ.. च ५ वन्देहमरिमर्दनमिति ङ.. । वन्दे संसारमर्दनमिति ज.. साक्षिणः सन्तु मे देवा ब्रह्मेशानादयस्तथा ॥११६.०४१ मया गयां समासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता ।११६.०४२ गयामाहात्म्यपठनाच्छ्राद्धादौ ब्रह्मलोकभाक् ॥११६.०४२ पितॄणामक्षयं श्राद्धमक्षयं ब्रह्मलोकदम्
युद्धजयार्णवीयनानायोगाः वक्ष्ये जयशुभाद्यर्थं सारं युद्धजयार्णवे ।१२३.००१ अ+इ+उ+ए+ओ स्वराः स्युः क्रमान्नन्दादिका तिथिः ॥१२३.००१ कादिहान्ता भौमरवी ज्ञसोमौ गुरुभार्गवौ ।१२३.००२ {| class="wikitable" | स्वराः || अ || इ || उ || ए || ओ |- | तिथयः|| नन्दा || भद्रा || जया || रिक्ता || पूर्णा |- | ||
मैं अब युद्ध में विजय और शुभता के लिए 'युद्धजयार्णव' का सार बताऊँगा। स्वर— अ, इ, उ, ए, ओ— क्रम से नन्दा आदि तिथियों के अनुसार माने जाते हैं।
१४०.००४ वसवो ८ दिक्१० रसा ६ वेदा ४ ग्रह ९ र्तु६ अवि १२ चन्द्रमाः
वसु आठ हैं, दिशाएँ दस, रस छह, वेद चार, ग्रह नौ, ऋतु छह, मेष बारह, और चन्द्रमा —
अग्नि गया तीर्थ की प्रक्रिया के बारे में बोलते हैं, सुबह और दोपहर में किए जाने वाले अनुष्ठानों के महत्व पर जोर देते हैं।
श्राद्धकल्पः thumb|पार्वणश्राद्ध. [https://www.youtube.com/watch?v=Vmk_20EaOS8 पार्वण श्राद्ध विधि] अग्निरुवाच कात्यायनो मुनीनाह यथा श्राद्धं तथा वदे ।११७.००१ गयादौ श्राद्धं कुर्वीत सङ्क्रान्त्यादौ विशेषतः ॥११७.००१ काले वापरपक्षे च चतुर्थ्या ऊर्ध्वमेव व ।११७.००२ सम्याद्य च पदर्क्षे च(१) पूर्वेद्युश्च निमन्त्रयेत् ॥११७.००२ यतीन् गृहस्थसाधून् वा स्नातकाञ्छ्रोत्रियान् द्विजान् ।११७.००३ अनवद्यान् कर्मनिष्ठान् शिष्टानाचारसंयुतान्(२) ॥११७.००३ टिप्पणी १ सम्पाद्य परमर्क्षे चेति छ.. २ आचारसंस्कृतानिति ग.. , ज.. च वर्जयेच्छित्रिकुष्ठ्यादीन्न गृह्णीयान्निमन्त्रितान् ।११७.००४ स्नाताञ्छुचींस्तथा दान्तान् प्राङ्मुखान् देवकर्मणि ॥११७.००४ उपवेशयेत्त्रीन् पित्र्यादीनेकैकमुभयत्र वा ।११७.००५ एवं मातामहादेश्च शाकैरपि च कारयेत् ॥११७.००५ तदह्नि ब्रह्मचारी स्यादकोपोऽत्वरितो मृदुः(१) ।११७.००६ सत्योऽप्रमत्तोऽनध्वन्यो अस्वाध्यायश्च(२) वाग्यतः ॥११७.००६ सर्वांश्च पङ्क्तिमूर्धन्यान् पृच्छेत्प्रश्ने तथासने ।११७.००७ दर्भानास्तीर्य द्विगुणान् पित्रे देवादिकञ्चरेत् ॥११७.००७ विश्वान्देवानावाहयिष्ये पृच्छेदावाहयेति च ।११७.००८ विश्वेदेवास आवाह्य विकीर्याथ यवान् जपेत् ॥११७.००८ विश्वे देवाः शृणुतेमं पितॄनावाहयिष्ये च ।११७.००९ पृच्छेदावाहयेत्युक्ते उशन्तस्त्वा समाह्वयेत् ॥११७.००९ तिलान् विकीर्याथ जपेदायान्त्वित्यादि पित्रके ।११७.०१० सपित्रित्रे निषिञ्चेद्वा शन्नो देवीरभि तृचा ॥११७.०१० यवोऽसीति यवान् दत्वा पित्रे सर्वत्र वै तिलान् ।११७.०११ तिलोऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः ।११७.०११ प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄन् लोकान् प्रीणाहि नः स्वधा । इति श्रीश्च तेति ददेत्पुष्पं पात्रे हैमेऽथ राजते ॥११७.०११ औदुम्वरे वा खड्गे वा पर्णपात्रे प्रदक्षिणम् ।११७.०१२ देवानामपसव्यं तु पितॄणां सव्यमाचरेत् ॥११७.०१२ टिप्पणी १ अत्वरितोऽत्यृजुरिति ङ.. २ सत्ये प्रपन्नोऽनध्वन्यो ह्यस्वाध्यायश्चेति ख.. , घ.. च एकैकस्य एकैकेन सपवित्रकरेषु च ।११७.०१३ या दिव्या आपः पयसा सम्बभूवुर्या अन्तरिक्षा उतपार्थिवीर्याः हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपः शिवाः संश्योनाः सुहवा भवन्तु ११७.०१३ अवधैवं पितामहदेः संस्रवात्प्रथमे चरेत्(१) ।११७.०१४ पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः ॥११७.०१४ अत्र गन्धपुष्पधूपदीपाच्छादनदानकं ।११७.०१५ घृताक्तमन्नमुद्धृत्य पृच्छत्यग्नौ करिष्ये च ॥११७.०१५ कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयात्साग्निकोऽनले ।११७.०१६ अनग्निकः पितृहस्ते(२) सपवित्रे तु मन्त्रतः ॥११७.०१६ अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति(३) प्रथमाहुतिः ।११७.०१७ सोमाय पितृमतेऽथ यमायाङ्गिरसे परे ॥११७.०१७ हुतशेषं चान्नपात्रे दत्वा पात्रं समालभेत् ।११७.०१८ पृथिवी ते पात्रन्द्यौः पिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहेति जप्त्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठन्निवेशयेत् ॥११७.०१८ अपहतेति च तिलान् विकीर्यान्नं प्रदाययेत् ।११७.०१९ जुषध्वमिति चोक्त्वाथ गायत्र्यादि ततो जपेत् ॥११७.०१९ टिप्पणी १ एकैकस्येत्यादिः, प्रथमे चरेदित्यन्तः पाठो झ.. पुस्तके नास्ति २ अनग्निको जले चैवेति ङ.. ३ स्वधेति क.. देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च ।११७.०२० नमः स्वधायै स्वाहयै नित्यमेव नमो नमः(१) ॥११७.०२० तृप्तान् ज्ञात्वान्नं विकिरेदपो दद्यात्सकृत्सकृत् ।११७.०२१ गायत्रीं पूर्ववज्जप्त्वा मधु मध्विति वै जपेत् ॥११७.०२१ तृप्ताः स्थ इति सम्पृच्छेत्तृप्ताः स्म इति वै वदेत् ।११७.०२२ शेषमन्नमनुज्ञाप्य सर्वमन्नमथैकतः ॥११७.०२२ उद्धृत्योच्छिष्टपार्श्वे तु कृत्वा चैवावनेजनं ।११७.०२३ दद्यात्कुशेषु त्रीन् पिण्डानाचान्तेषु परे जगुः ॥११७.०२३ आचान्तेषूदकं पुष्पाण्यक्षतानि प्रदापयेत् ।११७.०२४ अक्षय्योदकमेवाथ आशिषः प्रार्थयेन्नरः(२) ॥११७.०२४ अघोराः पितरः सन्तु गोत्रन्नो वर्धतां सदा ।११७.०२५ दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च ॥११७.०२५ श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नोऽस्त्विति ।११७.०२६ अन्नञ्च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि ॥११७.०२६ याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिस्म कञ्चन ।११७.०२७ स्वधावाचनीयान् कुशानास्तीर्य सपवित्रकान्(३) ॥११७.०२७ स्वधां वाचयिष्ये पृच्छेदनुज्ञातश्च वाच्यतां ।११७.०२८ पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहमुख्यके ॥११७.०२८ स्वधोच्यतामस्तु स्वधा उच्यमानस्तथैव च ।११७.०२९ अपो निषिञ्चेदुत्तानं पात्रं कृत्वाथ दक्षिणां ॥११७.०२९ टिप्पणी १ स्वाहायै नित्यमेव भवन्त्विति इति ख.. , छ.. च २ प्रार्थयेत्तत इति घ.. , ज.. , झ.. च ३ अघोराः पितर इत्यादिः, आस्तीर्य सपवित्रकानित्यन्तः पाठः ख.. , छ.. पुस्तकद्वये नास्ति यथाशक्ति प्रदद्याच्च दैवे पैत्रेऽथ वाचयेत् ।११७.०३० विश्वे देवाः प्रीयन्ताञ्च वाजे विसर्जयेत् ॥११७.०३० आमावाजस्येत्यनुव्रज्य कृत्वा विप्रान् प्रदक्षिणं ।११७.०३१ गृहे विशेदमावास्यां मासि मासि चरेत्तथा ॥११७.०३१ एकोद्दिष्टं प्रवक्ष्यामि श्राद्धं पूर्ववदाचरेत् ।११७.०३२ एकं पवित्रमेकार्धं एकं पिण्डम्प्रदापयेत् ॥११७.०३२ नावाहनाग्नौकरणं विश्वे देवा न चात्र हि ।११७.०३३ तृप्तिप्रश्ने स्वदितमिति वदेत्सुखदितं द्विजः ॥११७.०३३ उपतिष्ठतामित्यक्षय्ये विसर्गे चाभिरम्यतां ।११७.०३४ अभिरताः स्म इत्यपरे शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥११७.०३४ सपिण्डीकरणं वक्ष्ये अब्दान्ते मध्यतोऽपि वा ।११७.०३५ पितॄणां त्रीणि पात्राणि एकम्प्रेतस्य पात्रकं ॥११७.०३५ सपवित्राणि चत्वारि तिलपुष्पयुतानि च ।११७.०३६ गन्धोदकेन युक्तानि(१) पूरयित्वाभिषिञ्चति ॥११७.०३६ प्रेतपात्रं पितृपात्रे ये समना इति द्वयात् ।११७.०३७ पूर्ववत्पिण्डदानादि प्रेतानां पितृता भवेत् ॥११७.०३७ अथाभ्युदयिकं श्राद्धं वक्ष्ये सर्वं तु पूर्ववत् ।११७.०३८ जपेत्पितृमन्त्रवर्जं पूर्वाह्णे तत्प्रदक्षिणं ॥११७.०३८ उपचारा ऋजुकुशास्तिलार्थैश्च यवैरिह(२) ।११७.०३९ तृप्तिप्रश्नस्तु सम्पन्नं सुसम्पन्नं वदेद्द्विजः ॥११७.०३९ टिप्पणी १ गन्धोदकेन सिक्तानि इति ज.. २ अथाभ्युदयिकमित्यादिः, यवैरिह इत्यन्तः पाठो झ.. पुस्तके नास्ति दध्यक्षतवदराद्याः(१) पिण्डा नान्दीमुखान् पितॄन् ।११७.०४० आवाहयिष्ये पृच्छेच्च प्रीयन्तामिति चाक्षये ॥११७.०४० नान्दीमुखाश्च पितरो वाचयिष्येऽथ पृच्छति ।११७.०४१ नान्दीमुखान् पितृगणान् प्रीयन्तामित्यथो वदेत् ॥११७.०४१ नान्दीमुखाश्च पितरस्तत्पिता प्रपितामहः ।११७.०४२ मातामहः प्रमातामहो वृद्धप्रमातृकामहः ॥११७.०४२ स्वधाकारन्न युञ्जीत युग्मान् विप्रांश्च भोजयेत् ।११७.०४३ तृप्तिं वक्ष्ये पितॄणां च ग्राम्यैरोषधिभिस्तथा ॥११७.०४३ मासन्तृप्तिस्तथारण्यैः(२) कन्दमूलफलादिभिः ।११७.०४४ मत्स्यैर्मासद्वयं मार्गैस्त्रयं वै शाकुनेन च ॥११७.०४४ चतुरो रौरवेणाथ(३) पञ्च षट्छागलेन तु(४) ।११७.०४५ कूर्मेण सप्त चाष्टौ च वाराहेण नवैव तु ॥११७.०४५ मेषमांसेन दश च माहिषैः पार्षतैः शिवैः ।११७.०४६ संवत्सरन्तु गव्येन पयसा पायसेन वा ॥११७.०४६ वार्धीनसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ।११७.०४७ खड्गमांसं कालशाकं लोहितच्छागलो(५) मधु ॥११७.०४७ महाशल्काश्च वर्षासु मघाश्राद्धमथाक्षयं(६) ।११७.०४८ मन्त्राध्याय्यग्निहोत्री च शाखाध्यायी षडङ्गवित् ॥११७.०४८ तृणाचिकेतः त्रिमधुर्धर्मद्रोणस्य(७) पाठकः ।११७.०४९ त्रिषुपर्णज्येष्ठसामज्ञानी स्युः पङ्क्तिपावनाः ॥११७.०४९ टिप्पणी १ दध्यक्षतवदर्याद्या इति ग.. , छ.. च २ तथा वन्यैरिति ख.. , ङ.. च ३ वत्सरं रौरवेणाथेति घ.. ४ पञ्चकं छागस्तेन तु इति ङ.. ५ लोहितच्छागक इति ग.. , घ.. , ङ.. च ६ मघाश्राद्धमिहाक्षयमिति झ.. ७ जलद्रोणस्येति झ.. कम्यानां कल्पमाख्यास्ये(१) प्रतिपत्सु धनं बहु ।११७.०५० स्त्रियः परा द्वितीयायाञ्चतुर्थ्यां धर्मकामदः ॥११७.०५० पञ्चम्यां पुत्रकामस्तु षष्ठ्याञ्च श्रैष्ठ्यभागपि(२) ।११७.०५१ कृषिभागी च सप्तम्यामष्टम्यामर्थलाभकः ॥११७.०५१ नवम्याञ्च एकशफा(३) दशम्याङ्गोगणो भवेत् ।११७.०५२ एकदश्यां परीवारो द्वादश्यान्धनधान्यकं ॥११७.०५२ ज्ञातिश्रेष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्याञ्च शस्त्रतः(४) ।११७.०५३ मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तममावास्यां समीरितं(५) ॥११७.०५३ सप्त व्याधा दशारण्ये(६) मृगाः कालञ्जरे गिरौ ।११७.०५४ चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मान्से ॥११७.०५४ तेऽपि जाताः(७) कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः ।११७.०५५ प्रस्थिता दूरमध्वानं यूयन्तेभ्योऽवसीदत ॥११७.०५५ श्राद्धादौ पठिते श्राद्धं पूर्णं स्याद्ब्रह्मलोकदं ।११७.०५६ श्राद्धं कुर्याच्च पुत्रादिः(८) पितुर्जीवति तत्पितुः ॥११७.०५६ तत्पितुस्तत्पितुः कुर्याज्जीवति प्रपितामहे ।११७.०५७ पितुः पितामस्हस्याथ परस्य प्रपितामात्(९) ॥११७.०५७ टिप्पणी १ कालमाख्यास्ये इति झ.. च २ श्रेष्ठभाग्यपि इति ख.. , ग.. , ङ.. , छ.. च । ज्येष्ठभागपि इति घ.. ३ नवम्यां वै शफपतिरिति ज.. ४ चतुर्दश्याञ्च शास्त्रत इति ख.. , घ.. च ५ मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तिरमावास्या समीरिता इति क.. ६ दशार्णेषु इति ख.. , ग.. , ङ.. , छ.. च ७ तेऽभिजाता इति ख.. , घ.. च ८ कुर्यात्सुपुत्रोऽपि इति छ.. ९ तत्पितुरित्यादिः, प्रपितामहादित्यन्तः पाठो झ.. पुस्तके नास्ति एवं मात्रादिकस्यापि तथा मातामहादिके ।११७.०५८ श्राद्धकल्पं पठेद्यस्तु स लभेत्श्राद्धकृत्फलं(१) ॥११७.०५८ तीर्थे युगादौ मन्वादौ श्राद्धं दत्तमथाक्षयं ।११७.०५९ अश्वयुच्छुक्लनवमी द्वादशी कर्तिके तथा ॥११७.०५९ तृतीया चैव माघस्य तथा भाद्रपदस्य च ।११७.०६० फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषयैकादशी तथा ॥११७.०६० आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी ।११७.०६१ श्रावणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढे च पूर्णिमा ॥११७.०६१ कर्तिकी फाल्गुनी तद्वज्ज्यैष्ठे पञ्चदशी सिता ।११७.०६२ स्वायम्भुवाद्या मनवस्तेषामाद्याः किलाक्षयाः ॥११७.०६२ गया प्रयागो गङ्गा च कुरुक्षेत्रं च नर्मदा ।११७.०६३ श्रीपर्वतः प्रभासश्च शालग्रामो वराणसी(२) ॥११७.०६३ गोदावरी तेषु श्राद्धं स्त्रीपुरुषोत्तमादिषु
अग्नि बोले— कात्यायन मुनि ने जैसे श्राद्ध का विधान बताया, वैसे ही मैं कहता हूँ। गया आदि तीर्थों में, संक्रांति आदि विशेष दिनों में, और चतुर्थी के बाद, या अपरपक्ष में, श्राद्ध करना चाहिए। उचित दिन और नक्षत्र देखकर, पूर्व दिवस ही ब्राह्मणों को निमंत्रण देना चाहिए। गृहस्थ, साधु, स्नातक, श्रोत्रिय, और आचारयुक्त, निष्कलंक, कर्मनिष्ठ, शिष्ट ब्राह्मणों को बुलाएँ। कुष्ठ आदि रोगी, अपवित्र, और अनुचित आचरण वाले व्यक्तियों को छोड़ दें। स्नान किए हुए, शुद्ध, संयमी, पूर्वमुखी और देवकर्म में लगे ब्राह्मणों को बैठाएँ। पितरों के लिए तीन-तीन ब्राह्मणों को दोनों ओर या एक-एक करके बैठाएँ। ऐसे ही मातामह आदि के लिए भी शाकादि से श्राद्ध कर सकते हैं। उस दिन ब्रह्मचारी, शांत, क्रोधरहित, जल्दीबाजी न करने वाला, कोमल, सत्यवादी, सावधान, और अध्ययन न करने वाला, वाणी में संयमी रहे। सभी पंक्तिप्रधान ब्राह्मणों से आसन ग्रहण करते समय पूछे। कुश बिछाकर, पितरों और देवों के लिए दोहरी संख्या में आसन दें। 'विश्वेदेवों को आमंत्रित करता हूँ', ऐसा कहें और 'आइए' कहकर जौ बिखेरें। 'विश्वेदेवो, सुनो! अब पितरों को आमंत्रित करता हूँ', ऐसा जपें। 'आइए पितरगण', कहकर तिल बिखेरें। पितरों के लिए तिल और जौ दोनों का प्रयोग करें। 'तुम तिल हो, सोमदेवता के प्रिय हो, गौ के समान पवित्र हो, देवों द्वारा निर्मित हो, आदि' मंत्र से तिल समर्पित करें। पुष्प स्वर्ण या रजत पात्र में, या लकड़ी, तलवार या पत्ते के पात्र में दक्षिणावर्त घुमाकर अर्पित करें। देवों के लिए अपसव्य और पितरों के लिए सव्य विधि अपनाएँ। प्रत्येक के लिए, पवित्र हाथ में जल लेकर, 'जो दिव्य जल हैं, जो दूध से बने हैं, जो आकाश, पृथ्वी, स्वर्णवर्ण, यज्ञ के योग्य हैं, वे जल हमारे लिए कल्याणकारी हों'— ऐसा प्रार्थना करें। पितामह आदि के लिए प्रथम जलार्पण करें। पितरों के आसन के नीचे पात्र को झुका कर रखें। यहाँ गंध, पुष्प, धूप, दीप, वस्त्र, और दान करें। घी लगे अन्न को उठाकर, अग्नि में अर्पण करने की अनुमति माँगें। 'कुरु' कहकर अनुमति मिलने पर, अग्नि में हवन करें। अग्निहीन होने पर, जल या पितरों के हाथ में, मंत्र के साथ अर्पण करें। 'अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा'— यह पहली आहुति दें। फिर 'सोमाय पितृमते', 'यमाय', 'अंगिरसे' आदि को अर्पण करें। हवन के बाद बचा अन्न पात्र में रखकर, 'पृथ्वी तुम्हारा पात्र है, आकाश ढक्कन है, ब्राह्मण के मुख में अमृत है, अमृत अर्पित करता हूँ'— यह मंत्र जपें और अन्न ब्राह्मण के अंगूठे में लगाएँ। 'अपहत' कहकर तिल बिखेरें और अन्न दें। 'जुषध्वम्' कहकर गायत्री आदि मंत्र जपें। 'क्या तृप्त हुए?'— यह पूछें, उत्तर में 'तृप्त हैं' कहें। बचा अन्न अनुमति लेकर एक साथ दें। बचा अन्न उच्छिष्ट स्थान पर रखकर, हाथ धोकर, कुश पर तीन पिंड रखें। अंत में जल, पुष्प, अक्षत दें। अक्षय जल देकर आशीर्वाद माँगें— 'पितर अघोर हों, हमारा कुल बढ़े, दाता बढ़ें, वेदों की वृद्धि हो, श्रद्धा बनी रहे, अन्न अधिक हो, अतिथि मिलें, याचक न हों, आदि।' कुश बिछाकर, पवित्र हाथों से 'स्वधा' का उच्चारण करें। पितरों, पितामहों, प्रपितामहों के लिए 'स्वधा' कहें। पात्र को सीधा करके दक्षिण की ओर जल दें। अपनी सामर्थ्य के अनुसार देव और पितरों के लिए दक्षिणा दें। 'विश्वेदेव प्रसन्न हों', कहकर ब्राह्मणों को विदा करें। 'आमावास्या' को घर में प्रवेश करें, हर महीने करें। एकोद्दिष्ट श्राद्ध भी पूर्ववत करें— एक पवित्री, आधा पिंड दें। यहाँ विश्वेदेव, अग्नि आदि का आह्वान नहीं होता। तृप्ति के प्रश्न पर 'स्वदितम्' कहें। 'उपतिṣ्ठताम्' और 'अक्षय्ये विसर्गे' कहें, उत्तर में 'अभिरता: स्म' कहें। शेष विधि पूर्ववत करें। सपिंडीकरण श्राद्ध वर्ष के अंत या मध्य में करें— पितरों के तीन पात्र, एक मृतक का पात्र, चार पवित्र पात्र, तिल और पुष्प सहित, गंधयुक्त जल से भरें। मृतक का पात्र पितरों के पात्र से मिलाएँ। पूर्ववत पिंडदान करें, मृतक पितर बन जाता है। अभ्युदयिक श्राद्ध भी पूर्ववत करें, बस पितृ मंत्र छोड़ दें, पूर्वाह्न में दक्षिणावर्त करें। उपचारा में कुश, तिल, जौ आदि का प्रयोग करें। तृप्ति के प्रश्न पर 'संपन्नम्' कहें। दधि, अक्षत, वदर आदि से नंदीमुख पितरों को आह्वान करें, 'प्रसन्न हों' कहें। नंदीमुख पितर, पिता, पितामह, मातामह, प्रमातामह, वृद्ध प्रमातामह, आदि को बुलाएँ। स्वधा का प्रयोग न करें, जोड़े में ब्राह्मणों को भोजन कराएँ। पितरों की तृप्ति गाँव की औषधियों से एक मास, वन की कंद-मूल-फल से एक मास, मछली से दो मास, मृग से तीन मास, पक्षी से चार मास, रौरव से चार, बकरी से पाँच, कछुए से सात, वराह से नौ, मेष से दस, भैंस, पंखे, शाक आदि से बारह मास, गाय के दूध या खीर से एक वर्ष, वार्धीनस मांस से बारह वर्ष, घोड़े के मांस, काले बकरे, मधु, बड़े शंख आदि से वर्षभर, मघा श्राद्ध अक्षय होता है। जो वेदपाठी, अग्निहोत्री, शाखाध्यायी, षडंगज्ञ, तृणाचिकेत, त्रिमधु, धर्मद्रोण के पाठक, त्रिषुपर्ण, ज्येष्ठसामज्ञानी हैं, वे पंक्तिपावन हैं। काम्य श्राद्ध के लिए— प्रतिपदा को धन, द्वितीया को स्त्री, चतुर्थी को धर्म, पंचमी को पुत्र, षष्ठी को श्रेष्ठता, सप्तमी को कृषि, अष्टमी को धन, नवमी को एकशफा, दशमी को गो, एकादशी को परिवार, द्वादशी को धन-धान्य, त्रयोदशी को श्रेष्ठता, चतुर्दशी को शस्त्र, अमावस्या को सर्वश्रेष्ठ है। सात व्याध, दस वन्य मृग, कालिंजर में मृग, शरद में चक्रवाक, सरोवर में हंस, ये सब कुरुक्षेत्र में जन्म लेकर वेदपाठी ब्राह्मण बनते हैं। जो दूर यात्रा पर जाते हैं, वे श्राद्ध से संतुष्ट होते हैं। श्राद्ध का पाठ करने से ब्रह्मलोक की प्राप्ति होती है। पुत्र आदि पिता के जीवित रहते पिता का, पिता के जीवित रहते पितामह का, पितामह के जीवित रहते प्रपितामह का श्राद्ध करें। ऐसे ही माता आदि, मातामह आदि का भी श्राद्ध करें। जो श्राद्धकल्प का पाठ करता है, उसे श्राद्ध करने का फल मिलता है। तीर्थ, युग, मन्वंतर आदि में किया गया श्राद्ध अक्षय होता है। अश्वयुज शुक्ल नवमी, कार्तिक द्वादशी, माघ तृतीया, भाद्रपद तृतीया, फाल्गुन अमावस्या, पौष एकादशी, आषाढ़ दशमी, माघ सप्तमी, श्रावण कृष्ण अष्टमी, आषाढ़ पूर्णिमा, कार्तिक, फाल्गुन, ज्येष्ठ शुक्ल पंद्रहवीं तिथि— ये सब श्रेष्ठ हैं। स्वायंभुव आदि मनुओं में भी प्रथम श्राद्ध अक्षय होता है। गया, प्रयाग, गंगा, कुरुक्षेत्र, नर्मदा, श्रीपर्वत, प्रभास, शालग्राम, वाराणसी, गोदावरी आदि में, स्त्री-पुरुषोत्तम आदि तीर्थों में श्राद्ध करें।
भारतवर्षं अग्निरुवाच उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणं ।११८.००१ वर्षं तद्भारतं नाम नवसाहस्रविस्तृतं ॥११८.००१ कर्मभूमिरियं स्वर्गमपवर्गं च गच्छतां ।११८.००२ टिप्पणी १ यस्तु लभेच्छ्राद्धकृतं फलमिति ख.. , छ.. , ज.. च २ वाराणसी इति ख.. , ङ.. , छ.. , ज.. च महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् हेमपर्वतः(१) ॥११८.००२ विन्ध्यश्च पारिपात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः ।११८.००३ इन्द्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान् ॥११८.००३ नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः ।११८.००४ अयं तु नवमस्तेषु द्वीपः सागरसंवृतः ॥११८.००४ योजनानां सहस्राणि द्वीपोयं दक्षिणोत्तरात् ।११८.००५ नव भेदा भारतस्य(२) मध्यभेदेऽथ पूर्वतः ॥११८.००५ किराता यवनाश्चापि ब्राह्मणाद्याश्च मध्यतः ।११८.००६ वेदस्मृतिमुखा नद्यः पारिपात्रोद्भवास्तथा ॥११८.००६ विन्ध्याच्च नर्मदाद्याः स्युः सह्यात्तापी पयोष्णिका ।११८.००७ गोदावरीभीमरथीकृष्णवेणादिकास्तथा ॥११८.००७ मलयात्कृतमालाद्यास्त्रिसामाद्या महेन्द्रजाः ।११८.००८ कुमाराद्याः शुक्तिमतो(३) हिमाद्रेश्चन्द्रभागका ॥११८.००८ पश्चिमे कुरुपाञ्चालमध्यदेशादयःस्थिताः
अग्नि बोले— समुद्र के उत्तर और हिमालय के दक्षिण में जो प्रदेश है, वही भारतवर्ष कहलाता है, जिसकी चौड़ाई नौ हजार योजन है। यह भूमि कर्मभूमि है, जहाँ से लोग स्वर्ग और मोक्ष को प्राप्त करते हैं। महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, हेमपर्वत, विंध्य और पारिपात्र— ये सात मुख्य पर्वत हैं। इंद्रद्वीप, कसेरु, ताम्रवर्ण, गभस्तिमान, नागद्वीप, सौम्य, गांधर्व, वारुण— ये आठ द्वीप हैं, और यह नवां भारतद्वीप समुद्र से घिरा है। यह द्वीप उत्तर से दक्षिण तक हजारों योजन में फैला है। भारत के नौ भाग हैं, जिनमें मध्य भाग और पूर्वी भाग भी हैं। मध्य में किरात, यवन, ब्राह्मण आदि रहते हैं। वेद, स्मृति आदि से प्रसिद्ध नदियाँ पारिपात्र पर्वत से निकलती हैं। विंध्य से नर्मदा आदि, सह्य से तापी, पयोष्णी, गोदावरी, भीम, रथी, कृष्णा, वेणा आदि नदियाँ निकलती हैं। मलय से कृतमाला आदि, महेंद्र से त्रिसामा आदि, शुक्तिमान से कुमार आदि, हिमालय से चंद्रभागा आदि नदियाँ निकलती हैं। पश्चिम में कुरु, पांचाल, मध्यदेश आदि स्थित हैं।
भुवनकोषः अग्निरुवाच विस्तारस्तु स्मृतो भूमेः सहस्राणि च सप्ततिः ।१२०.००१ उच्छ्रायो दशसाहस्रं पातालञ्चैकमेककं ॥१२०.००१ अतलं वितलञ्चैव नितलञ्च गभस्तिमत् ।१२०.००२ महाख्यं सुतलञ्चाग्र्यं पातालञ्चापि सप्तमं ॥१२०.००२ कृष्णपीतारुणाः शुक्लशर्कराशैलकाञ्चनाः ।१२०.००३ भूमयस्तेषु रम्येषु सन्ति दैत्यादयः सुखं ॥१२०.००३ पातालानामधश्चास्ते शेषो विष्णुश्च तामसः ।१२०.००४ गुणानन्त्यात्स चानन्ततः शिरसा धारयन्महीं ॥१२०.००४ भुवोऽधो नरका नैके न पतेत्तत्र वैष्णवः ।१२०.००५ रविणा भासिता पृथ्वी यावत्तायन्नभो मतं ॥१२०.००५ भूमेर्योजनलक्षन्तु विशिष्ठरविमण्डलं ।१२०.००६ रवेर्लक्षेण चन्द्रश्च लक्षान्नाक्षत्रमिन्दुतः ॥१२०.००६ द्विलक्षाद्भाद्बुधश्चास्ते बुधाच्छुक्रो द्विलक्षतः ।१२०.००७ द्विलक्षेण कुजः शुक्राद्भौमाद्द्विलक्षतो गुरुः ॥१२०.००७ गुरोर्द्विलक्षतः सौरित्ल्लक्षात्सप्तर्षयः शनेः ।१२०.००८ लक्षाद्ध्रुवो ह्यृषिभ्यस्तु त्रैलोक्यञ्चोच्छ्रयेण च ॥१२०.००८ ध्रुवात्कोट्या महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः ।१२०.००९ जनो द्विकोटितस्तस्माद्यत्रासन् सनकादयः ॥१२०.००९ जनात्तपश्चाष्तकोट्या वैराजा यत्र देवताः ।१२०.०१० षणवत्या तु कोटीनान्तपसः सत्यलोककः ॥१२०.०१० अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः ।१२०.०११ पादगम्यस्तु भूल्लोको भुवः सूर्यान्तरः स्मृतः ॥१२०.०११ स्वर्गलोको ध्रुवान्तस्तु नियुतानि चतुर्दश ।१२०.०१२ एतदण्डकटाहेन वृतो ब्रह्माण्डविस्तरः ॥१२०.०१२ वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना वहिः ।१२०.०१३ वृतं दशगुणैरण्डं भूतादिर्महता तथा ॥१२०.०१३ दशोत्तराणि शेषाणि एकैकस्मान्मामुने ।१२०.०१४ महान्तञ्च समावृत्य प्रधानं समवस्थितं ॥१२०.०१४ अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं नापि विद्यते ।१२०.०१५ हेतुभूतमशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने ॥१२०.०१५ असङ्ख्यातानि शाण्डानि तत्र जातानि चेदृशां ।१२०.०१६ दारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत्पुमानिति ॥१२०.०१६ प्रधाने च स्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः ।१२०.०१७ प्रधानञ्च पुमांश्चैव सर्वभूतात्मभृतया ॥१२०.०१७ विष्णुशक्त्या महाप्राज्ञ वृतौ संश्रयधर्मिणौ ।१२०.०१८ तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च ॥१२०.०१८ क्षोभकारणभूतश्च सर्गकाले महामुने ।१२०.०१९ यथा शैत्यं जले वातो विभर्ति कणिकागतं ॥१२०.०१९ जगच्छक्तिस्तथा विष्णोः प्रधानप्रतिपादिकां ।१२०.०२० विष्णुशक्तिं समासाद्य देवाद्याः सम्भवन्ति हि ॥१२०.०२० स च विष्णुः स्वयं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत् ।१२०.०२१ योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव ॥१२०.०२१ ईशादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम ।१२०.०२२ सार्धकोटिस्तथा सप्तनियुतान्यधिकानि वै ॥१२०.०२२ योजनानान्तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितं ।१२०.०२३ त्रिनाभिमतिपञ्चारं षण्णेमि द्व्ययनात्मकं ॥१२०.०२३ संवत्सरमयं कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितं ।१२०.०२४ चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयाक्षो विवस्वतः ॥१२०.०२४ पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते ।१२०.०२५ अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणन्तदद्युगार्धयोः ॥१२०.०२५ ह्रस्वोऽक्षस्तद्युगार्धञ्च ध्रुवाधारं रथस्य वै ।१२०.०२६ हयाश्च सप्त छन्दांसि गायत्र्यादीनि सुव्रत ॥१२०.०२६ उदयास्तमनं ज्ञेयं दर्शनादर्शनं रवेः ।१२०.०२७ यावन्मात्रप्रदेशे तु वशिष्ठोऽवस्थितो ध्रुवः ॥१२०.०२७ स्वयमायाति तावत्तु भूमेराभूतसम्प्लवे ।१२०.०२८ ऊर्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः ॥१२०.०२८ एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरं ।१२०.०२९ निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां स्थानमुत्तमं ॥१२०.०२९ ततो गङ्गा प्रभवति स्मरणात्पाशनाशनी ।१२०.०३० दिवि रूपं हरेर्ज्ञेयं शिशुमाराकृति प्रभो ॥१२०.०३० स्थितः पुच्छे ध्रुवस्तत्र भ्रमन् भ्रामयति ग्रहान् ।१२०.०३१ स रथोऽधिष्ठिता देवैरादित्यैर्ऋषिभिर्वरैः ॥१२०.०३१ गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ।१२०.०३२ हिमोष्णवारिवर्षाणां कारणं भगवान् रविः ॥१२०.०३२ ऋग्वेदादिमयो विष्णुः स शुभाशुभकारणं ।१२०.०३३ रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः ॥१२०.०३३ वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ ।१२०.०३४ त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च ॥१२०.०३४ त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिबन्ति क्षणदाकरं ।१२०.०३५ एकां कलाञ्च पितर एकामारश्मिसंस्थिताः ॥१२०.०३५ वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश्चन्द्रसुतस्य च ।१२०.०३६ अष्टाभिस्तुरगैर्युक्तो बुधस्तेन चरत्यपि ॥१२०.०३६ शुक्रस्यापि रथोऽष्टाश्वो भौमस्यापि रथस्तथा ।१२०.०३७ बृहस्पते रथोऽष्टाश्वः शनेरष्टाश्वको रथः ॥१२०.०३७ स्वर्भानोश्च रथोऽष्टाश्वः केतोश्चाष्टाश्वको रथः ।१२०.०३८ यदद्य वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा ॥१२०.०३८ पद्माकरा समुद्भूता पर्वताद्यादिसंयुता ।१२०.०३९ ज्योतिर्भुवननद्यद्रिसमुद्रवनकं हरिः ॥१२०.०३९ यदस्ति नास्ति तद्विष्णुर्विष्णुज्ञानविजृम्भितं(१) ।१२०.०४० न विज्ञानमृते किञ्चिज्ज्ञानं विष्णुः परम्पदं ॥१२०.०४० तत्कुर्याद्येन विष्णुः स्यात्सत्यं ज्ञानमनन्तकं ।१२०.०४१ पठेद्भुवनकोषं हि यः सोऽवाप्तसुखात्मभाक् ॥१२०.०४१ ज्योतिःशास्त्रादिविध्याश्च शुभाशुभाधिपो हरिः(२)
अग्नि बोले— पृथ्वी की चौड़ाई सत्तर हजार योजन मानी गई है, ऊँचाई दस हजार योजन है, और पाताल एक-एक योजन के हैं। अतल, वितल, नितल, गभस्तिमान, महाख्य, सुतल, और पाताल— ये सात पाताल लोक हैं। इन रमणीय लोकों में दैत्य आदि सुख से रहते हैं। पाताल के नीचे तामस स्वरूप शेषनाग और विष्णु विराजते हैं, जो अनंत गुणों से युक्त हैं और पृथ्वी को अपने सिर पर धारण करते हैं। पृथ्वी के नीचे अनेक नरक हैं, परंतु वैष्णव वहाँ नहीं गिरते। सूर्य की किरणों से पृथ्वी प्रकाशित होती है, और जहाँ तक आकाश फैला है, वहाँ तक पृथ्वी फैली है। पृथ्वी का विस्तार एक लाख योजन है, सूर्य मंडल उससे ऊपर है। सूर्य से एक लाख योजन ऊपर चंद्रमा, फिर नक्षत्र, फिर बुध, शुक्र, मंगल, गुरु, शनि, सप्तर्षि, ध्रुव, फिर महर्लोक, जनलोक, तपोलोक और सत्यलोक— ये सब ऊपर-ऊपर स्थित हैं। सत्यलोक में ब्रह्मा का निवास है, जहाँ पुनर्जन्म नहीं होता। भूतल पैदल चलने योग्य है, सूर्य के बीच का भाग भुव: लोक है, ध्रुव तक स्वर्गलोक है, जो चौदह नियुत योजन है। यह सब ब्रह्मांड अंडे के आकार में जल, अग्नि, वायु, आकाश आदि से घिरा है। यह अंडा दस गुना बड़े महत तत्व से घिरा है, फिर प्रधन तत्व है, जिसका कोई अंत नहीं है। वही प्रकृति सबका कारण है, जिसकी कोई गिनती नहीं। जैसे तिल में तेल छिपा है, वैसे ही चेतन आत्मा प्रधन में स्थित है। प्रधन और पुरुष दोनों सर्वभूतों के आधार हैं, ये दोनों विष्णु की शक्ति से युक्त हैं। इन दोनों का भेद ही सृष्टि का कारण है। सृष्टिकाल में जैसे जल में शीतलता, वैसे ही जगत की शक्ति विष्णु की प्रधन से उत्पन्न होती है। विष्णु की शक्ति से देव आदि प्रकट होते हैं। वही विष्णु स्वयं ब्रह्मा हैं, जिससे यह सारा जगत उत्पन्न हुआ। सूर्य का रथ नौ हजार योजन का है, उसका डंडा दुगना है, सात लाख पचास हजार योजन से अधिक है। उसका अक्ष भी योजन में नपा है, जिसमें चक्र स्थित है। तीन नाभि, पंद्रह आर, छह नेमि, दो यान— ऐसा रथ है, जिसमें पूरा कालचक्र स्थित है। सूर्य के दूसरे अक्ष की लंबाई चालीस हजार योजन है, और रथ की कुल लंबाई पाँच हजार पाँच सौ योजन है। दोनों अक्षों की लंबाई युगार्ध के अनुसार है। छोटा अक्ष युगार्ध है, जो रथ का ध्रुवाधार है। सात घोड़े, जो गायत्री आदि छंद हैं, रथ को खींचते हैं। सूर्य का उदय और अस्त यही है। जब तक वशिष्ठ ध्रुव के पास स्थित हैं, तब तक सूर्य का दर्शन होता है। जब पृथ्वी जल में डूब जाती है, तब सूर्य अदृश्य हो जाता है। ध्रुव के ऊपर ऋषियों का स्थान है, वही विष्णु का दिव्य पद है, जो योगियों का उत्तम स्थान है। वहीं से गंगा निकलती है, स्मरण करने से पाप नष्ट होते हैं। आकाश में हरि का रूप शिशुमार के आकार का है, जिसमें ध्रुव पूँछ में स्थित है और ग्रहों को घुमाता है। देव, आदित्य, ऋषि, गंधर्व, अप्सरा, ग्रामणी, सर्प, राक्षस आदि उस रथ में स्थित हैं। हिम, उष्णता, वर्षा आदि का कारण भगवान सूर्य हैं। वेदों के रूप में विष्णु शुभ-अशुभ के कारण हैं। चंद्रमा का रथ तीन चक्रों वाला है, उसके घोड़े सफेद हैं, दस घोड़े बाएँ-दाएँ जुते हैं, जिससे वह चलता है। तैंतीस हजार तीन सौ तैंतीस देवता चंद्रमा की एक कला पीते हैं, पितर एक कला, और अरश्मि में स्थित देवता भी। चंद्रमा का रथ वायु, अग्नि, द्रव्य से बना है, उसमें आठ घोड़े हैं, बुध, शुक्र, मंगल, गुरु, शनि, राहु, केतु— इन सबके रथों में आठ-आठ घोड़े हैं। आज जो वैष्णव शरीर है, वही पृथ्वी है, जिसमें कमल, पर्वत, नदियाँ, समुद्र, वन आदि हैं। जो कुछ है, सब विष्णु ही हैं, और वही ज्ञान का विस्तार है। ज्ञान के बिना कुछ भी नहीं, विष्णु ही परम पद है। वही कार्य करें, जिससे विष्णु की प्राप्ति हो— वही सत्य, ज्ञान और अनंत है। जो 'भुवनकोष' का पाठ करता है, वह सुखी होता है। ज्योतिष आदि शास्त्रों के अनुसार शुभ-अशुभ का अधिपति हरि ही हैं।
कालगणनं अग्निरुवाच कालः समागणो वक्ष्ये गणितं कालबुद्धये ।१२२.००१ कालः समागणोऽर्कघ्नो(१) मासैश्चैत्रादिभिर्युतः ॥१२२.००१ द्विघ्नो द्विस्ट्ःः सवेदः स्यात्पञ्चाङ्गष्टयुतो गुणः(२) ।१२२.००२ त्रिष्ठो मध्यो वसुगुणः पुनर्वेदगुणश्च सः ॥१२२.००२ अष्टरन्ध्राग्निहीनः(३) स्यादधः सैकरसाष्टकैः ।१२२.००३ मध्यो हीनः षष्टिहतो(४) लब्धयुक्तस्तथोपरि ॥१२२.००३ न्यूनः सप्तकृतो वारस्तदधस्तिथिनाडयः ।१२२.००४ सगुणो द्विगुणश्चोरोद्ध्वं त्रिभिरूनो गुणः पुनः ॥१२२.००४ अधः स्वरामसंयुक्तो रसार्काष्टफलैर्युतः ।१२२.००५ अष्टाविंशच्छेषपिण्डस्तिथिनाड्या अधः स्थितः ॥१२२.००५ टिप्पणी १ समागणोर्काब्द इति ख.. , छ.. च २ पञ्चदशयुतो गण इति ज.. ३ अष्टचन्द्राग्निहीन इति ज.. ४ षष्टिहत इति ङ.. गुणस्तिसृभिरूनोर्धं द्वाभ्यां च गुणयेत्पुनः ।१२२.००६ मध्ये रुद्रगुणः कार्यो ह्यधः सैको नवाग्निभिः(१) ॥१२२.००६ लब्धहीनो(२) भवेन्मध्यो द्वाविंशतिविवर्जितः ।१२२.००७ षष्टिशेषे ऋणं ज्ञेयं लब्धमूर्ध्वं विनिक्षिपेत् ॥१२२.००७ सप्तविंशतिशेषस्तु ध्रुवो नक्षत्रयोगयोः ।१२२.००८ मासि मासि क्षिपेद्वारन्द्वात्रिंशद्घटिकास्तिथौ ॥१२२.००८ द्वे पिण्डे द्वे च नक्षत्रे नाड्य एकादश ह्यृणे ।१२२.००९ वारस्थाने तिथिन्दद्यात्सप्तभिर्भार्गवमाहरेत् ॥१२२.००९ शेषवाराश्च सूर्याद्या घटिकासु च पातयेत् ।१२२.०१० पिण्डिकेषु तिथिन्दद्याद्धरेच्चैव चतुर्दश ॥१२२.०१० ऋणं धनं धनमृणं क्रमाज्ज्ञेयं चतुर्दशे ।१२२.०११ प्रथमे त्रयोदशे पञ्च द्वितीयद्वादशे दश ॥१२२.०११ पञ्चदशस्तृतीये च तथाचैकादशे स्मृतां ।१२२.०१२ चतुर्थे दशमे चैव भवेदेकोनविंशतिः ॥१२२.०१२ पञ्चमे नवमे चैव द्वाविंशतिरुदाहृताः ।१२२.०१३ षष्ठाष्टमे त्वखण्डाः स्युश्चतुर्विंशतिरेव च ॥१२२.०१३ सप्तमे पञ्चविंशः स्यात्खण्डशः पिण्डिकाद्भवेत्(३) ।१२२.०१४ कर्कटादौ हरेद्राशिमृतुवेदत्रयैः क्रमात् ॥१२२.०१४ तुलादौ प्रातिलोम्येन त्रयो वेदरसाः क्रमात् ।१२२.०१५ टिप्पणी १ सैकेन सप्तकैरिति ख.. , ग.. च २ ऋतुहीन इति ङ.. ३ खण्डकः पिण्डकाद्भवेदिति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. , छ.. , ज.. च मकरादौ दीयते च रसवेदत्रयः क्रमात् ।१२२.०१५ मेषादौ प्रातिलोम्येन त्रयो वेदरसाः क्रमात्(१) ।१२२.०१६ खेषवः खयुगा मैत्रं मेषादौ विकला धनम् ॥१२२.०१६ कर्कटे प्रातिलोम्यं स्यादृणमेतत्तुलादिके ।१२२.०१७ चतुर्गुणा तिथिर्ज्ञेया विकलाश्चेह सर्वदा ॥१२२.०१७ हन्याल्लिप्तागतागामिपिण्डसङ्ख्याफलन्तरैः ।१२२.०१८ षष्ट्याप्तं प्रथमोच्चार्ये हानौ देयन्धने धनम् ॥१२२.०१८ द्वितीयोच्चरिते वर्गे वैपरीत्यमिति स्थितिः ।१२२.०१९ तिथिर्द्विगुणिता कार्या षड्भागपरिवर्जिता ॥१२२.०१९ रविकर्मविपरीता तिथिनाडीसमायुता ।१२२.०२० ऋणे शुद्धे तु नाड्यः स्युर्ऋणं शुध्येत नो यदा ॥१२२.०२० सषष्टिकं प्रदेयन्तत्षष्ट्याधिक्ये च तत्त्यजेत्(२) ।१२२.०२१ नक्षत्रं तिथिमिश्रं स्याच्चतुर्भिर्गुणिता तिथिः ॥१२२.०२१ तिथिस्त्रिभागसंयुक्ता ऋणेन च तथान्विता ।१२२.०२२ तिथिरत्र चिता कार्या तद्वेदाद्योगशोधनं ॥१२२.०२२ रविचन्द्रौ समौ कृत्वा योगो भवति निश्चलः ।१२२.०२३ एकोना तिथिर्द्विगुणा सप्तभिन्ना कृतिर्द्विधा(३) ॥१२२.०२३ तिथिश्च द्विगुणैकोना कृताङ्गैः करणन्निशि ।१२२.०२४ टिप्पणी १ मकरादौ इत्यादिः, वेदरसाः क्रमादित्यन्तः पाठः छ.. पुस्तके नास्ति २ सन्त्यजेदिति घ.. ३ सप्तभिन्ना गतिर्द्विधेति ख.. । सप्तच्छिन्ना कृतिर्द्विधेति घ.. , ज.. च कृष्णचतुर्दश्यन्ते शकुनिः पर्वणीह चतुष्पदं ॥१२२.०२४ प्रथमे तिथ्यर्धतो हि किन्तुघ्नं प्रतिपन्मुखे
अग्नि बोले— अब मैं काल की गणना बताता हूँ, जिससे समय का ज्ञान हो। काल की गणना सूर्य के वर्षों और चैत्र आदि महीनों से होती है। दुगुना, तिगुना, पंचांग सहित गुणा, त्रैगुण्य, मध्य, शुभ आदि के अनुसार समय की गणना करें। आठ छिद्र और अग्निहीन होने पर, एक-एक रस और आठ से नीचे रखें। मध्य में कमी हो तो साठ से घटाकर ऊपर जोड़ें। सप्ताह में सात बार, तिथि, नाड़ी आदि नीचे रखें। गुणा दुगुना या तिगुना ऊपर, तीन से घटाकर फिर गुणा करें। नीचे स्वर और रस, सूर्य, आठ फल आदि जोड़ें। अठ्ठाईस शेष पिंड तिथि-नाड़ी के नीचे रखें। गुणा तीन से घटाकर ऊपर, दो से गुणा करें। मध्य में रुद्रगुण जोड़ें, नीचे एक और नौ अग्नि जोड़ें। लाभ में कमी हो तो मध्य में बाईस घटाएँ। साठ शेष में ऋण मानें, लाभ ऊपर रखें। सत्ताईस शेष में ध्रुव, नक्षत्र, योग आदि रखें। हर महीने सप्ताह में बत्तीस घटिका तिथि में जोड़ें। दो पिंड, दो नक्षत्र, ऋण में ग्यारह नाड़ी जोड़ें। सप्ताह में तिथि दें, सात से भाग करें। शेष सप्ताह सूर्य आदि में, घटिका में रखें। पिंड में तिथि दें, चौदह से भाग करें। ऋण, धन, धन-ऋण, क्रमशः चौदह में जानें। पहले तेरह में पाँच, दूसरे बारह में दस, पंद्रह में तीन, ग्यारह में भी तीन, चौथे दस में उन्नीस, पाँचवें नौ में बाईस, छठे-आठवें में चौबीस, सातवें में पच्चीस, पिंड से खंड निकालें। कर्क आदि में राशि, ऋतु, वेद, रस क्रमशः दें। तुला आदि में विपरीत क्रम से तीन वेद, रस दें। मकर आदि में रस, वेद, तीनों क्रमशः दें। मेष आदि में विपरीत क्रम से तीन वेद, रस दें। खयुग, मैत्र, मेष आदि में विकल धन में जोड़ें। कर्क में विपरीत, तुला आदि में ऋण जोड़ें। तिथि सदा चार गुना मानी जाए। लिप्त, पिंड, संख्या, फल से गुणा करें। साठ से भाग दें, पहले उच्चारण में धन, दूसरे में विपरीत। तिथि दुगुनी करें, छः भाग घटाएँ। सूर्यकर्म विपरीत, तिथि-नाड़ी सहित। ऋण शुद्ध हो तो नाड़ी मानें, न हो तो नहीं। साठ सहित दें, साठ से अधिक हो तो त्याग दें। नक्षत्र, तिथि मिलाकर चार गुना करें। तिथि तीन भाग सहित, ऋण सहित। तिथि यहाँ चिता मानी जाए, वेद, योग से शुद्ध करें। सूर्य-चंद्र को मिलाकर योग स्थिर होता है। एक कम तिथि दुगुनी, सात से भाग, दो भाग में करें। तिथि दुगुनी, एक कम, अंग से करण रात में। कृष्ण चतुर्दशी के अंत में कौआ का संकेत होता है, पर्व में चौपाया का। पहले तिथि के आधे से, प्रतिपदा के आरंभ में गणना करें।
अथ चतुर्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः युद्धजयार्णवीयज्योतिःशास्त्रसारः अग्निरुवाच ज्योतिःशास्त्रादिसारञ्च वक्ष्ये युद्धजयार्णवे । विना मन्त्रोषधाद्यञ्च यथ्योमामीश्वरोऽब्रवीत्(१) ॥१ देव्युवाच देवैर्जिता दानवाश्च(२) येनोपायेन तद्वद । शुभाशुभविवेकाद्यं ज्ञानं युद्धजयार्णवं ॥२ ईश्वर उवाच मूलदेवेच्चया जाता शक्तिः पञ्चादशाक्षरा । चराचरं ततो जातं यामाराध्याखिलार्थवित्(३) ॥३ मन्त्रपीठं प्रवक्ष्यामि पञ्चमन्त्रसमुद्भवं । ते मन्त्राः सर्वमन्त्राणां जीविते मरणे स्थिताः ॥४ ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यदेवमन्त्राः क्रमेण ते । सद्योजातादयो मन्त्रा ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रकः ॥५ ईशः सप्तशिखा देवाः शक्राद्याः पञ्च च स्वराः । अ+इ+उ+ए+ओ कलाश्च मूलं ब्रह्मेति कीर्तितं ॥६ काष्ठमध्ये तथा वह्निरप्रवृद्धो न दृश्यते । विद्यमाना तथा देहे शिवशक्तिर्न दृश्यते ॥७ आदौ शक्तिः समुत्पन्ना ओङ्कारस्वरभूषिता । ततो बिन्दुर्महादेवि एकारेण व्यवस्थितः ॥८ - - - - - - -- - -- - - - - - - - -- टिप्पणी १ ईश्वरोऽवदतिति घ.. २ दानवाद्या इति ज.. ३ यामाराध्याखिलात्मविदिति ख.. , ग.. च - - - - - - -- - -- - - - - - - - -- जातो नाद उकारस्तु नदते हृदि संस्थितः । अर्धचन्द्र इकारस्तु मोक्षमार्गस्य बोधकः ॥९ अकारो व्यक्त उत्पन्नो भोगमोक्षप्रदः परः(१) । अकार ऐश्वरे भूमिर्निवृत्तिश्च कला स्मृता ॥१० गन्धो नबीजः प्राणाख्य इडाशक्तिः स्थिरा स्मृता । इकारश्च प्रतिष्ठाख्यो रसो पालश्च पिङ्गला ॥११ क्रूरा शक्तिरीबीजः स्याद्धरबीजोऽग्निरूपवान् । विद्या समाना गान्धारी शक्तिश्च दहनी स्मृता ॥१२ प्रशान्तिर्वार्युपस्पृशो यश्चोदानश्चला क्रिया । ओङ्कारः शान्त्यतीताख्यः खशब्दयूथपाणिनः ॥१३ {| class="wikitable" |- ! अ !! इ!! उ!! ए !! ओ |- | मंगल|| बुध || गुरु || शुक्र|| शनि |- | क|| च|| ट|| त || प |- | ख|| छ|| ठ|| थ || फ |- | ग|| ज || ड || द|| ब |- | घ || झ|| ढ || ध || भ |- | ङ|| ञ || ण|| न|| म |- |} पञ्च वर्गाः स्वरा जाताः कुजज्ञगुरुभार्गवाः । शनिः क्रमादकाराद्याः ककाराद्यास्त्वधः स्थिताः ॥१४ एतन्मूलमतः सर्वं ज्ञायते सचराचरं । विद्यापीठं प्रवक्ष्यामि प्रणवः शिव ईरितः ॥१५ उमा सोमः स्वयं शक्तिर्वामा ज्येष्ठा च रौद्र्यपि । ब्रह्मा विष्णुः क्रमाद्रुद्रो गुणाः सर्गादयस्त्रयः ॥१६ रत्ननाडीत्रयञ्चैव(२) स्थूलः सूक्ष्मः परोऽपरः । चिन्तयेच्छ्वेतवर्णन्तं मुञ्चमानं परामृतं ॥१७ प्लव्यमानं यथात्मानं चिन्तयेत्तं दिवानिशं । अजरत्वं भवेद्देवि शिवत्वमुपगच्छति(३) ॥१८ - - - - -- - - -- - -- - -- - - -- - - टिप्पणी १ भोगमोक्षप्रदः शुभ इति ज.. २ बहुनाडीत्रयञ्चैवेति क.. , ङ.. च ३ शिवत्वमधिगच्छतीति ज.. - - - - - - -- - -- - - - - - - - -- अङ्गुष्ठादौ न्यसेदङ्गान्नेत्रं मध्येऽथ देहके । मृत्युञयं ततः प्रार्च्य रणादौ विजयी भवेत् ॥१९ शून्यो निरालयः शब्दः स्पर्शं तिर्यङ्नतं स्पृशेत् । रूपस्योर्ध्वगतिः प्रोक्ता जलस्याधः समाश्रिता ॥२० सर्वस्थानविनिर्मुक्तो गन्धो मध्ये च मूलकं । नाभिमूले(१) स्थितं कन्दं शिवरूपन्तु मण्डितं ॥२१ शक्तिव्यूहेन सोमोऽर्को हरिस्तत्र व्यवस्थितः । दशवायुसमोपेतं पञ्चतन्मात्रमण्डितं ॥२२ कालानलसमाकारं प्रस्फुरन्तं शिवात्मकं । तज्जीवं जीवलोकस्य(२) स्थावरस्य चरस्य च ॥२३ तस्मिन्नष्टे(३) मृतं मन्ये मन्त्रपीठेऽनिलात्मकम्
अब चौबीसवें अध्याय में युद्धजयार्णव के ज्योतिषशास्त्र का सार बताऊँगा। अग्निदेव बोले— हे देवी! मैं युद्धजयार्णव में ज्योतिषशास्त्र का वह सार बताऊँगा, जिसे बिना मन्त्र और औषधि के, जैसे मुझे ईश्वर ने कहा था। देवी ने कहा— जिस उपाय से देवताओं ने दानवों को जीता, वह उपाय मुझे बताइये। शुभ-अशुभ का विवेक और ज्ञान युद्धजयार्णव में है। ईश्वर बोले— मूल देवता से जो शक्ति उत्पन्न हुई, वह पन्द्रह अक्षरों वाली है। उसी से चर-अचर सृष्टि उत्पन्न हुई, जिसे जानकर सब अर्थों को प्राप्त किया जा सकता है। अब मैं मन्त्रपीठ बताऊँगा, जो पाँच मन्त्रों से उत्पन्न है। ये मन्त्र सभी मन्त्रों के प्राण हैं, जीवन और मृत्यु में स्थित रहते हैं। ऋक्, यजुः, साम, अथर्व— ये देवमन्त्र क्रम से हैं। सद्योजात आदि मन्त्र, ब्रह्मा, विष्णु और रुद्र कहलाते हैं। ईश्वर, सप्तशिखा, देवता, इन्द्र आदि, पाँच स्वर— अ, इ, उ, ए, ओ— और कलाएँ, इनका मूल 'ब्रह्म' कहा गया है। जैसे लकड़ी के भीतर अग्नि छुपी रहती है, वैसे ही शरीर में शिवशक्ति अदृश्य रहती है। प्रारम्भ में शक्ति उत्पन्न हुई, जो ओंकार के स्वर से सुशोभित थी। फिर बिन्दु महादेवी, एकार में स्थित हुआ। फिर नाद उत्पन्न हुआ, उकार स्वरूप, जो हृदय में स्थित होकर गूँजता है। इकार अर्धचन्द्र है, जो मोक्षमार्ग का बोध कराता है। अकार प्रकट हुआ, जो भोग और मोक्ष देने वाला है। अकार ऐश्वर्य और भूमि का प्रतीक है, निवृत्ति कला मानी गई है। गन्ध बिना बीज के, प्राण कहलाता है, स्थिरा इड़ा शक्ति है। इकार प्रतिष्ठा कहलाता है, रस, पालक और पिंगला है। क्रूरा शक्ति ईबीज है, हरा बीज अग्निरूप है। विद्या समाना, गान्धारी शक्ति और दहनी मानी गई है। प्रशान्ति, वारि, उपस्पृश, यश, उदान, चल, क्रिया— ओंकार शान्त्यतीत कहलाता है, खशब्द समूह का स्वामी है। पाँच वर्ग स्वर— अ, इ, उ, ए, ओ— क्रम से मंगल, बुध, गुरु, शुक्र, शनि से जुड़े हैं। क, च, ट, त, प— ये वर्ग हैं; ख, छ, ठ, थ, फ; ग, ज, ड, द, ब; घ, झ, ढ, ध, भ; ङ, ञ, ण, न, म— ये पाँच वर्ग हैं। इन वर्गों के अनुसार स्वर और ग्रह— मंगल, बुध, गुरु, शुक्र, शनि— क्रम से अकार आदि से जुड़े हैं, ककार आदि नीचे स्थित हैं। इस मूल से सब चर-अचर ज्ञात होते हैं। अब मैं विद्यापीठ बताऊँगा, ओंकार को शिव ने कहा है। उमा, सोम, स्वयं शक्ति, वामा, ज्येष्ठा, रौद्री; ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र— ये तीन गुण और सृष्टि आदि हैं। तीन रत्ननाड़ी— स्थूल, सूक्ष्म, पर— इनका ध्यान करना चाहिए। श्वेत वर्ण में, अमृत बरसाता हुआ, उसे दिन-रात ध्यान करें। ऐसा ध्यान करने से, हे देवी, अमरता और शिवत्व की प्राप्ति होती है। अंगूठे आदि अंगों को शरीर के मध्य में रखें, फिर मृत्युंजय का पूजन करें, युद्ध में विजय मिलेगी। शून्य, निरालंब शब्द, स्पर्श तिर्यक्, रूप की गति ऊपर, जल की गति नीचे मानी गई है। गन्ध सब स्थानों से रहित, मध्य में मूल है। नाभि के मूल में कंद स्थित है, जो शिवरूप से सुशोभित है। शक्ति के विस्तार में सोम, अर्क, हरि वहाँ स्थित हैं, दस वायु और पाँच तन्मात्राएँ वहाँ हैं। कालाग्नि के समान, चमकता हुआ शिवात्मा, वही जीव है, चर-अचर जगत का। उसके नष्ट होने पर, मन्त्रपीठ में वायु रूप में मृत्यु मानी जाती है।
युद्धजयार्णवीयनानाचक्राणि ईश्वर उवाच ओं ह्रीं कर्णमोटानि बहुरूपे बहुदंष्ट्रे ह्रूं फट्ओं हः ओं ग्रस ग्रस कृन्त कृन्त छक छक छक ह्रूं फट् नमः पठ्यमानो ह्ययं मन्त्रः क्रुद्धः संरक्तलोचनः ।१२५.००१ मारणे पातने वापि मोहनोच्चाटने भवेत् ॥१२५.००१ कर्णमोटी महाविद्या सर्ववर्णेषु रक्षिका ।१२५.००२ नानाविद्या पञ्चोदयं प्रवक्ष्यामि स्वरोदयसमश्रितं ॥१२५.००२ नाभिहृद्यन्तरं यावत्तावच्चरति मारुतः ।१२५.००३ उच्चाटयेद्रणादौ तु कर्णाक्षीणि प्रभेदयेत् ॥१२५.००३ करोति साधकः क्रुद्धो जपहोमपरायणः ।१२५.००४ हृदयात्पायुकं कण्ठं ज्वरदाहारिमारणे ॥१२५.००४ कण्ठोद्भवो रसो वायुः शान्तिकं पौष्टिकं रसं ।१२५.००५ दिव्यं स्तम्भं समाकर्षं गन्धो नासान्तिको भ्रुवः ॥१२५.००५ गन्धलीनं मनः कृत्वा स्तम्भयेन्नात्र संशयः ।१२५.००६ स्तम्भनं कीलनाद्यञ्च करोत्येव हि साधकः ॥१२५.००६ चण्डघण्टा कराली च सुमुखी दुर्मुखी तथा ।१२५.००७ रेवती प्रथमा घोरा वायुचक्रेषु ता यजेत् ॥१२५.००७ उच्चाटकारिका देव्यः स्थितास्तेजसि संस्थिताः ।१२५.००८ सौम्या च भीषणी देवी जया च विजया तथा ॥१२५.००८ अजिता चापराजिता महाकोटी च रौद्रया ।१२५.००९ शुष्ककाया प्राणहरा रसचक्रे स्थिता अमूः ॥१२५.००९ विरूपाक्षी परा दिव्यास्तथा चाकाशमातरः ।१२५.०१० संहारी जातहारी च दंष्ट्राला शुष्करेवती ॥१२५.०१० पिपीलिका पुष्टिहरा महापुष्टिप्रवर्धना ।१२५.०११ भद्रकाली सुभद्रा च हद्रभीमा सुभद्रिका ॥१२५.०११ स्थिरा च निष्ठुरा दिव्या निष्कम्पा गदिनी तथा ।१२५.०१२ द्वात्रिंशन्मातरश्चक्रे अष्टाष्टक्रमशः स्थिताः ॥१२५.०१२ एक एव रविश्चन्द्र एकश्चैकैकशक्तिका ।१२५.०१३ भूतभेदेन तीर्थानि यथा तोयं महीतले ॥१२५.०१३ प्राण एको मण्डलैश्च भिद्यते भूतपञ्जरे ।१२५.०१४ वामदक्षिणयोगेन दशधा सम्प्रवर्तते ॥१२५.०१४ बिन्दुमुण्डविचित्रञ्च तत्त्ववस्त्रेण वेष्टितं ।१२५.०१५ ब्रह्माण्डेन कपालेन पिवेत परमामृतं ॥१२५.०१५ पञ्चवर्गबलाद्युद्धे जयो भवति तच्छृणु ।१२५.०१६ अ+आकचटतपयाः श आस्यो वर्ग ईरितः ॥१२५.०१६ इ+ईखछठथफराः षो वर्गश्च द्वितीयकः ।१२५.०१७ उ+ऊगजडदबलाः सो वर्गश्च तृतीयकः ॥१२५.०१७ ए+ऐघझढधभवाः सो वर्गश्च चतुर्थकः ।१२५.०१८ ओ औ अं अः ङञणना मो वर्गः पञ्चमो भवेत् ॥१२५.०१८ वर्णाश्चाभ्युदये नॄणां चत्वारिंशच्च पञ्च च ।१२५.०१९ बालः कुमारो युवा स्याद्वृद्धो मृत्युश्च नामतः ॥१२५.०१९ आत्मपीडा शोषकः स्यादुदासीनश्च कालकः ।१२५.०२० कृत्तिका प्रतिपद्भौम आत्मनो लाभदः स्मृतः ॥१२५.०२० षष्ठी भौमो मघा पीडा आर्द्रा चैकादशी कुजः ।१२५.०२१ मृत्युर्मघा द्वितीया ज्ञो लाभश्चार्द्रा च सप्तमी ॥१२५.०२१ बुधे हानिर्भरणी ज्ञः श्रवणं काल ईदृशः ।१२५.०२२ जीवो लाभाय च भवेत्तृतीया पूर्वफल्गुनी ॥१२५.०२२ जीवोऽष्टमी धनिष्ठार्द्रा जीवोऽश्लेषा त्रयोदशी ।१२५.०२३ मृत्यौ शुक्रश्चतुर्थी स्यात्पूर्वभाद्रपदा श्रिये ॥१२५.०२३ पूर्वाषाढा च नवमी शुक्रः पीडाकरो भवेत् ।१२५.०२४ भरणी भूतजा शुक्रो यमदण्डो हि हानिकृत् ॥१२५.०२४ कृत्तिकां पञ्चमी मन्दो लाभाय तिथिरीरिता ।१२५.०२५ अश्लेषा दशमी मन्दो योगः पीडाकरो भवेत् ॥१२५.०२५ मघा शनिः पूर्णिमा च योगो भृत्युकरः स्मृतः ।१२५.०२६ तिथियोगः पूर्वोत्तराग्निनैर्ऋत्यदक्षिणानिलचन्द्रमाः ॥१२५.०२६ ब्रह्माद्याः स्युर्दृष्टयः स्युः प्रतिपन्नवमीमुखाः ।१२५.०२७ राशिभिः सहिता दृष्टा ग्रहाद्याः सिद्धये स्मृताः ॥१२५.०२७ मेषाद्याश्चतुरः कुम्भा जयः पूर्णेऽन्यथा मृतिः ।१२५.०२८ सूर्यादिरिक्ता पूर्णा च क्रमादेवम्प्रदापयेत् ॥१२५.०२८ रणे सूर्ये फलं नास्ति सोमे भङ्गः प्रशाम्यति ।१२५.०२९ कुजेन कलहं विद्याद्बुधः कामाय वै गुरुः ॥१२५.०२९ जयाय मनसे शुक्रो मन्दे भङ्गो रणे भवेत् ।१२५.०३० देयानि पिङ्गलाचक्रे सूर्यगानि च भानि हि ॥१२५.०३० मुखे नेत्रे ललाटेऽथ शिरोहस्तोरुपादके ।१२५.०३१ पादे मृतिस्त्रिऋक्षे स्यान्त्रीणि पक्षेऽर्थनाशनम् ॥१२५.०३१ मुखस्थे च भवेत्यौडा शिरस्थे कार्यनाशनम् ।१२५.०३२ कुक्षिस्थिते फलं स्याच्च राहुचक्रं वदाम्यहम् ॥१२५.०३२ इन्द्राच्च नैर्ऋतङ्गच्छेन्नैर्ऋतात्सोममेव च ।१२५.०३३ सोमाद्धुताशनं वह्नेराप्यमाप्याच्छिवालयं ॥१२५.०३३ रुद्राद्यमं यमाद्वायुं वायोश्चन्द्रं व्रजेत्पुनः ।१२५.०३४ भुङ्क्ते चतस्रो नाड्यस्तु राहुपृष्ठे जयो रणे ॥१२५.०३४ अग्रतो मृत्युमाप्नोति तिथिराहुं वदामि ते ।१२५.०३५ आग्नेयादिशिवान्तं च पूर्णिमामादितः प्रिये ॥१२५.०३५ पूर्वे कृष्णाष्टमीं यावद्राहुदृष्टौ भयो भवेत् ।१२५.०३६ ऐशान्याग्नेयनैर्ऋत्यवायव्ये फणिराहुकः ॥१२५.०३६ मेषाद्या दिशि पूर्वादौ यत्रादित्योऽग्रतो मृतिः ।१२५.०३७ तृतीया कृष्णपक्षे तु सप्तमी दशमी तथा ॥१२५.०३७ चतुर्दशी तथा शुक्ले चतुर्थ्येकादशी तिथिः ।१२५.०३८ पञ्चदशी विष्टयः स्युः पूर्णिमाग्नेयवायवे ॥१२५.०३८ अकचटतपयशा वर्गाः सूर्यादयो ग्रहाः ।१२५.०३९ गृध्रोलूकश्येनकाश्च पिङ्गलः कौशिकः क्रमात् ॥१२५.०३९ सारसश्च मयूरश्च गोरङ्कुः पक्षिणः स्मृताः ।१२५.०४० आदौ साध्यो हुतो मन्त्र उच्चाटे पल्लवः स्मृतः ॥१२५.०४० वश्ये ज्वरे तथाकर्षे प्रयोगः सिद्धिकारकः ।१२५.०४१ शान्तो प्रीतो नमस्कारो वौषट्पुष्टौ वशादिषु ॥१२५.०४१ हुं मृत्यौ प्रीतिसन्नाशे विद्वेषोच्चाटने च फट् ।१२५.०४२ वषट् सुते च दीप्त्यादौमन्त्राणां जातयश्च षट् ॥१२५.०४२ ओषधीः सम्प्रवक्ष्यामि महारक्षाविधायिनीः ।१२५.०४३ महाकाली तथा चण्डी वाराही चेश्वरी तथा ॥१२५.०४३ सुदर्शना तथेन्द्राणी गात्रस्था रक्षयन्ति तम् ।१२५.०४४ बला चातिबला भीरुर्मुसली सहदेव्यपि ॥१२५.०४४ जाती च मल्लिका यूथौ गारुडी भृङ्गराजकः ।१२५.०४५ चक्ररूपा महोषध्यो धारिता विजयादिदाः ॥१२५.०४५ ग्रहणे च महादेवि उद्धृताः शुभदायिकाः ।१२५.०४६ मृदा तु कुञ्जरङ्कृत्वा सर्वलक्षणलक्षितम् ॥१२५.०४६ तस्य पादतले कृत्वा स्तम्भयेच्छत्रुमात्मनः ।१२५.०४७ नगाग्रे चैकवृक्षे च वज्राहतप्रदेशके ॥१२५.०४७ वल्मीकमृदामाहृत्य मातरौ योजयेत्ततः ।१२५.०४८ ओं नमो महाभैरवाय विकृतदंष्ट्रोग्ररूपाय पिङ्गलाक्षाय त्रिशूलखड्गधराय वौषट् पूजयेत्कर्दमं देवि स्तम्भयेच्छस्त्रजालकम् ॥१२५.०४८ अग्निकार्यं प्रवक्ष्यामि रणादौ जयवर्धनम् ।१२५.०४९ श्मशाने निशि काष्ठाग्नौ नग्नी मुक्तशिखो नरः ॥१२५.०४९ दक्षिणास्यस्तु जुहुयान्नृमांसं रुन्धिरं विषं ।१२५.०५० तुषास्थिखण्डमिश्रन्तु शत्रुनाम्ना शताष्टकम् ॥१२५.०५० ओं नमो भगवति कौमारि लल लल लालय लालय घण्टादेवि अमुकं मारय सहसा नमोऽस्तु ते भगवति विद्ये स्वाहा अनया विद्यया होमाद्बन्धत्वञ्जायते रिपोः ।१२५.०५१ ओं वज्रकाय वज्रतुण्ड कपिलपिङ्गल करालवदन ऊर्ध्वकेश महाबल रक्तमुख तडिज्जिह्व महारौद्र दंष्ट्रोत्कट कह करालिन महादृढप्रहार लङ्गेश्वरसेतुबन्ध शैलप्रवाह गगनचर एह्येहि भवगन्महाबलपराक्रम भैरवो ज्ञापयति एह्येहि महारौद्र दीर्घलाङ्गूलेन अमुकं वेष्टय वेष्टय जम्भय जम्भय खन खन वैते ह्रूं फट् अष्टत्रिंशच्छतन्देवि हनुमान् सर्वकुम्भकृत् ॥१२५.०५१ पटे हनूमत्सन्दर्शनाद्भङ्गमायान्ति शत्रवः
ईश्वर बोले— 'ॐ ह्रीं कर्णमोटा' आदि मन्त्र का जाप करने से, जो क्रोधित, रक्त नेत्रों वाला है, वह मन्त्र मारण, पातन, मोहन, उच्चाटन में फलदायक होता है। कर्णमोटी महाविद्या सभी वर्णों की रक्षा करती है। अब मैं पाँच उदय और स्वर के अनुसार उनका रहस्य बताऊँगा। जब तक नाभि से हृदय के भीतर वायु चलता है, तब तक साधक उच्चाटन कर सकता है; युद्ध में शत्रु के कान-आँख फाड़ सकता है। क्रोधित साधक, जो जप-हवन में तत्पर है, वह हृदय से गुदा, गला, ज्वर, दाह, मारण आदि कर सकता है। गले से उत्पन्न रस वायु शांति, पुष्टिकारक रस देता है। दिव्य स्तम्भ, आकर्षण, गंध नासिका और भौंहों के पास होता है। गंध में मन लगाकर स्तम्भन किया जा सकता है, इसमें संदेह नहीं। साधक स्तम्भन, कीलन आदि कर सकता है। चण्डघण्टा, कराली, सुमुखी, दुर्मुखी, रेवती, प्रथम घोरा— ये वायुचक्र में पूजनीय हैं। उच्चाटनकारिणी देवियाँ तेज में स्थित हैं। सौम्या, भीषणि, जया, विजय, अजिता, अपराजिता, महाकोटी, रौद्रया— ये सब रसचक्र में स्थित हैं। शुष्ककाया, प्राणहरिणी, विरूपाक्षी, परा, दिव्या, आकाशमाताएँ, संहारिणी, जातहारिणी, दंष्ट्राला, शुष्करेवती, पिपीलिका, पुष्टिहरिणी, महापुष्टि-वर्धिनी, भद्रकाली, सुभद्रा, भद्रभीमा, सुभद्रिका, स्थिरा, निष्ठुरा, दिव्या, निस्कम्पा, गदिनी— ये बत्तीस माताएँ चक्र में आठ-आठ के क्रम से स्थित हैं। एक ही सूर्य, एक ही चन्द्रमा, एक-एक शक्ति है। भूतों के भेद से तीर्थ वैसे ही हैं जैसे पृथ्वी पर जल। प्राण एक है, पर मण्डलों से भेद होता है, भूतपंजर में। वाम-दक्षिण योग से वह दस प्रकार से चलता है। बिन्दु, मुण्ड, विचित्र, तत्त्ववस्त्र से ढका है। ब्रह्माण्ड के कपाले से वह परम अमृत पीता है। पाँच वर्गों की शक्ति से युद्ध में विजय मिलती है, सुनो— अ, आ, क, च, ट, त, प, य, श— ये पहले वर्ग के वर्ण हैं। इ, ई, ख, छ, ठ, थ, फ, र, ष— ये दूसरे वर्ग के वर्ण हैं। उ, ऊ, ग, ज, ड, द, ब, ल, स— ये तीसरे वर्ग के वर्ण हैं। ए, ऐ, घ, झ, ढ, ध, भ, व— ये चौथे वर्ग के वर्ण हैं। ओ, औ, अं, अः, ङ, ञ, ण, न, म— ये पाँचवें वर्ग के वर्ण हैं। इन वर्णों के उदय में मनुष्यों के चालीस और पाँच नाम होते हैं— बालक, कुमार, युवा, वृद्ध, मृत्यु। आत्मपीड़ा शोषक, उदासीन काल कहलाता है। कृतिका, प्रतिपदा, मंगलवार— आत्मा के लाभदायक माने गए हैं। षष्ठी, मंगलवार, मघा— पीड़ा; आर्द्रा, एकादशी, मंगल— मृत्यु; मघा, द्वितीया, बुध— लाभ; आर्द्रा, सप्तमी— बुध हानि; भरणी, बुध— श्रवण काल। जीव लाभ के लिए तृतीया, पूर्वफलगुनी; जीव अष्टमी, धनिष्ठा, आर्द्रा; जीव अश्लेषा, त्रयोदशी। मृत्यु में शुक्र, चतुर्थी; पूर्वभाद्रपदा— श्री के लिए; पूर्वाषाढ़ा, नवमी, शुक्र— पीड़ादायक; भरणी, भूतजा, शुक्र— यमदण्ड, हानि करता है। कृतिका, पंचमी, शनि— लाभ के लिए; अश्लेषा, दशमी, शनि— पीड़ादायक योग; मघा, शनि, पूर्णिमा— मृत्युकारक योग। पूर्व, उत्तर, अग्नि, नैऋत्य, दक्षिण, वायु, चन्द्र— ये दिशाएँ तिथियों के अनुसार मानी जाती हैं। ब्रह्मा आदि दृष्टियाँ प्रतिपदा से नवमी तक होती हैं। राशियों के साथ देखे गए ग्रह आदि सिद्धि के लिए माने जाते हैं। मेष आदि चार, कुम्भ— जय के लिए पूर्णिमा में, अन्यथा मृत्यु। सूर्य आदि रिक्ता, पूर्णा तिथियाँ क्रम से फल देती हैं। युद्ध में सूर्य हो तो फल नहीं, सोम हो तो विघ्न शान्त होता है। मंगल से कलह, बुध से काम, गुरु से जय, शुक्र से मन की विजय, शनि से युद्ध में विघ्न। पिंगल चक्र में सूर्यगामी ग्रहों के भेद— मुख, नेत्र, ललाट, शिर, हस्त, ऊरु, पाद— इन अंगों में मृत्यु, तृतीय पक्ष में धनहानि। मुख में औड़ा, शिर में कार्यनाश, पेट में फल, राहुचक्र का वर्णन करता हूँ। इन्द्र से नैऋत्य, नैऋत्य से सोम, सोम से अग्नि, अग्नि से शिवालय, रुद्र से यम, यम से वायु, वायु से चन्द्र— इस क्रम से ग्रह चलते हैं। चार नाड़ियों में राहु के पीछे विजय, आगे मृत्यु, तिथि-राहु का यही अर्थ है। आग्नेय से शिव तक पूर्णिमा तक, पूर्व में कृष्णाष्टमी तक राहु दृष्टि में भय। ऐशान्य, आग्नेय, नैऋत्य, वायव्य में फणिराहु। मेष आदि दिशाओं में सूर्य आगे हो तो मृत्यु। कृष्णपक्ष की तृतीया, सप्तमी, दशमी, चतुर्दशी; शुक्लपक्ष की चतुर्थी, एकादशी, पंचदशी, पूर्णिमा— ये तिथियाँ विशेष मानी गई हैं। अ, क, च, ट, त, प, य, श— ये वर्ग; सूर्यादि ग्रह; गिद्ध, उल्लू, श्येन, कौआ, पिंगल, कौशिक— ये क्रम से पक्षी; सारस, मयूर, गोरंग— ये पक्षी माने गए हैं। साध्य, हुत, मन्त्र, उच्चाटन, पल्लव— ये प्रयोग सिद्धिकारक हैं। वश्य, ज्वर, आकर्षण में प्रयोग सिद्धि देता है। शान्त, प्रीत, नमस्कार, वौषट, पुष्ट, वश आदि में प्रयोग; हुं मृत्यु, प्रीति, संनाश, विद्वेष, उच्चाटन में फट्; वषट् सुत में, दीप्ति आदि में छः प्रकार के मन्त्र। अब मैं औषधियाँ बताऊँगा, जो महान रक्षा देने वाली हैं। महाकाली, चण्डी, वाराही, ईश्वरी, सुदर्शन, इन्द्राणी— ये शरीर की रक्षा करती हैं। बल, अतिबला, भीरु, मुसली, सहदेवी, जाति, मल्लिका, युथिका, गारुड़ी, भृंगराज— ये औषधियाँ चक्ररूप में विजय आदि देती हैं। ग्रहण में ये शुभदायिनी हैं। मिट्टी से हाथी बनाकर, सब लक्षणयुक्त, उसके पाँव के नीचे रखकर शत्रु को स्तम्भित किया जाता है। पर्वत शिखर, एक वृक्ष, वज्राघात स्थान, वल्मीकि की मिट्टी लाकर माताओं को स्थापित करें। 'ॐ नमो महाभैरवाय विकृतदंष्ट्रोग्ररूपाय पिंगलाक्षाय त्रिशूलखड्गधराय वौषट्'— इस मन्त्र से कर्दम की पूजा कर शत्रु के शस्त्रजाल को स्तम्भित करें। अब मैं अग्निकर्म बताऊँगा, जो युद्ध में विजय बढ़ाने वाला है। श्मशान में, रात को, लकड़ी की अग्नि में, नग्न, खुले बाल वाला पुरुष, दक्षिणमुख होकर नरमांस, रक्त, विष, तुष, अस्थि खण्ड, शत्रु के नाम से सौ बार आहुति दे। 'ॐ नमो भगवति कौमारी लल लल लालय लालय घंटादेवी अमुकं मारय सहसा नमोऽस्तु ते भगवति विद्ये स्वाहा'— इस विद्या से हवन करने से शत्रु का बंधन होता है। 'ॐ वज्रकाय वज्रतुण्ड कपिलपिंगल करालवदन ऊर्ध्वकेश महाबल रक्तमुख तडिज्जिह्व महारौद्र दंष्ट्रोत्कट कह करालिन महादृढप्रहार लंगेेश्वरसेतुबन्ध शैलप्रवाह गगनचर एष्येहि भवगणमहाबलपराक्रम भैरवो ज्ञापयति एष्येहि महारौद्र दीर्घलांगूल अमुकं वेष्टय वेष्टय जंभय जंभय खन खन वैते ह्रूं फट्'— अष्टत्रिंशत् शत Hanuman सर्वकुम्भकर्ता। पट्टे पर हनुमान का दर्शन करने से शत्रु नष्ट हो जाते हैं।
नानाबलानि ईश्वर उवाच(२) विष्कुम्भे घटिकास्तिस्रः शूले पञ्च विवर्जयेत्(३) ।१२७.००१ षट्षट्(४) गण्डेऽनिगण्डे च नव व्याद्यातवज्रयोः ॥१२७.००१ परिघे च व्यतीपाते उभयोरपि तद्दिनम् ।१२७.००२ वैधृते तद्दिनञ्चैव यात्रायुद्धादिकन्त्यजेत् ॥१२७.००२ ग्रहैः शुभाशुभं वक्ष्ये देवि मेषादिराशितः(५) ।१२७.००३ चन्द्रशुक्रौ च जन्मस्थ्यौ वर्जितौ शुभदायकौ ॥१२७.००३ टिप्पणी २ अग्निरुवाचेति छ.. ३ पञ्च च वर्जयेदिति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. च ४ षट्च गण्डेऽतिगण्डे चेति ख.. , घ.. , छ.. च । सप्त गण्डेतिगण्डे चेति ग.. , ङ.. च ५ मेषादिराशिभिरिति ज.. द्वितीयो मङ्गलोऽथार्कः सौरिश्चैव तु सैंहिकः ।१२७.००४ द्रव्यनाशमलाभञ्च आहवे भङ्गमादिशेत् ॥१२७.००४ सोमो बुधो भृगुर्जीमो द्वितीयस्थाः शुभावहाः ।१२७.००५ तृतीयस्थो यदा भानुः शनिर्भौमो भृगुस्तथा ॥१२७.००५ बुधश्चैवेन्दू राहुश्च सर्वे ते फलदा ग्रहाः ।१२७.००६ बुधशुक्रौ चतुर्थौ तु शेषाश्चैव भयावहाः ॥१२७.००६ पञ्चमस्थो यदा जीवः शुक्रः सौम्यश्च चन्द्रमाः ।१२७.००७ ददेत(१) चेप्सितं लाभं षष्ठे स्थाने शुभो रविः ॥१२७.००७ चन्द्रः सौरिर्मङ्गलश्च ग्रहा देवि स्वराशितः ।१२७.००८ बुधश्च शुभदः षष्ठे त्यजेत्षष्ठं गुरुं भृगुं ॥१२७.००८ सप्तमोऽर्कः शनिर्भौमो राहुर्हान्यै सुखाय च ।१२७.००९ जीवो भृगुश्च सौम्यश्च ज्ञशुक्रो चाष्टमौ शुभौ ॥१२७.००९ शेषा ग्रहास्तथा हान्यै ज्ञभृगू नवमौ शुभौ ।१२७.०१० शेषा हान्यै च लाभाय दशमौ भृगुभास्करौ ॥१२७.०१० शनिर्भौमश्च राहुश्च चन्द्रः सौम्यः शुभावहः ।१२७.०११ शुभाश्चैकादशे सर्वे वर्जयेद्दशमे(२) गुरुम् ॥१२७.०११ बुधशुक्रौ द्वादशस्थौ शेषान् द्वादशगांस्त्यजेत् ।१२७.०१२ अहोरात्रे द्वादश स्यू राशयस्तान् वदाम्यहम् ॥१२७.०१२ मीनो मेषोऽथ मिथुनञ्चतस्रो नाडयो वृषः ।१२७.०१३ षट्कर्कसिंहकन्याश्च तुला पञ्च च वृश्चिकः ॥१२७.०१३ धनुर्नक्रो घटश्चैव सूर्यगो राशिराद्यकः ।१२७.०१४ टिप्पणी १ ददातीति ख.. २ वर्जयेद्दशमिति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. च चरस्थिरद्विःस्वभावा मेषाद्याः स्युर्यथाक्रमम् ॥१२७.०१४ कुलीरो मकरश्चैव तुलामेषादयश्चराः ।१२७.०१५ चरकार्यं जयं काममाचरेच्च शुभशुभम् ॥१२७.०१५ स्थिरो वृषो हरिः कुम्भो वृश्चिकः स्थिरकार्यके ।१२७.०१६ शीघ्रः समागमो नास्ति रोगार्तो नैव मुच्यते ॥१२७.०१६ मिथुनं कन्यका मौनी धनुश्च द्विःस्वभावकः ।१२७.०१७ द्विःस्वभावाः शुभाश्चैते सर्वकार्येषु नित्यशः ॥१२७.०१७ यात्रावाणिज्यसङ्ग्रामे विवाहे राजदर्शने ।१२७.०१८ वृद्धिं जयन्तथा लाभं युद्धे जयमवाप्नुयात् ॥१२७.०१८ अश्विनी विंशताराश्च तुरगस्याकृतिर्यथा ।१२७.०१९ यद्यत्र कुरुते वृष्टिमेकरात्रं प्रवर्षति ॥१२७.०१९ यमभे तु यदा वृष्टिः पक्षमेकन्तु वर्षति
ईश्वर बोले— विश्कुम्भ योग में तीन घड़ियाँ, शूल योग में पाँच को त्यागना चाहिए। गण्ड और अतिगण्ड में छः-छः, व्याघात और वज्र योग में नौ दिन त्याज्य हैं। परिघ और व्यतीपात दोनों में वह दिन वर्जित है। वैधृति योग में भी वह दिन यात्रा, युद्ध आदि के लिए त्यागना चाहिए। अब मैं ग्रहों के शुभ-अशुभ फल बताऊँगा, जो मेष आदि राशियों से जुड़े हैं। चन्द्र और शुक्र जन्म स्थान में वर्जित हैं, वे शुभ फल नहीं देते। दूसरे स्थान में मंगल, सूर्य, शनि, राहु— ये धनहानि और विघ्न देते हैं। सोम, बुध, भृगु, जीव— ये दूसरे स्थान में शुभ फल देते हैं। तीसरे स्थान में सूर्य, शनि, मंगल, भृगु, बुध, चन्द्र, राहु— ये सभी ग्रह फलदायक हैं। बुध और शुक्र चौथे स्थान में शुभ हैं, शेष भयकारक हैं। पाँचवें स्थान में जब जीव, शुक्र, चन्द्र होते हैं, इच्छित लाभ मिलता है। छठे स्थान में शुभ सूर्य लाभ देता है। चन्द्र, शनि, मंगल— ये ग्रह छठे स्थान में शुभ हैं, बुध भी शुभ है; छठे स्थान में गुरु, भृगु को त्यागना चाहिए। सातवें स्थान में सूर्य, शनि, मंगल, राहु— ये हानि और सुख के लिए हैं। जीव, भृगु, चन्द्र, बुध, शुक्र— आठवें स्थान में शुभ हैं, शेष ग्रह हानि के लिए। नवें स्थान में बुध, भृगु शुभ हैं, शेष हानि के लिए, लाभ के लिए दसवें स्थान में भृगु, सूर्य शुभ हैं। शनि, मंगल, राहु, चन्द्र, बुध— ये ग्यारहवें स्थान में शुभ हैं, दसवें स्थान में गुरु को त्यागना चाहिए। बुध, शुक्र बारहवें स्थान में शुभ हैं, शेष बारहवें स्थान के ग्रह त्याज्य हैं। दिन-रात में बारह राशियाँ होती हैं, वे हैं— मीन, मेष, मिथुन, वृष, कर्क, सिंह, कन्या, तुला, वृश्चिक, धनु, मकर, कुम्भ। सूर्य जिस राशि में हो, वही आरंभिक राशि मानी जाती है। मेष आदि राशियाँ क्रम से चर, स्थिर, द्विस्वभाव वाली होती हैं। कर्क, मकर, तुला, मेष आदि चर माने गए हैं। चर कार्य, विजय, कामना के लिए शुभ-अशुभ कार्य करें। स्थिर— वृष, सिंह, कुम्भ, वृश्चिक— स्थिर कार्यों में शुभ हैं। शीघ्र कार्य में सफलता नहीं मिलती, रोगी मुक्त नहीं होता। मिथुन, कन्या, धनु— ये द्विस्वभाव राशि हैं, ये सभी कार्यों में सदा शुभ हैं। यात्रा, व्यापार, संग्राम, विवाह, राजदर्शन में वृद्धि, विजय, लाभ, युद्ध में जय प्राप्त होती है। अश्विनी, भरणी आदि बीस तारे घोड़े के आकार के माने गए हैं। जहाँ वर्षा होती है, वहाँ एक दिन वर्षा होती है। यम के नक्षत्र में वर्षा हो तो पक्ष भर वर्षा होती है।
कोटचक्रम् ईश्वर उवाच कोटचक्रं प्रवक्ष्यामि चतुरस्रं पुरं लिखेत् ।१२८.००१ चतुरस्रं पुनर्मध्ये तन्मध्ये चतुरस्रकम् ॥१२८.००१ नाडीत्रितयचिह्नाढ्यं मेषाद्याः पूर्वदिङ्मुखाः ।१२८.००२ कृत्तिका पूर्वभागे तु अश्लेषाग्नेयगोचरे ॥१२८.००२ भरणी दक्षिणे देया विशाखां नैर्ऋते न्यसेत् ।१२८.००३ अनुराधां पश्चिमे च श्रवणं वायुगोचरे ॥१२८.००३ धन्बिष्ठाञ्चोत्तरे न्यस्य ऐशान्यां रेवतीं तथा ।१२८.००४ वाह्यनाड्यां स्थितान्येव अष्टौ ह्यृक्षाणि यत्नतः ॥१२८.००४ रोहिणीपुष्यफल्गुण्यः स्वाती ज्येष्ठा क्रमेण तु ।१२८.००५ अभिजिच्छततारा तु अश्विनी मध्यनाडिका ॥१२८.००५ कोटमध्ये तु या नाडी कथयामि प्रयत्नतः ।१२८.००६ मृगश्चाभ्यन्तरे पूर्वं तस्याग्नेये पुनर्वसुः ॥१२८.००६ उत्तराफल्गुनी याम्ये चित्रा नैर्ऋतसंस्थिता ।१२८.००७ मूलन्तु पश्चिमे न्यस्योत्तराषाढान्तु वायवे ॥१२८.००७ पूर्वभाद्रपदा सौम्ये रेवती ईशगोचरे ।१२८.००८ कोटस्याभ्यन्तरे नाडी ह्यृक्षाष्टकसमन्विता ॥१२८.००८ आर्द्रा हस्ता तथाषाढा चतुष्कञ्चोत्तरात्रिकम् ।१२८.००९ मध्ये स्तम्भचतुष्कन्तु दद्यात्कोटस्य कोटरे ॥१२८.००९ एवं दुर्गस्य विन्यासं वाह्ये स्थानं दिशाधिपात् ।१२८.०१० आगन्तुको यदा योद्धा ऋक्षवान् स्यात्फलान्वितः ॥१२८.०१० कोटमध्ये ग्रहाः सौम्या यदा ऋक्षान्विताः पुनः ।१२८.०११ जयं मध्यस्थितानान्तु भङ्गमागामिनो विदुः ॥१२८.०११ प्रवेशभे प्रवेष्टव्यं निर्गमभे च निर्गमेत् ।१२८.०१२ भृगुः सौम्यस्तथा भौम ऋक्षान्तं सकलं यदा ॥१२८.०१२ तदा भङ्गं विजानीयाज्जयमागन्तुकस्य च ।१२८.०१३ प्रवेशर्क्षचतुष्के तु सङ्ग्रामञ्चारभेद्यदा ॥१२८.०१३ तदा सिद्ध्यति तद्दुर्गं न कुर्यात्तत्र विस्मयम्
ईश्वर बोले— अब मैं कोटाचक्र का वर्णन करता हूँ। पहले एक चौकोर किला बनाना चाहिए। उसके बीच में फिर एक चौकोर बनाएं, और उसके मध्य में भी एक चौकोर बनाएं। उसमें तीन नाड़ियों के चिन्ह हों, और मेष आदि राशियाँ पूर्व दिशा की ओर मुख करके रहें। कृतिका नक्षत्र पूर्व भाग में, अश्लेषा अग्नि कोण में, भरणी दक्षिण में, विशाखा नैऋत्य में, अनुराधा पश्चिम में, श्रवण वायु कोण में, धनिष्ठा उत्तर में और रेवती ईशान कोण में स्थापित करें। बाहरी नाड़ी में ये आठ नक्षत्र सावधानी से रखें। रोहिणी, पुष्य, फाल्गुनी, स्वाती और ज्येष्ठा क्रम से रखें। अभिजित और शततारा, अश्विनी मध्य नाड़ी में रहें। कोट के बीच की नाड़ी में कौन-कौन से नक्षत्र रखने हैं, वह भी बताता हूँ। मृगशिरा अंदर पूर्व में, पुनर्वसु अग्नि कोण में, उत्तराफाल्गुनी यम दिशा में, चित्रा नैऋत्य में, मूल पश्चिम में, उत्तराषाढ़ा वायु कोण में, पूर्वाभाद्रपद सौम्य कोण में और रेवती ईशान कोण में रखें। कोट के भीतर की नाड़ी में आठ नक्षत्र रखें— आर्द्रा, हस्त, और दोनों षाढ़ा (पूर्वाषाढ़ा, उत्तराषाढ़ा), और तीन उत्तराफाल्गुनी। बीच में चार स्तंभ रखें, कोट के कोने में भी स्तंभ रखें। इस प्रकार दुर्ग का विन्यास करें। बाहर दिशाओं के अधिपति का स्थान रखें। जब कोई शत्रु युक्त होकर युद्ध करने आए, और उसके पास नक्षत्र हों, तो कोट के बीच में शुभ ग्रह हों, और वे नक्षत्रयुक्त हों, तो बीच में स्थित लोगों की विजय होती है, और बाहर वालों की हार होती है। प्रवेश के समय प्रवेश करें, और निर्गमन के समय बाहर जाएँ। जब शुक्र, चंद्रमा और मंगल आदि सारे नक्षत्रों के अंत में हों, तो समझना चाहिए कि हार होगी, और आगंतुक की विजय होगी। प्रवेश के समय चार नक्षत्रों के समूह में युद्ध आरंभ हो, तो वह दुर्ग सिद्ध होता है, इसमें कोई आश्चर्य नहीं।
सेवाचक्रम् सेवाचक्रं प्रवक्ष्यामि लाभालाभानुसूचकं(२) ।१३२.००१ पिता माता तथा भ्राता दम्पती च विशेषतः ॥१३२.००१ टिप्पणी २ लाभालाभार्थसूचकमिति झ.. , ञ.. च तस्मिंश्चक्रे तु विज्ञेयं यो यस्माल्लभते फलं ।१३२.००२ षडूर्ध्वाः स्थापयेद्रेखा भिन्नाश्चाष्तौ तु तिर्यगाः ॥१३२.००२ कोष्ठकाः पञ्चत्रिंशच्च तेषु वर्णान् समालिखेत् ।१३२.००३ स्वरान् पञ्च समुद्धृत्य स्पर्शान् पश्चात्समालिखेत् ॥१३२.००३ ककारादिहकारान्तान् हीनाङ्गांस्त्रीन्विवर्जयेत् ।१३२.००४ सिद्धः साध्यः सुसिद्धश्च अरिर्मृत्युश्च नामतः ॥१३२.००४ अरिर्मृत्युअश्च द्वावेतौ वर्जयेत्सर्वकर्मसु ।१३२.००५ एषां मध्ये यदा नाम लक्षयेत्तु प्रयत्नतः ॥१३२.००५ आत्मपक्षे(१) स्थिताः सत्त्वाः सर्वे ते शुभदायकाः ।१३२.००६ द्वितीयः पोषकाश्चैव तृतीयश्चार्थदायकः ॥१३२.००६ आत्मनाशश्चतुर्थस्तु(२) पञ्चमो मृत्युदायकः ।१३२.००७ स्थानमेवार्थलाभाय मित्रभृत्यादिवान्धवाः ॥१३२.००७ सिद्धः साध्यः सुसिद्धश्च सर्वे ते फलदायकाः ।१३२.००८ अरिर्भृत्यश्च द्वावेतौ वर्जयेत्सर्वकर्मसु(३) ॥१३२.००८ अकारान्तं यथा प्रोक्तं अ+इ+उ+ए+ओ विदुस्तथा ।१३२.००९ पुनश्चैवांशकान् वक्ष्ये वर्गाष्टकसुसंस्कृतान् ॥१३२.००९ देवा अकारवर्गे दैत्याः कवर्गमाश्रिताः ।१३२.०१० नागाश्चैव चवर्गाः स्युर्गन्धवाश्च टवर्गजाः ॥१३२.०१० टिप्पणी १ स्वार्थपक्षे इति ख.. , घ.. , ज.. , ञ.. च । स्वात्मपक्षे इति झ.. २ स्वार्थनाशश्चतुर्थस्तु इति ख.. , घ.. , ङ.. , ज.. , ञ.. च ३ अरिर्मृत्युरित्यादिः, सर्वकर्मसु इत्यन्तः पाठः छ.. पुस्तके नास्ति तवर्गे ऋषयः प्रोक्ताः पवर्गे राक्षसाः स्मृताः ।१३२.०११ पिशाचाश्च यवर्गे च शवर्गे मानुषाः स्मृताः ॥१३२.०११ देवेभ्यो बलिनो दैत्या दैत्येभ्यः पन्नगास्तथा(१) ।१३२.०१२ पन्नगेभ्यश्च गन्धर्वा गन्धर्वादृषयो वराः ॥१३२.०१२ ऋषिभ्यो राक्षसाः शूरा राक्षसेभ्यः पिशाचकाः ।१३२.०१३ पिशाचेभ्यो मानुषाः स्युर्दुर्बलं वर्जयेद्बली ॥१३२.०१३ पुनर्मित्रविभागन्तु ताराचक्रं क्रमाच्छृणु ।१३२.०१४ नामाद्यक्षरमृक्षन्तु स्फुटं कृत्वा तु पर्वतः ॥१३२.०१४ ऋक्षे तु संस्थितास्तारा नवत्रिका यथाक्रमात् ।१३२.०१५ जन्म सम्पद्विपत्क्षेमं नामर्क्षात्तारका इमाः ॥१३२.०१५ प्रत्यरा धनदा षष्ठी नैधनामैत्रके परे ।१३२.०१६ परमैत्रान्तिमा तारा जन्मतारा त्वशोभना ॥१३२.०१६ सम्पत्तारा महाश्रेष्ठा विपत्तारा तु निष्फला ।१३२.०१७ क्षेमतारा सर्वकार्ये प्रत्परा अर्थनाशिनी(२) ॥१३२.०१७ धनदा राज्यलाभादि नैधना कार्यनाशिनी ।१३२.०१८ मैत्रतारा च मित्राय परमित्रा हितावहा(३) ॥१३२.०१८ ताराचक्रम् । मात्रा वै स्वरसञ्ज्ञा स्यान्नाममध्ये क्षिपेत्प्रिये ।१३२.०१९ विंशत्या च हरेद्भागं यच्छेषं तत्फलं भवेत् ॥१३२.०१९ उभयोर्त्रासमध्ये तु लक्षयेच्च धनं ह्यृणं ।१३२.०२० हीनमात्रा ह्यृणं ज्ञेयन्धनं मात्राधिकं पुनः ॥१३२.०२० टिप्पणी १ पन्नगास्तत्र इति क.. , ग.. , घ.. , ङ.. , ञ.. च । पन्नगाः स्मृता इति झ.. २ प्रत्यरा चात्मनाशिनी इति छ.. ३ हिताय चेति ङ.. धनेन मित्रता नॄणां ऋणेनैव ह्युदासता ।१३२.०२१ सेवाचक्रमिदं प्रोक्तं लाभालाभादिदर्शकं ॥१३२.०२१ मेषमिथुनयोः प्रीतिर्मैत्री मिथुनसिंहयोः ।१३२.०२२ तुलासिंहौ महामैत्री एवं धनुर्घटे पुनः ॥१३२.०२२ मित्रसेवां न कुर्वीत मित्रौ मीनवृषौ मतौ ।१३२.०२३ वृषकर्कटयोर्मैत्री कुलीरघटयोस्तथा ॥१३२.०२३ कन्यावृश्चिकयोरेवन्तथा मकरकीटयोः ।१३२.०२४ मीनमकरयोर्मैत्री तृतीयैकादशे स्थिता ॥१३२.०२४ तुलामेषौ महामैत्री विद्विष्टो वृषवृश्चिकौ ।१३२.०२५ मिथुनधनुषोः प्रीतिः कर्कटमकरयोस्तथा ॥१३२.०२५ मृगकुम्भकयोः प्रीतिः कनामीनौ तथैव च
अब मैं सेवा-चक्र बताता हूँ, जो लाभ-हानि का संकेत देता है। इसमें पिता, माता, भाई और विशेष रूप से पति-पत्नी को रखें। इस चक्र में जो जिससे फल प्राप्त करता है, वह जानना चाहिए। ऊपर छह रेखाएँ और आड़ा आठ रेखाएँ बनाएं। उन कोष्ठकों की संख्या पैंतीस करें, उनमें वर्ण लिखें। पहले पाँच स्वर लिखें, फिर व्यंजन लिखें। क से ह तक के वर्णों में से तीन दोषयुक्त वर्ण छोड़ दें। सिद्ध, साध्य, सुसिद्ध, शत्रु और मृत्यु— ये नाम रखें। शत्रु और मृत्यु इन दोनों को सभी कार्यों में छोड़ देना चाहिए। इनमें जिसका नाम बीच में आए, वह अपने पक्ष में हो तो सबको शुभ फल देने वाला है। दूसरा पोषक है, तीसरा धन देने वाला है, चौथा आत्मनाशक है, पाँचवाँ मृत्यु देने वाला है। मित्र, सेवक आदि संबंधी इन्हीं स्थानों में लाभ के लिए होते हैं। सिद्ध, साध्य, सुसिद्ध— ये सब फल देने वाले हैं। शत्रु और सेवक को सभी कार्यों में छोड़ना चाहिए। जैसा बताया गया, स्वर का क्रम— अ, इ, उ, ए, ओ है। अब मैं आठ वर्गों के बारे में बताता हूँ, जो अच्छी तरह से बने हैं। देवता अ वर्ग में, दैत्य क वर्ग में, नाग च वर्ग में, गंधर्व ट वर्ग में, ऋषि ट वर्ग में, राक्षस प वर्ग में, पिशाच य वर्ग में, और मनुष्य श वर्ग में माने गए हैं। देवताओं से बलवान दैत्य, दैत्यों से बलवान नाग, नागों से गंधर्व, गंधर्वों से श्रेष्ठ ऋषि, ऋषियों से राक्षस, राक्षसों से पिशाच, पिशाचों से मनुष्य— इस प्रकार बल की श्रेणी है, बलवान को दुर्बल को छोड़ देना चाहिए। अब मित्रता के विभाग का तारा-चक्र सुनो। नाम के पहले अक्षर का नक्षत्र स्पष्ट करके पर्वत पर रखें। नक्षत्र में स्थित तारे— नवत्रिक के अनुसार— जन्म, संपत्ति, विपत्ति, क्षेम— नाम नक्षत्र से तारे जानें। प्रत्यार तारा धन देने वाली छठी है, नैधन तारा मित्र के बाद है, अंतिम तारा जन्म तारा अशुभ है, संपत्ति तारा श्रेष्ठ है, विपत्ति तारा निष्फल है, क्षेम तारा सभी कार्यों में उत्तम है, प्रतिपक्षी तारा धन का नाश करती है, धनदा तारा राज्य आदि देती है, नैधन तारा कार्य का नाश करती है, मैत्र तारा मित्र के लिए है, परमैत्र तारा हितकारी है। तारा-चक्र में स्वर की मात्रा को नाम के मध्य में रखें, बीस से भाग दें, जो शेष बचे वही फल है। दोनों के बीच में धन या ऋण देखना चाहिए, मात्रा कम हो तो ऋण, मात्रा अधिक हो तो धन। धन से मित्रता होती है, ऋण से उदासीनता। यह सेवा-चक्र लाभ-हानि आदि दिखाने वाला बताया गया। मेष-मिथुन में प्रेम, मिथुन-सिंह में मित्रता, तुला-सिंह में बड़ी मित्रता, धनु-कुंभ में भी यही है। मित्रता की सेवा न करें, मीन-वृष में मित्रता नहीं है। वृष-कर्क में मित्रता, कर्क-कुंभ में भी, कन्या-वृश्चिक में, मकर-कर्क में, मीन-मकर में मित्रता है, तीसरे और ग्यारहवें में भी। तुला-मेष में बड़ी मित्रता, वृष-वृश्चिक में शत्रुता, मिथुन-धनु में प्रेम, कर्क-मकर में प्रेम, मृग-कुंभ में प्रेम, कन्या-मीन में भी।
त्रैलोक्यविजयविद्या ईश्वर उवाच त्रैलोक्यविजयां वक्ष्ये सर्वयन्त्रविमर्दनीं(१) ।१३४.००१ ओं हूं क्षूं ह्रूं ओं नमो भगवति दंष्ट्रिणि भीमवक्त्रे महोग्ररूपे हिलि हिलि रक्तनेत्रे किलि किलि महानिस्वने कुलु ओं विद्युज्जिह्वे कुलु ओं निर्मांसे कट कट गोनसाभरणे चिलि चिलि शवमालाधारिणि द्रावय ओं महारौद्रि सार्द्रचर्मकृताच्छदे(२) विजृम्भ ओं नृत्य असिलताधारिणि भृकुटीकृतापाङ्गे विषमनेत्रकृतानने वसामेदोविलिप्तगात्रे कह २ ओं हस २ क्रुद्ध २ ओं नीलजीमूतवर्णे ओं ह्रां ह्रीं ह्रूं रौद्ररूपे हूं ह्रीं क्लीं ओं ह्रीं हूं ओं आकर्ष ओं धून २ ओं हे हः खः वज्रिणि हूं क्षूं क्षां क्रोधरूपिणि प्रज्वल २ ओं भीमभीषणे भिन्द ओं महाकाये च्छिन्द ओं करालिनि किटि २ महाभूतमातः सर्वदुष्टनिवारिणि जये ओं विजये ओं त्रैलोक्यविजये हूं फट्स्वाहा टिप्पणी १ सर्वमन्त्रविमर्दनीमिति ख.. २ सार्द्रचर्मकृताम्बरे इति झ.. नीलवर्णां प्रेतसंस्थां विंशहस्तां यजेज्जये ॥१३४.००१ न्यासं कृत्वा तु पञ्चाङ्गं रक्तपुष्पाणि होमयेत् ।१३४.००२ सङ्ग्रामे सैन्यभङ्गः स्यात्त्रैलोक्यविजयापठात् ॥१३४.००२ ओं बहुरूपाय स्तम्भय स्तम्भय ओं मोहय ओं सर्वशत्रून् द्रावय ओं ब्रह्माणमाकर्षय विष्णुमाकर्षय ओं माहेश्वरमाकर्षय ओं इन्द्रं टालय ओं पर्वतान् चालय ओं सप्तसागरान् शोषय ओं छिन्द छिन्द बहुरूपाय नमः भुजङ्गं नाम मृन्मूर्तिसंस्थं विद्यादरिं ततः
ईश्वर बोले— अब मैं त्रैलोक्यविजय विद्या बताता हूँ, जो सभी यंत्रों को नष्ट करने वाली है। (मंत्र) — 'ॐ हूं क्षूं ह्रूं ॐ नमो भगवति दंष्ट्रिणि भीमवक्त्रे महोग्ररूपे हिलि हिलि रक्तनेत्रे किलि किलि महानीस्वने कुलु ॐ विद्युज्जिह्वे कुलु ॐ निर्मांसें कट कट गोनसाभरणे चिलि चिलि शवमालाधारिणि द्रावय ॐ महारौद्रि सार्द्रचर्मकृताच्छदे विजृम्भ ॐ नृत्य असिलताधारिणि भृकुटीकृतापांगे विषमनेत्रकृतानने वसामेदोविलिप्तगात्रे कह २ ॐ हस २ क्रुद्ध २ ॐ नीलजीमूतवर्णे ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं रौद्ररूपे हूं ह्रीं क्लीं ॐ ह्रीं हूं ॐ आकर्ष ॐ धून २ ॐ हे हः खः वज्रिणि हूं क्षूं क्षां क्रोधरूपिणि प्रज्वल २ ॐ भीमभीषणे भिन्द ॐ महाकाये छिन्द ॐ करालिनि किटि २ महाभूतमाते सर्वदुष्टनिवारिणि जय ॐ विजय ॐ त्रैलोक्यविजये हूं फट्स्वाहा।' नीलवर्ण, प्रेत पर विराजमान, बीस भुजाओं वाली देवी की पूजा करनी चाहिए। पंचांग न्यास करके, रक्त पुष्पों से हवन करें। युद्ध में इस त्रैलोक्यविजया का पाठ करने से शत्रु सेना का नाश होता है। (मंत्र) — 'ॐ बहुरूपाय स्तम्भय स्तम्भय ॐ मोहय ॐ सर्वशत्रून् द्रावय ॐ ब्रह्माणमाकर्षय विष्णुमाकर्षय ॐ माहेश्वरमाकर्षय ॐ इन्द्रं टालय ॐ पर्वतान् चालय ॐ सप्तसागरान् शोषय ॐ छिन्द छिन्द बहुरूपाय नमः।' फिर मिट्टी की मूर्ति में स्थित भुजंग नामक शत्रु को जानना चाहिए।
महामारीविद्या ईश्वर उवाच महामारीं प्रवक्ष्यामि विद्यां शत्रुविमर्दिनीं ।१३७.००१ ओं ह्रीं महामारि रक्ताक्षि कृष्णवर्णे यमस्याज्ञाकरिणि सर्वभूतसंहारकारिणि अमुकं हन २ ओं दह २ पच २ ओं छिन्द २ ओं मारय २ ओं उत्सादय २ ओं सर्वसत्त्ववशङ्करि सर्वकामिके हुं फट्स्वाहेति ओं मारि हृदयाय नमः । ओं महामारि शिरसे स्वाहा । ओं कालरात्रि शिखायै वौषट् । ओं कृष्णवर्णे खः कवचाय हुम् । ओं तारकाक्षि विद्युज्जिह्वे सर्वसत्त्वभयङ्करि रक्ष २ सर्वकार्येषु ह्रं त्रिनेत्राय चषट् । ओं महामारि सर्वभूतदमानि महाकालि अस्त्राय हुं फट् एष न्यासी महादेवि कर्तव्यः साधकेन तु ॥१३७.००१ शवादिवस्त्रमादाय चतुरस्रन्त्रिहस्तकं ।१३७.००२ कृष्णवर्णां त्रिवक्त्राञ्च चतुर्बाहुं समालिखेत् ॥१३७.००२ पटे विचित्रवर्णैश्च धनुः शूलञ्च कर्तृकां ।१३७.००३ खट्वाङ्गन्धारयन्तीं च कृष्णाभं पूर्वमाननं ॥१३७.००३ तस्य दृष्टिनिपातेन भक्षयेदग्रतो नरं ।१३७.००४ द्वितीयं याम्यभागे तु रक्तजिह्वं भयानकं ॥१३७.००४ लेलिहानं करालं च दंष्ट्रोत्कटभयानकं ।१३७.००५ तस्य दृष्टिनिपातेन भक्ष्यमाणं हयादिकं ॥१३७.००५ तृतीयं च सुखं देव्याः श्वेतवर्णं गजादिनुत् ।१३७.००६ गन्धपुष्पादिमध्वाज्यैः पश्चिमाभिमुखं यजेत् ॥१३७.००६ मन्त्रस्मृतेरक्षिरोगशिरोरोगादि नश्यति ।१३७.००७ वश्याः स्युर्यक्षरक्षाश्च नाशमायान्ति शत्रवः ॥१३७.००७ समिधो निम्बवृक्षस्य ह्यजारक्तविमिश्रिताः ।१३७.००८ मारयेत्क्रोधसंयुक्तो होमादेव न संशयः ॥१३७.००८ परसैन्यमुखो भूत्वा सप्ताहं जुहुयाद्यदि ।१३७.००९ व्याधिभिर्गृह्यते सैन्यम्भङ्गो भवति वैरिणः ॥१३७.००९ समिधोऽष्टसहस्रन्तु यस्य नाम्ना तु होमयेत् ।१३७.०१० अचिरान्म्रियते सोपि ब्रह्मणा यदि रक्षितः ॥१३७.०१० उन्मत्तसमिधो रक्तविषयुक्तसहस्रकं ।१३७.०११ दिनत्रयं ससैन्यश्च नाशमायाति वै रिपुः ॥१३७.०११ राजिकालवर्णैर्होमाद्भङ्गोऽरेः स्याद्दिनत्रयात् ।१३७.०१२ खररक्तसमायुक्तहोमादुच्चाटयेद्रिपुं ॥१३७.०१२ काकरक्तसमायोगाद्धोमादुत्सादनं ह्यरेः ।१३७.०१३ बधाय कुरुते सर्वं यत्किञ्चिन्मनसेप्सितं ॥१३७.०१३ अथ सङ्ग्रामसमये गजारूढस्तु साधकः ।१३७.०१४ कुमारीद्वयसंयुक्तो मन्त्रसन्नद्धविग्रहः ॥१३७.०१४ दूरशङ्खादिवाद्यनि विद्यया ह्याभिमन्त्रयेत् ।१३७.०१५ महामायापटं गृह्य उच्छेत्तव्यं रणाजिरे ॥१३७.०१५ परसैन्यमुखो भूत्वा दर्शयेत्तं महापटं ।१३७.०१६ कुमारीर्भोजयेत्तत्र पश्चात्पिण्डीञ्च भ्रामयेत् ॥१३७.०१६ साधकश्चिन्तयेत्सैन्यम्पाषाणमिव निश्चलं ।१३७.०१७ निरुत्साहं विभग्नञ्च मुह्यमानञ्च भावयेत् ॥१३७.०१७ एष स्तम्भो मया प्रोक्तो न देयो यस्य कस्य चित् ।१३७.०१८ त्रैलोक्यविजया माया दुर्गैवं भैरवी तथा ॥१३७.०१८ कुब्जिका भैरवो रुद्रो नारसिंहपटादिना
ईश्वर बोले— अब मैं महामारी विद्या बताता हूँ, जो शत्रुओं का नाश करने वाली है। (मंत्र) — 'ॐ ह्रीं महामारि रक्ताक्षि कृष्णवर्णे यमस्याज्ञाकरणि सर्वभूतसंहारकारिणि अमुकं हन २ ॐ दह २ पच २ ॐ छिन्द २ ॐ मारय २ ॐ उत्सादय २ ॐ सर्वसत्त्ववशंकरि सर्वकामिके हूं फट्स्वाहेति।' (न्यास) — 'ॐ मारी हृदयाय नमः। ॐ महामारी शिरसे स्वाहा। ॐ कालरात्रि शिखायै वौषट। ॐ कृष्णवर्णे खः कवचाय हूं। ॐ तारकाक्षि विद्युज्जिह्वे सर्वसत्त्वभयंकरी रक्ष २ सर्वकार्येषु ह्रं त्रिनेत्राय चषट। ॐ महामारी सर्वभूतदमनि महाकाली अस्त्राय हूं फट।' साधक को यह न्यास अवश्य करना चाहिए। शव आदि वस्त्र लेकर, चौकोर और तीन हाथ का पट बनाएं। उसमें काले रंग की, तीन मुख वाली, चार भुजाओं वाली देवी की आकृति बनाएं। पट पर रंग-बिरंगे रंगों से धनुष, शूल, कर्तरी और खट्वांग धारण करती हुई देवी बनाएं। उसका पहला मुख काले रंग का हो, जिसकी दृष्टि से सामने वाला मनुष्य भस्म हो जाए। दूसरा यम दिशा में, रक्त जिह्वा, भयानक, लपलपाती जिह्वा, विकराल दाँतों वाली देवी हो, जिसकी दृष्टि से घोड़ा आदि भस्म हो जाए। तीसरा मुख सुखदायक, श्वेतवर्ण, गज आदि से पूजित हो, उसकी पूजा गंध, पुष्प, मधु, घी आदि से पश्चिमाभिमुख करें। इस मंत्र के स्मरण से नेत्र रोग, सिर दर्द आदि नष्ट हो जाते हैं। यक्ष, राक्षस वश में हो जाते हैं, शत्रु नष्ट हो जाते हैं। नीम की लकड़ी और बकरी के रक्त से मिश्रित समिधा से, यदि क्रोधपूर्वक हवन किया जाए, तो शत्रु का नाश निश्चित है। यदि सात दिन तक शत्रु की सेना के सामने हवन किया जाए, तो उनकी सेना रोगों से घिर जाती है और शत्रु की हार होती है। आठ हजार समिधा से जिसका नाम लेकर हवन करें, वह शीघ्र मर जाता है, चाहे ब्रह्मा भी उसकी रक्षा करे। पागल समिधा और रक्त से मिश्रित हवन से तीन दिन में शत्रु सहित सेना का नाश हो जाता है। राई और काले रंग की समिधा से हवन करने पर तीन दिन में शत्रु की सेना टूट जाती है। गधे के रक्त से हवन करने पर शत्रु का उच्छाटन होता है। कौए के रक्त से हवन करने पर शत्रु का नाश होता है। यह विद्या मन में जो भी इच्छा हो, उसे पूरा करती है। युद्ध के समय साधक यदि हाथी पर सवार होकर, दो कुमारियों के साथ, मंत्र से अभिमंत्रित होकर, दूर से शंख आदि बजाकर, इस महामाया पट को लेकर रणभूमि में शत्रु की सेना के सामने दिखाए, कुमारियों को भोजन कराए, फिर पिंड घुमाए, और साधक सेना को पत्थर के समान स्थिर, उत्साहहीन, भयभीत और भ्रमित माने— यही स्तंभ है, जिसे मैंने बताया है, यह किसी को भी नहीं देना चाहिए। त्रैलोक्यविजया, दुर्गा, भैरवी, कुब्जिका, भैरव, रुद्र, नरसिंहपट आदि भी इसी प्रकार हैं।
षट्कर्माणि ईश्वर उवाच षट्कर्माणि प्रवक्ष्यामि सर्वमन्त्रेषु तच्छृणु ।१३८.००१ आदौ साध्यं लिखेत्पूर्वं चान्ते मन्त्रसमन्वितं ॥१३८.००१ पल्लवः स तु विज्ञेयो महोच्चाटकरः परः ।१३८.००२ आदौ मन्त्रः ततः साध्यो मध्ये साध्यः पुनर्मनुः ॥१३८.००२ योगाख्यः सम्प्रदायोऽयङ्कुलोत्सादेषु योजयेत् ।१३८.००३ आदौ मन्त्रपदन्दद्यान्मध्ये साध्यं नियोजयेत् ॥१३८.००३ पुनश्चान्ते लिखेन्मन्त्रं साध्यं मन्त्रपदं पुनः ।१३८.००४ रोधकः सम्प्रदायस्तु स्तम्भनादिषु योजयेत् ॥१३८.००४ अधोर्ध्वं याम्यवामे तु(१) मध्ये साध्यन्तु योजयेत् ।१३८.००५ सम्पुटः सतु विज्ञेयो वश्याकर्षेषु योजयेत् ॥१३८.००५ मन्त्राक्षरं यदा साध्यं प्रथितञ्चाक्षराक्षरं ।१३८.००६ प्रथमः सम्प्रदायः स्यादाकृष्टिवशकारकः ॥१३८.००६ मन्त्राक्षरद्वयं लिख्य एकं साध्यक्षरं पुनः ।१३८.००७ विदर्भः सतु विज्ञेयो वश्याकाकर्षेषु योजयेत् ॥१३८.००७ आकर्षणाद्यत्कर्म वसन्ते चैव कारयेत् ।१३८.००८ तापज्वरे तथा वश्ये स्वाहा चाकर्षणे शुभं ॥१३८.००८ नमस्कारपदञ्चैव शान्तिवृद्धौ प्रयोजयेत् ।१३८.००९ पौष्टिकेषु वषट्कारमाकर्षे वशकर्मणि ॥१३८.००९ विद्वेषोच्चाटने मृत्यौ फट्स्यात्खण्डीकृतौ शुभे ।१३८.०१० लाभादौ मन्त्रदीक्षादौ वषट्कारस्तु सिद्धिदः ॥१३८.०१० यमोऽसि यमाराजोऽसि कालरूपोऽसि धर्मराट् ।१३८.०११ मयादत्तमिमं शत्रुमचिरेण निपातय ॥१३८.०११ निपातयामि यत्नेन निवृत्तो भव साधक ।१३८.०१२ संहृष्टमनसा(२) ब्रूयाद्देशिकोऽरिप्रसूदनः ॥१३८.०१२ पद्मे शुक्ले यमं प्रार्च्य होमादेतत्प्रसिद्ध्यति ।१३८.०१३ आत्मानम्भैरवं ध्यात्वा ततो मध्ये कुलेश्वरीं ॥१३८.०१३ रात्रौ वार्तां विजानाति आत्मनश्च परस्य च ।१३८.०१४ टिप्पणी १ अध ऊर्ध्वं याम्यवामे इति ख.. २ संरम्भमन्सेति छ.. दुर्गे दुर्गे रक्षणीति दुर्गां प्रार्च्यारिहा भवेत् ॥१३८.०१४ जप्त्वा हसक्षमलवरयुम्भैरवीं घातयेदरिम्
ईश्वर ने कहा — मैं छः प्रकार के कर्मों का वर्णन करता हूँ, जो सभी मन्त्रों में लागू होते हैं, उन्हें ध्यान से सुनो। सबसे पहले साध्य को लिखना चाहिए, फिर अन्त में मन्त्र सहित लिखना चाहिए। इसे पल्लव कहा जाता है, जो महान उच्चाटन करने वाला है। पहले मन्त्र, फिर साध्य, बीच में फिर से साध्य, और फिर मन्त्र लिखना चाहिए। योग नामक सम्प्रदाय को अंकुश, उत्सादन आदि में प्रयोग करना चाहिए। पहले मन्त्रपद देना चाहिए, बीच में साध्य रखना चाहिए। फिर अन्त में मन्त्र, साध्य और फिर मन्त्रपद लिखना चाहिए। रोकने वाला सम्प्रदाय स्तम्भन आदि में लगाया जाता है। नीचे, ऊपर, दक्षिण और वाम में बीच में साध्य रखना चाहिए। सम्पुट को वशीकरण और आकर्षण में प्रयोग करना चाहिए। जब मन्त्र का अक्षर साध्य के साथ हो और हर अक्षर के साथ साध्य जुड़ा हो, तो वह प्रथम सम्प्रदाय कहलाता है, जो आकर्षण और वशीकरण करता है। मन्त्र के दो अक्षर लिखकर, फिर एक साध्य अक्षर लिखना चाहिए, इसे विदर्भ कहा जाता है, जो वशीकरण और आकर्षण में लगाया जाता है। आकर्षण आदि के कार्य वसन्त में करने चाहिए। ताप, ज्वर और वशीकरण में 'स्वाहा' और आकर्षण में शुभ होता है। नमस्कार पद शान्ति और वृद्धि में प्रयोग करना चाहिए। पौष्टिक कार्यों में 'वषट्' का प्रयोग करें, आकर्षण और वशीकरण में भी। वैर, उच्चाटन और मृत्यु में 'फट्' तथा खण्डन में शुभ होता है। लाभ, मन्त्रदीक्षा आदि में 'वषट्' सिद्धि देने वाला है। हे यम, तुम यमराज हो, कालरूप हो, धर्मराज हो; मेरे द्वारा दिया गया यह शत्रु शीघ्र नष्ट हो जाए। मैं प्रयत्नपूर्वक नष्ट करता हूँ, साधक तुम निवृत्त हो जाओ। गुरु को प्रसन्न मन से बोलना चाहिए, जो शत्रु का संहारक हो। कमल या श्वेत पुष्प में यम का पूजन कर, हवन करने से यह सिद्ध होता है। पहले अपने को भैरव मानकर ध्यान करें, फिर बीच में कुलेश्वरी का। रात में अपने और दूसरे की बात जान लेता है। 'दुर्गे दुर्गे रक्ष' कहते हुए दुर्गा का पूजन कर शत्रु का संहारक बन जाता है। 'हस', 'क्ष', 'म', 'ल', 'व', 'र', 'युं', 'भैरवी' का जप कर शत्रु का नाश करें।
वश्यादियोगाः ईश्वर उवाच वश्यादियोगान् वक्ष्यामि लिखेद्द्व्यष्टपदे त्विमान् ।१४०.००१ भृङ्गराजः सहदेवी(१) मयूरस्य शिखा तथा ॥१४०.००१ पुत्रञ्जीवकृतञ्जली ह्यधःपुष्पा रुदन्तिका ।१४०.००२ कुमारी रुद्रजटा(२) स्याद्विष्णुक्रान्ता शितोऽर्ककः ॥१४०.००२ लज्जालुका मोहलता कृष्णधुस्तूरसञ्ज्ञिता(३) ।१४०.००३ गोरक्षः कर्कटो चैव मेषशृङ्गी स्नुही तथा ॥१४०.००३ ऋत्विजो १६ वह्नये ३ नागाः ८ पक्षौ २ मुनि ३ मनू १४ शिवः
ईश्वर ने कहा — अब मैं वशीकरण आदि के उपाय बताता हूँ, इन्हें आठ-आठ अक्षरों के जोड़ों में लिखना चाहिए। भृंगराज, सहदेवी, मोर की कलगी, पुत्रंजीव, कृतांजलि, अधःपुष्पा, रुदंतिका, कुमारी, रुद्रजटा, विष्णुक्रांता, शीतल अर्क, लज्जालु, मोहलता, कृष्णधतूरा, गोरक्ष, कर्कट, मेषशृंगी, स्नुही — ये सब प्रयोग में लाएँ। ऋत्विज सोलह, अग्नि तीन, नाग आठ, पक्षी दो, मुनि तीन, मनु चौदह, शिव — ये सभी गिनती में हैं।
मन्त्रौषधादिः ईश्वर उवाच मन्त्रौषधानि चक्राणि वक्ष्ये सर्वप्रदानि च ।१४२.००१ चौरनाम्नो वर्णगुणो द्विघ्नो मात्राश्चतुर्गुणाः ॥१४२.००१ नाम्ना हृते भवेच्छेषः चौरोऽथ जातकं वदे ।१४२.००२ प्रश्ने ये विषमा वर्णास्ते गर्भे पुत्रजन्मदाः ॥१४२.००२ नामवर्णैः समैः काणो वामेऽक्ष्णि विषमैः पुनः ।१४२.००३ दक्षिणाक्षि भवेत्काणं स्त्रीपुन्नामाक्षरस्य च ॥१४२.००३ मात्रावर्णाश्चतुर्निघ्ना वर्णपिण्डे गुणे कृते ।१४२.००४ समे स्त्री विषमे ना स्याद्विशेषे चमृतिः स्त्रियाः ॥१४२.००४ प्रथमं रूपशून्येऽथ प्रथमं म्रियते पुमान् ।१४२.००५ प्रश्नं सूक्ष्माक्षरैर्गृह्य द्रव्यैर्भागेऽखिले मतम् ॥१४२.००५ शनिचक्रं प्रवक्ष्यामि तस्य दृष्टिं परित्यजेत् ।१४२.००६ राशिस्थः सप्तमे दृष्टिश्चतुर्दशशतेर्धिका ॥१४२.००६ एकद्व्यष्टद्वादशमः पाददृष्टिश्च तं त्यजेत् ।१४२.००७ दिनाधिपः प्रहरभाक्शेषा यामार्धभागिनः ॥१४२.००७ शनिभागन्त्यजेद्युद्धे दिनराहुं वदामि ते ।१४२.००८ रवौ पूर्वेऽनिले मन्दे गुरौ याम्येऽनले भृगौ ॥१४२.००८ अग्नौ कुजे भवेत्सोम्ये स्थिते राहुर्बुधे सदा ।१४२.००९ फणिराहुस्तु प्रहरमैशे वह्नौ च राक्षसे ॥१४२.००९ वायौ संवेष्टयित्वा च शत्रुं हन्तीशसन्मुखं ।१४२.०१० तिथिराहुं प्रवक्ष्यामि पूर्णिमाग्नेयगोचरे ॥१४२.०१० अमावास्या वायवे च राहुः सम्मुखशत्रुहा ।१४२.०११ काद्या जान्ताः सम्मुखे स्युः साद्या दान्ताश्च दक्षिणे ॥१४२.०११ अक्ले त्यजेत्कुजगणान् धाद्या मान्ताश्च पूर्वतः ।१४२.०१२ याद्या हान्ता उत्तरे स्युस्तिथिदृष्टिं विवर्जयेत् ॥१४२.०१२ पूर्वाश्च दक्षिणास्तिस्रो रेखा वै मूलभेदके ।१४२.०१३ सूर्यराश्यादि संलिख्य दृष्टौ हानिर्जयोऽन्यथा ॥१४२.०१३ विष्टिराहुं प्रवक्ष्यामि अष्टौ रेखास्तु पातयेत् ।१४२.०१४ शिवाद्यमं यमाद्वायुं वायोरिन्द्रं ततोऽम्बुपं ॥१४२.०१४ नैर्ऋताच्च नयेच्चन्द्रं चन्द्रादग्निं ततो जले ।१४२.०१५ जलादीशे चरेद्राहुर्विष्ट्या सह महाबलः ॥१४२.०१५ ऐशान्यां च तृतीयादौ सप्तम्यादौ च याम्यके ।१४२.०१६ एवं कृष्णे सिते पक्षे वायौ राहुश्च हन्त्यरीन् ॥१४२.०१६ इन्द्रादीन् भैरवादींश्च ब्रह्माण्यादीन् ग्रहादिकान् ।१४२.०१७ अष्टाष्टकञ्च पूर्वादौ याम्यादौ वातयोगिनीं ॥१४२.०१७ यान्दिशं वहते वायुस्तत्रस्थो घातयेदरीन् ।१४२.०१८ दृढीकरणमाख्यास्ये कण्ठे बाह्वादिधारिता ॥१४२.०१८ पुष्योद्धृता काण्डलक्ष्यं वारयेत्शरपुङ्खिका ।१४२.०१९ तथा ऽपराजिता पाठा द्वाभ्यां खड्गं निवारयेत् ॥१४२.०१९ ओं नमो भगवति वज्रशृङ्खले हन २ ओं भक्ष २ ओं खाद ओं अरे रक्तं पिब कपालेन रक्ताक्षि रक्तपटे भस्माङ्गि भस्मलिप्तशरीरे वज्रायुधे वज्राकारनिचिते पूर्वां दिशं बन्ध २ ओं दक्षिणां दिशम्बन्ध २ ओं पश्चिमां दिशम्बन्ध २ उत्तरां दिशम्बन्ध २ नागान् बन्ध २ नागपत्नीर्बन्ध २ ओं असुरान् बन्ध २ ओं यक्षराक्षसपिशाचान् बन्ध २ ओं प्रेतभूतगन्धर्वादयो ये केचिदुपद्रवास्तेभ्यो रक्ष २ ओं ऊर्धवं रक्ष २ अधा रक्ष २ ओं क्षुरिक बन्ध २ ओं ज्वल महाबले घटि २ ओं मोटि २ सटावलिवज्जाग्निवज्रप्राकारे हुं फठ्रीं ह्रूं श्रीं फठ्रीं हः फूं फें फः सर्वग्रहेभ्यः सर्वव्याधिभ्यः सर्वदुष्टोपद्रवेभ्यो ह्रीं अशेषेभ्यो रक्ष २ ग्रहज्वरादिभूतेषु सर्वकर्मसु योजयेत्
ईश्वर ने कहा — अब मैं तुम्हें वे मन्त्र, औषधियाँ और चक्र बताऊँगा, जो सब कुछ प्रदान करने वाले हैं। चोर के नाम, वर्ण और गुण दो गुना, मात्रा चार गुना होती है। नाम से हटाने पर शेष बचता है, चोर या जातक का पता चलता है। प्रश्न में जो विषम वर्ण होते हैं, वे गर्भ में पुत्र जन्म देते हैं। नाम के वर्ण यदि समान हों तो बायें नेत्र में काना, विषम हों तो दायें नेत्र में काना होता है, स्त्री-पुरुष नाम के अक्षर से भी। मात्रा और वर्ण चार गुना, वर्णपिण्ड और गुण के अनुसार। समान हो तो स्त्री, विषम हो तो नहीं; विशेष में स्त्री की मृत्यु होती है। पहले रूपशून्य हो तो पहले पुरुष मरता है। प्रश्न में सूक्ष्माक्षर लेकर, द्रव्य के पूरे भाग में विचार करें। अब मैं शनि का चक्र बताता हूँ, उसकी दृष्टि से बचना चाहिए। राशि में सातवीं दृष्टि, चौदह सौ से अधिक होती है। एक, दो, आठ, बारहवीं पाद दृष्टि को त्यागना चाहिए। दिन का स्वामी प्रहर का भागी, शेष याम के आधे भाग के होते हैं। शनि के भाग को युद्ध में त्यागना चाहिए, दिन में राहु का बताता हूँ। सूर्य में पूर्व, वायु में मंद, गुरु में याम्य, अनल में भृगु। अग्नि में मंगल, सोम में राहु, बुध में सदा। फणिराहु प्रहर में ऐशान, अग्नि में राक्षस। वायु में शत्रु को बाँधकर, शत्रु का नाश करता है। तिथि में राहु का बताता हूँ, पूर्णिमा में अग्नि के क्षेत्र में। अमावस्या में वायु में राहु सामने शत्रु का नाश करता है। काद्य जाति सामने, साध्य दाँत दक्षिण में। अक्ले में मंगल को त्यागें, धाद्य मांत पूर्व में। याद्य हांत उत्तर में, तिथि दृष्टि को त्यागें। पूर्व और दक्षिण की तीन रेखाएँ मूल भेदक में। सूर्य राशि आदि लिखकर दृष्टि में हानि, अन्यथा विजय। विष्टि राहु का बताता हूँ, आठ रेखाएँ खींचें। शिव आदि यम, यम से वायु, वायु से इन्द्र, फिर अम्बुपति। नैऋति से चन्द्र, चन्द्र से अग्नि, फिर जल में। जल से ईशान, राहु विष्टि के साथ महाबली। ऐशान में तीसरे, सप्तम में याम्य में। ऐसे कृष्ण और शुक्ल पक्ष में वायु और राहु शत्रु का नाश करते हैं। इन्द्र आदि, भैरव आदि, ब्रह्माणी आदि, ग्रह आदि। आठ-आठ पूर्व से, याम्य से वातयोगिनी। जिस दिशा में वायु बहती है, वहीं शत्रु का नाश करें। दृढ़ीकरण बताता हूँ, गले, बाँह आदि में धारण करें। पुष्य से निकाली गई काँड की पहचान, तीर की नोक को रोकती है। अपराजिता पाठ से दो बार तलवार को रोकें। 'ॐ नमो भगवति वज्रशृंखला, हन, ॐ भक्ष, ॐ खाद, ॐ अरे रक्तं पिब, कपाल से रक्ताक्षि, रक्तपट, भस्मांगि, भस्मलिप्त शरीर, वज्रायुध, वज्राकार, पूर्व दिशा बाँध, दक्षिण दिशा बाँध, पश्चिम दिशा बाँध, उत्तर दिशा बाँध, नाग बाँध, नागपत्नी बाँध, असुर बाँध, यक्ष-राक्षस-पिशाच बाँध, प्रेत-भूत-गंधर्व आदि जो भी उपद्रव हों, उनसे रक्षा करो, ऊपर रक्षा करो, नीचे रक्षा करो, क्षुरिका बाँध, ज्वल, महाबली, घटि, मोटि, सटावली, वज्ज्राग्निवज्रप्राकार, हुं फट्, ह्रीं, ह्रूं, श्रीं, फट्, ह्रीं, हः फूं फें फः, सभी ग्रहों से, सभी रोगों से, सभी दुष्ट उपद्रवों से, ह्रीं, सब से रक्षा करो। ग्रह, ज्वर आदि में, सभी कार्यों में प्रयोग करें।
मालिनीनानामन्त्राः ईश्वर उवाच नानामन्त्रान् प्रवक्ष्यामि षोढान्यासपुरःसरम् ।१४५.००१ न्यासस्त्रिधा तु षोढा स्युः शाक्तशाम्भवयामलाः ॥१४५.००१ शाम्भवे शब्दराशिः षट्षोडशग्रन्थिरूपवान् ।१४५.००२ त्रिविद्या तद्ग्रहो न्यासस्त्रितत्त्वात्माभिधानकः ॥१४५.००२ चतुर्थो वनमालायाः श्लोकद्वादशरूपवान् ।१४५.००३ पञ्चमो रत्नपञ्चात्मा नवात्मा षष्ठ ईरितः ॥१४५.००३ शाक्ते पक्षे च मालिन्यास्त्रिविद्यात्मा द्वितीयकः ।१४५.००४ अधोर्यष्टकरूपोऽन्यो द्वादशाङ्गश्चतुर्थकः ।१४५.००४ पञ्चमस्तु षडङ्गः स्याच्छक्तिश्चान्यास्त्रचण्डिका ।१४५.००५ क्रीं ह्रौं क्लीं श्रीं क्रूं फट्त्रयं स्यात्तुर्याख्यं सर्वसाधकं ॥१४५.००५ मालिन्या नादिकान्तं स्यात्नादिनी च शिखा स्मृता ।१४५.००६ अग्रसेनी शिरसि स्यात्शिरोमालानिवृत्तिः शः ॥१४५.००६ ट शान्तिश्च शिरो भूयाच्चामुण्डा च त्रिनेत्रगा ।१४५.००७ ढ प्रियदृष्टिर्द्विनेत्रे च नासागा गुह्यशक्तिनी ॥१४५.००७ न नारायणी द्विकर्णे च दक्षकर्णे त मोहनौ ।१४५.००८ ज प्रज्ञा वामकर्नस्था वक्त्रे च वज्रिणी स्मृता ॥१४५.००८ क कराली दक्षदंष्ट्रा वामांसा ख कपालिनी ।१४५.००९ ग शिवा ऊर्ध्वदंष्ट्रा स्याद् घ घोरा वामदंष्ट्रिका ॥१४५.००९ उ शिखा दन्तविन्यासा ई माया जिह्वया स्मृता ।१४५.०१० अ स्यान्नागेश्वरी वाचि व कण्ठे शिखिवाहिनी ॥१४५.०१० भ भीषणी दक्षस्कन्धे वायुवेगा म वामके ।१४५.०११ डनामा दक्षबाहौ तु ढ वामे च विनायका ॥१४५.०११ प पूर्णिमा द्विहस्ते तु ओकाराद्यङ्गुलीयके ।१४५.०१२ अं दर्शनी वामाङ्गुल्य अः स्यात्सञ्जीवनी करे ॥१४५.०१२ ट कपालिनी कपालं शूलदण्डे त दीपनी ।१४५.०१३ त्रिशूले ज जयन्ती स्याद्वृद्धिर्यः साधनी स्मृता ॥१४५.०१३ जीवे श परमाख्या स्याद् हः प्राणे चाम्बिका स्मृता ।१४५.०१४ दक्षस्तने छ शरीरा न वामे पूतना स्तने ॥१४५.०१४ अ स्तनक्षीरा आ मोटो लम्बोदर्युदरे च थ ।१४५.०१५ नाभौ संहारिका क्ष स्यान्महाकाली नितम्बम् ॥१४५.०१५ गुह्ये स कुसुममाला ष शुक्रे शुक्रदेविका ।१४५.०१६ उरुद्वये त तारास्यादज्ञाना दक्षजानुनि ॥१४५.०१६ वामे स्यादौ क्रियाशक्तिरो गायत्री च जङ्घगा ।१४५.०१७ ओ सावित्री वामजङ्घा दक्षे दो दोहनी पदे ॥१४५.०१७ फ फेत्कारी वामपादे नवात्मा मालिनी मनुः ।१४५.०१८ अ श्रीकण्ठः शिखायां स्यादावक्त्रे स्यादनन्तकः ॥१४५.०१८ इ सूक्ष्मो दक्षनेत्रे स्यादी त्रिमूर्तिस्तु वामके ।१४५.०१९ उ दक्षकर्णेऽमरौश ऊ कर्णेर्घांशकोऽपरे ॥१४५.०१९ ऋ भावभूतिर्नासाग्रे वामनासा तिथीश ऋ ।१४५.०२० ळ स्थाणुर्दक्षगण्डे स्याद्वामगण्डे हरश्च ॡ ॥१४५.०२० कटीशो दन्तपङ्क्तावे भूतीशश्चोर्ध्वदन्त ऐ ।१४५.०२१ सद्योजात ओ अधरे ऊर्ध्वौष्ठेऽनुग्रहीश औ ॥१४५.०२१ अं क्रूरो घाटकायां स्यादः महासेनजिह्वया ।१४५.०२२ क क्रोधीशो दक्षस्कन्धे खश्चण्डीशश्च बाहुषु ॥१४५.०२२ पञ्चान्तकः कूर्परे गो घ शिखी दक्षकङ्कणे ।१४५.०२३ ङ एकपादश्चाङ्गुल्यो तामस्कन्धे च कूर्मकः ॥१४५.०२३ छ एकनेत्रो बाहौ स्याच्चतुर्वक्त्रो ज कूर्परे ।१४५.०२४ झ राजसः कङ्कणगः ञः सर्वकामदोऽङ्गुली ॥१४५.०२४ ट सोमेशो नितम्बे स्याद्दक्ष ऊरुर्ठ लाङ्गली ।१४५.०२५ ड दारुको दक्षजानौ जङ्घा ढोऽर्धजलेश्वरः ॥१४५.०२५ ण उमाकान्तकोऽङ्गुल्यस्त आषाढो नितम्बके ।१४५.०२६ थ दण्डी वाम ऊरौ स्याद्द भिदो वामजानुनि ॥१४५.०२६ ध मीनो वामजङ्घायान्न मेषश्चरणाङ्गुली ।१४५.०२७ प लोहितो दक्षकुक्षौ फ शिखी वामकुक्षिगः ॥१४५.०२७ ब गलण्डः पृष्ठवंशे भो नाभौ च द्विरण्डकः ।१४५.०२८ म महाकालो हृदये य वाणीशस्त्वविस्मृतः ॥१४५.०२८ र रक्ते स्याद्भुजङ्गेशो ल पिनाकी च मांसके ।१४५.०२९ व खड्गीशः स्वात्मनि स्याद्बकश्चास्थिनि शः स्मृतः ॥१४५.०२९ ष श्वेतश्चैव मज्जायां स भृगुः शुक्रधातुके ।१४५.०३० प्राणे ह नकुलीशः स्यात्क्ष संवर्तश्च कोषगः ॥१४५.०३० रुद्रशक्तीः प्रपूज्य ह्रीं बीजेनाखिलमाप्नुयात्
ईश्वर ने कहा — अब मैं अनेक प्रकार के मंत्रों को, छह प्रकार के न्यास के साथ, विस्तार से बताऊँगा। न्यास तीन तरह के होते हैं, जो छह-छह प्रकार के हैं — शाक्त, शांभव और यामल। शांभव पक्ष में शब्दों के समूह से बने हुए, छः और सोलह ग्रंथियों के रूप में न्यास होते हैं। इसमें त्रिविद्या और उनके ग्रहण के साथ न्यास, तीन तत्त्वों के नाम से प्रसिद्ध है। चौथा न्यास वनमाला का है, जो बारह श्लोकों के रूप में है। पाँचवाँ न्यास रत्नों के पाँच रूपों वाला और नवात्मा कहलाता है, छठा न्यास कहा गया है। शाक्त पक्ष में मालिनी का न्यास त्रिविद्या स्वरूप दूसरा है। नीचे आठ अंगों वाला न्यास है, बारह अंगों वाला चौथा है। पाँचवाँ न्यास छह अंगों वाला है, शक्ति और चण्डिका अन्य न्यास हैं। 'क्रीं', 'ह्रौं', 'क्लीं', 'श्रीं', 'क्रूं', 'फट्' — ये तीनों मंत्र चतुर्थ कहलाते हैं, जो सब सिद्धियाँ देने वाले हैं। मालिनी का अंत नाड़ी तक है, नादिनी शिखा कही गई है। अग्रसेनी सिर पर है, शिरोमाला की निवृत्ति 'श' है। 'ट' शांति है, सिर पर है, चामुंडा त्रिनेत्र में है। 'ढ' प्रियदृष्टि दोनों नेत्रों में है, नासिका के पास गुह्यशक्ति है। 'न' नारायणी दोनों कानों में है, दाहिने कान में 'त' मोहिनी है। 'ज' प्रज्ञा बाएँ कान में है, मुख में वज्रिणी कही गई है। 'क' कराली दाहिने दाँत में है, बाएँ माँस में 'ख' कपालिनी है। 'ग' शिवा ऊपर के दाँत में है, 'घ' घोरा बाएँ दाँत में है। 'उ' शिखा दाँतों की पंक्ति में है, 'ई' माया जिह्वा में है। 'अ' नागेश्वरी वाणी में है, 'व' कंठ में शिखिवाहिनी है। 'भ' भीषणि दाहिने कंधे में है, 'म' वाम कंधे में वायुवेगा है। 'ड' नाम दाहिने भुज में है, 'ढ' बाएँ में विनायका है। 'प' पूर्णिमा दोनों हाथों में है, 'ओ' अंगुली के अग्रभाग में है। 'अं' दर्शनी बाएँ अंगुली में है, 'अः' संजीवनी हाथ में है। 'ट' कपालिनी कपाल में है, शूलदंड में 'त' दीपनी है। त्रिशूल में 'ज' जयंती है, वृद्धि साधनी कही गई है। जीव में 'श' परमाख्या है, 'हः' प्राण में अंबिका है। दाहिने स्तन में 'छ' शरीर में है, बाएँ में पूतना स्तन में है। 'अ' स्तन का क्षीर है, 'आ' मोटा, लम्बोदर के उदर में 'थ' है। नाभि में संहारिका 'क्ष' है, महाकाली नितंब में है। गुप्तांग में 'स' कुसुममाला है, शुक्र में 'ष' शुक्रदेविका है। दोनों जंघाओं में 'त' तारा है, अज्ञान दाहिने घुटने में है। बाएँ में आदि क्रियाशक्ति है, 'र' गायत्री जंघा में है। 'ओ' सावित्री बाईं जंघा में है, दाहिने में 'दो' दोहनी पाँव में है। 'फ' फेटकारी बाएँ पाँव में है, नवात्मा मालिनी मंत्र है। 'अ' श्रीकंठ शिखा में है, मुख में अनंतक है। 'इ' सूक्ष्म दाहिने नेत्र में है, 'ई' त्रिमूर्ति बाएँ में है। 'उ' दाहिने कान में अमर है, 'ऊ' दूसरे कान में अंशक है। 'ऋ' भावभूति नासिका के अग्रभाग में है, बाईं नासिका में तिथीश है। 'ळ' स्थाणु दाहिने गाल में है, बाएँ में हर है। कटि के ईश्वर दंतपंक्ति में हैं, भूतिश्वर ऊपर के दाँत में है। सद्योजात अधर में है, ऊपर के होंठ में अनुग्रहीश्वर है। 'अं' क्रूर घाटिका में है, 'अः' महा सेन जिह्वा में है। 'क' क्रोधीश्वर दाहिने कंधे में है, 'ख' चण्डीश दोनों भुजाओं में है। पंचांतक कुहनी में है, 'घ' शिखी दाहिने कंगन में है। 'ङ' एकपाद अंगुलियों में है, तमस्कंध में कूर्मक है। 'च' एकनेत्र भुज में है, चतुर्वक्त्र 'ज' कुहनी में है। 'झ' राजस कंगन में है, 'ञ' सर्वकामद अंगुली में है। 'ट' सोमेश नितंब में है, दाहिने जंघा में 'ठ' लांगली है। 'ड' दारुक दाहिने घुटने में है, जंघा में 'ढ' अर्धजलेश्वर है। 'ण' उमाकांत अंगुली में है, 'त' आशाढ़ नितंब में है। 'थ' दंडी बाईं जंघा में है, 'द' भिदो बाएँ घुटने में है। 'ध' मीन बाईं जंघा में है, 'न' मेष चरण अंगुली में है। 'प' लोहित दाहिने पेट में है, 'फ' शिखी बाएँ पेट में है। 'ब' गलंड पीठ में है, 'भ' नाभि में द्विरंडक है। 'म' महाकाल हृदय में है, 'य' वाणीश्वर अविस्मृत है। 'र' रक्ते भुजंगेश है, 'ल' पिनाकी मांस में है। 'व' खड्गीश्वर आत्मा में है, 'ब' हड्डी में बक है। 'ष' श्वेत मज्जा में है, 'स' भृगु शुक्रधातु में है। प्राण में 'ह' नकुलीश्वर है, 'क्ष' संवर्त कोश में है। रुद्रशक्तियों की पूजा करके 'ह्रीं' बीज से सब कुछ प्राप्त किया जा सकता है।