ईशाद्याः पादिकस्तस्मिन्नागाद्याश्च द्विकोष्ठगाः। षट्पदस्था मरीच्याद्या ब्रह्मा नवपदः स्मृतः
ईशान आदि दिशाओं में रक्षक स्थित हैं; नाग आदि दो कक्षों में हैं; मरीचि आदि छह पंखुड़ी वाले आसनों में हैं; ब्रह्मा को नवपद कहा गया है।
नगरग्रामखेटादौ वास्तुः शतपदोऽपि वा। वंशद्वयं कोणगतं दुर्जयं दुर्द्धरं सदा
नगर, ग्राम या खेड़े में, वास्तु में सौ आसन भी हो सकते हैं; कोनों में दो-दो खंभों की रेखाएँ सदा अजेय और अडिग रहती हैं।
यथा देवालये न्यासस्तथा शतपदे हितः। ग्रहाः स्कन्दादयस्तत्र विज्ञेयाश्चैव षट्पदाः
जैसा देवालय में स्थान-निर्धारण होता है, वैसे ही सौ आसनों वाले वास्तु में भी किया जाता है; वहाँ ग्रह, स्कन्द आदि और छह पंखुड़ी वाले आसन जाने जाते हैं।
चरक्याद्या भूतपदा रज्जुवंशादि पूर्ववत्। देशसंस्थापने वास्तु चतुस्त्रिशंच्छतं भवेत्
चरक आदि भूतों के आसन, रेखाएँ और खंभे पूर्ववत् हैं; किसी क्षेत्र की स्थापना में वास्तु तीन सौ चौंतीस आसनों का होना चाहिए।
चतुः षष्टिपदो ब्रह्मा मरीच्याद्याश्च देवताः। चतुः पञ्चाशत्पदिका आपाद्यष्टौ रसाग्निभिः
ब्रह्मा, मरीचि और अन्य देवताओं का वर्णन चौंसठ अक्षरों में किया गया है; आठ रस और अग्नियाँ चौवन अक्षरों में कही गई हैं।
ईशानाद्या नवपदाः स्कन्दाद्याः शक्तिकाः स्मृताः। चरक्याद्यास्तद्वदेव रज्जुवंशादिपूर्ववत्
ईशान आदि शक्तियाँ नौ अक्षरों वाली मानी गई हैं; वैसे ही चरक आदि और रज्जु वंश के पूर्वज भी माने गए हैं।
ज्ञेयो वंळशसहस्रैस्तु वास्तुमण्डलगः पदैः न्यासो नवगुणस्तत्र कर्त्तव्यो देशवास्तुवत्
वास्तु मण्डल को वंश के सहस्र अक्षरों वाला समझना चाहिए; वहाँ न्यास नौ बार, स्थान और वास्तु के अनुसार करना चाहिए।
पञ्चविंशतिपदो वास्तुर्वेतालाख्यश्चितौ स्मृतः। अन्यो नवपदो वास्तुः षोडशाङ्घ्निस्तथापरः
वेताल रूपी वेदी में वास्तु पच्चीस अक्षरों वाला माना गया है; दूसरा वास्तु नौ अक्षरों का है, और एक अन्य सोलह अंगों वाला है।
षडस्रत्र्यस्रवृत्तादेर्म्मध्ये स्याच्चतुरस्रकं। खाते वास्तोः समं पृष्ठे न्यासे ब्रह्मशिलात्मके
षट्कोण, त्रिकोण या वृत्ताकार रूपों के बीच में चतुर्भुज आकार होना चाहिए; वास्तु के लिए खुदाई में पीछे का भाग समतल हो, और वहाँ ब्रह्म शिला का न्यास करें।
शावाकस्य निवेशे च मूर्त्तिसंस्थापने तथा। पायसेन तुं नैवेद्यं सर्वेषां वा प्रदापयेत्
शव की नींव रखने और मूर्ति स्थापना के समय, सबको या केवल देवता को, पायस का नैवेद्य अवश्य अर्पित करें।
उत्तानुक्ते तु वै वास्तुः पञ्चहस्तप्रमाणतः । गृहप्रासादमानेन वास्तुः श्रेष्ठस्तु सर्वदा
जैसा पहले कहा गया है, वैसे ही वास्तु की माप पाँच हस्त की हो; घर या महल की माप से वास्तु सदा श्रेष्ठ माना गया है।
ईश्वर उवाच ईशादिषु चरक्याद्याः(५) पूर्ववत्पूजयेद्वहिः ।९४.००२ आहुतित्रितयं दद्यात्प्रतिदेवमनुक्रमात् ॥९४.००२ दत्वा भूतबलिं लग्ने शिलान्यासमनुक्रमात् ।९४.००३ मध्यसूत्रे(६) न्यसेच्छक्तिं कुम्भञ्चानन्तमुत्तमं(७) ॥९४.००३ नकारारूढमूलेन कुम्भेऽस्मिन् धारयेच्छिलां ।९४.००४ कुम्भानष्टौ सभद्रादीन् दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात् ॥९४.००४ लोकपालाणुभिर्न्यस्य(८) श्वभ्रेषु(६) न्यस्तशक्तिषु ।९४.००५ शिलास्तेष्वथ नन्दाद्याः क्रमेण विनियोजयेत् ॥९४.००५ शम्बरैर्मूर्तिनाथानां यथा स्युर्भित्तिमध्यतः ।९४.००६ तासु धर्मादिकानष्टौ कोणात्कोणं विभागशः ॥९४.००६ सुभद्रादिषु नन्दाद्याश्चतस्रोऽग्न्यादिकोणगाः ।९४.००७ अजिताद्याश्च पूर्वादिजयादिष्वथ विन्यसेत् ॥९४.००७ ब्रह्माणं चोपरि मस्य व्यापकं च महेश्वरं ।९४.००८ चिन्तयेदेषु चाधानं व्योमप्रसादमध्यगं ॥९४.००८ बलिन्दत्त्वा जपेदस्त्रं विघ्नदोषनिवारणं ।९४.००९ शिलापञ्चकपक्षेऽपि मनागुद्दिश्यते यथा ॥९४.००९ मध्ये पूर्णशिलान्यासः सुभद्रकलशेऽर्धतः ।९४.०१० पद्मादिषु च नन्दाद्याः कोणेष्वग्न्यादिषु क्रमात् ॥९४.०१० मध्यभावे चतस्रोऽपि मातृवद्भावसम्मताः ।९४.०११ ओं पूर्णे त्वं महाविश्वे सर्वसन्दोहलक्षणे ॥९४.०११ सर्वसम्पूर्णमेवात्र कुरुष्वाङ्गिरसः सुते ।९४.०१२ ओं नन्दे त्वं नन्दिनी पुंसां त्वामत्र स्थापयाम्यहं ॥९४.०१२ प्रासादे तिष्ठ सन्तृप्ता यावच्चन्द्रार्कतारकं ।९४.०१३ आयुः कामं श्रियन्नन्दे देहि वासिष्ठ देहिनां ॥९४.०१३ अस्मिन् रक्षा सदा कार्या प्रासादे यत्नतस्त्वया ।९४.०१४ ओं भद्रे त्वं सर्वदा भद्रं लोकानां कुरु काश्यपि ॥९४.०१४ आयुर्दा कामदा देवि श्रीप्रदा च सदा भव ।९४.०१५ ओं जयेऽत्र सर्वदा देवि श्रीदा.अयुर्दा च सदा भव ॥९४.०१५ ओं जयेऽत्र सर्वदा देवि तिष्ठ त्वं स्थापिता मय ।९४.०१६ नित्यञ्जयाय भूत्यै च स्वामिनी भव भार्गवि ॥९४.०१६ ओं रिक्तेऽतिरिक्तदोषघ्ने सिद्धिमुक्तिप्रदे शुभं ।९४.०१७ सर्वदा सर्वदेशस्थे तिष्ठास्मिन् विश्वरूपिणि ॥९४.०१७ गगनायतनन्ध्यात्वा तत्र तत्त्वत्रयं न्यसेत् ।९४.०१८ प्रायश्चित्तन्ततो हुत्वा विधिना विसृजेन्मखं ॥९४.०१८ इत्यादिमहापुराणे आग्नेये शिलान्यासकथनं नाम चतुर्णवतितमोऽध्यायः ॥ ईश्वर उवाच ईशादिषु चरक्याद्याः पूर्ववत् पूजयेद्वहिः। आहुतित्रितयं दद्यात् प्रतिदेवमनुक्रमात्
दत्वा भूतबलिं लग्ने शिलान्यासमनुक्रमात्। मध्यशूत्रे न्यसेच्छक्तिं कुम्भञ्चानन्तमुत्तमं
शुभ मुहूर्त में भूतों को बलि देकर, क्रम से शिलाओं का न्यास करें; मध्यसूत्र में शक्ति और उत्तम अनन्त को घट में स्थापित करें।
नकारारूढमूलेन कुम्भेऽस्मिन् धारयेच्छिलां। कुम्भानष्टौ सुभद्रादीन् दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात्
'न' अक्षर से मूल स्थापित कर, इस घट में शिला रखें; पूर्व से आरंभ कर आठ घट, सुभद्रा आदि, दिशाओं में क्रम से रखें।
लोकपालाणुभिर्न्यस्य श्वभ्रेषु न्यस्तशक्तिषु। शिलास्तेष्वथ नन्दाद्याः क्रमेण विनिवेशयेत्
दिशाओं के रक्षकों को उन गड्ढों में रखें जहाँ शक्तियाँ स्थापित की गई हैं; फिर नंदा आदि शिलाओं को क्रम से सजाएँ।
शम्बरैर्मूर्त्तिनाथानां यथा स्युर्भित्तिमध्यतः। तासु धर्म्मादिकानष्टौ कोणात् कोणं विबागशः
जैसे मूर्तियों के स्वामी दीवार के बीच में होते हैं, वैसे ही उनमें धर्म आदि आठ को कोने से कोने तक बाँटना चाहिए।
सुभद्रादिषु नन्दाद्याश्चतस्रोऽगन्यादिकोणगाः। अजिताद्यास्च पूर्वादिजयादिष्वथ विन्यसेत्
सुभद्रा आदि में नंदा आदि चार को अग्नि के कोनों में रखें; अजीत आदि को पूर्व और अन्य जय कोनों में स्थापित करें।
ब्रह्माणं चोपरि नस्य व्यापकं च महेश्वरं। चिन्तयेदेषु चाधानं व्योमप्रासादमध्यगं
ब्रह्मा को ऊपर रखें और महेश्वर को सर्वव्यापक रूप में; उनके स्थापना का ध्यान आकाश के महल के बीच में करें।
बलिन्दत्त्वा जपेदस्त्रं विघ्नदोषनिवारणं । शिलापञ्चकपक्षेऽपि मनागुद्दिश्यते यथा
बलि देकर विघ्न और दोष दूर करने के लिए अस्त्र मंत्र का जप करें; पाँच शिलाओं के पक्ष में भी थोड़ा संकेत दिया गया है।
मध्ये पूर्णशिलान्यासः सूभद्रकलशेऽर्द्धतः। पद्मादिषु च नन्दाद्याः कोणेष्वगन्यादिषु क्रमात्
मध्य में पूर्ण शिला का न्यास सुभद्र कलश में आधा हो; पद्म आदि में नंदा आदि को क्रम से अग्नि के कोनों में रखें।
मध्यभावे चतस्रोऽपि मातृवद्भावसम्मताः। ओं पूर्णे त्वं महावद्ये सर्वसन्दोहलक्षणे
मध्य भाग में चार भी मातृवत् भाव से स्वीकार की गई हैं; हे पूर्णे! तुम महान विश्वरूपिणी हो, सब संबंधों की चिह्नित।
सर्वसम्पूर्णमेवात्र कुरुष्वाङिगिरसः सुते। ओं नन्दे त्वं नन्दिनी पुंसां त्वामत्र स्थापयाम्यहं
हे अंगिरस के पुत्र! यहाँ सब कुछ पूर्ण करो; हे नंदे! तुम नंदिनी हो, मैं तुम्हें यहाँ पुरुषों में स्थापित करता हूँ।
प्रासादे तिष्ठ सन्तृप्ता यावच्चन्द्रार्कतारकं। आयुः कामं श्रियन्नन्दे देहि वासिष्ठि देहिनां
हे वसिष्ठकन्या, तुम महल में चंद्रमा, सूर्य और तारों के रहते हुए संतुष्ट होकर निवास करो, और देहधारी जनों को दीर्घायु, मनचाही इच्छाएँ, समृद्धि और आनंद प्रदान करो।
अस्मिन् रक्षा सदा कार्य्या प्रासादे यत्नतस्त्वया। ओं भद्रे त्वं सर्वदा भद्रं लोकानां कुरु काश्यपि
इस महल में तुम्हें सदा सावधानी से रक्षा करनी चाहिए। हे कल्याणी, तुम सदा सब लोकों का कल्याण करो, हे कश्यपवंशज।
आयुर्दा कामदा देवि श्रीप्रदा च सदा भव। ओं जयेऽत्र सर्वदा देवि श्रीदाऽऽयुर्दा सदा भव
हे देवी, तुम सदा आयु देने वाली, इच्छाएँ पूरी करने वाली और समृद्धि देने वाली बनो। हे विजयी देवी, यहाँ सदा समृद्धि और आयु देने वाली बनी रहो।
ओं जयेऽत्र सर्वदा देवि तिष्ठ त्वं स्थापितामय । नित्यञ्जयाय भूत्यै च स्वामिनी भव भार्गवि
हे विजयी देवी, तुम यहाँ सदा मेरे द्वारा स्थापित होकर निवास करो। हे भार्गवी, सदा विजय और भलाई के लिए स्वामिनी बनो।
ओं रिक्तेऽतिरिक्तदोषघ्ने सिद्धिमुक्तिप्रदे शुभे। सर्वदा सर्वदेशस्थे तिष्ठास्मिन् विश्वरूपिणि
हे निर्मल देवी, जो सभी प्रकार के दोषों का नाश करती हो, सिद्धि और मुक्ति देने वाली शुभे, तुम सदा सब स्थानों में, इस महल में, विश्वरूपिणी बनकर निवास करो।
गगनायतनन्ध्यात्वा तत्र तत्त्वात्रयं न्यसेत्। प्रायश्चित्तन्ततो हुत्वा विधिना विसृजेन्मखं
आकाश को वेदी बनाकर वहाँ तीन तत्त्व स्थापित करें। फिर विधिपूर्वक प्रायश्चित्त हवन करके यज्ञ का समापन करें।
ईश्वर उवाच वक्ष्ये लिङ्गप्रतिष्ठां च प्रासादे भुक्तिमुक्तिदां। ताञ्चरेत् सर्वदा मुक्तौ भुक्तौ देवदिने सति
ईश्वर ने कहा— मैं महल में लिंग स्थापना की विधि बताऊँगा, जो भोग और मुक्ति देने वाली है। इन कर्मों को देवता के दिन सदा भोग और मुक्ति के लिए करना चाहिए।
विना चैत्रेण माघादौ प्रतिष्ठा मासपञ्चके। गुरुशुक्रोदये कार्य्या प्रथमे करणत्रये
चैत्र और माघ के आरंभ को छोड़कर, पाँच महीनों में, जब गुरु या शुक्र उदित हों, और पहले तीन करणों में स्थापना करनी चाहिए।
ईश्वर ने कहा — ईश आदि देवताओं और चरक आदि को, पहले जैसे बताया गया है, वैसे ही बाहर पूजा करनी चाहिए। हर एक देवता के लिए क्रम से तीन आहुति देनी चाहिए।