अकचटतपयशहान् मानवश्चेत् प्रश्नाक्षराणि तु । अग्नेर्ध्वजादिपतिताः स्वस्थाने शल्यमाख्यान्ति
यदि मनुष्य के सिर के बाल, दाँत या दूध न हों, तो अग्नि के ध्वज आदि से गिरी शुभ अक्षरें स्थान में शल्य (बाहरी वस्तु) का संकेत देती हैं।
कर्त्तुं श्चाङ्गविकारेण जानीयात्तत्प्रमाणतः। पश्वादीनां प्रवेशेन कीर्त्तनैर्विरुतैर्द्दिशः
शरीर के अंग में विकार देखकर कार्य की सीमा जाननी चाहिए; पशु आदि के प्रवेश, उनकी चाल और आवाज़ से दिशाओं का पता चलता है।
मातृकामष्टवर्गाढ्यां फलके भुवि वा लिखेत्। शल्यज्ञानं वर्गवशात् पूर्वादीशान्ततः क्रमात्
आठ मातृकाओं के समूह को किसी पट्टे या ज़मीन पर लिखना चाहिए। इस समूह के अनुसार, पूर्व दिशा से लेकर बाकी दिशाओं तक क्रम से कांटे का ज्ञान होता है।
अवर्गे चैव लोहन्तु कवर्गेऽङ्गारमग्नितः। चवर्गे भस्म दक्षे स्याट् टवर्गेऽस्थि च नैर्ऋते
जहाँ कोई समूह न हो, वहाँ लोहा रखें; 'क' समूह में अग्नि से निकला कोयला; 'च' समूह में भस्म; 'ट' समूह में दक्षिण-पश्चिम दिशा में हड्डी रखें।
तवर्गे चेष्टका चाप्ये कपालञ्च पवर्गके। यवर्गे शवकीटादि शवर्गे लोहमादिशेत्
'त' समूह में ईंट, 'प' समूह में खोपड़ी, 'य' समूह में कीड़ा या ऐसा ही कुछ, और 'श' समूह में धातु रखें।
हवर्गे रजतं तद्वदवर्गाच्चानर्थकरानपि। प्रोक्षयात्मभिः करापूरैरष्टाङ्गुलमृदन्तरैः
'ह' समूह में चाँदी रखें; वैसे ही बाकी समूहों में भी हानिकारक चीज़ें रखें; उन पर जल छिड़कें और आठ अंगुल गहराई तक मिट्टी भर दें।
पादोनं खातमापूर्य्य सजलैर्मुद्गराहतैः । लिप्तां समप्लवां तत्र कारयित्वा भुवं गुरुः
एक पग से थोड़ा कम गहरा गड्ढा खोदकर उसमें गीली मिट्टी भरें और उसे हथौड़े से दबाएँ; फिर वहाँ की ज़मीन को अच्छे से लीपकर समतल करें, उसके बाद गुरु आगे बढ़े।
सामान्यार्घ्यकरो यायान्मण्डपं वक्ष्यमाणकं। तोरणद्वाः पतीनिष्ट्वा प्रत्यग्द्वारेण संविशेत्
सामान्य अर्घ्य लेकर वह बताई गई मंडप की ओर जाए; तोरण के द्वार पर पूजा करके पश्चिमी द्वार से भीतर प्रवेश करे।
कुर्य्यात्तत्रात्मशुद्ध्यादि कुण्डमण्डपसंस्कृतिं। कलसं वर्द्धनीसक्तं लोकपालशिवार्च्चनं
वहाँ आत्मशुद्धि आदि, अग्निकुंड और मंडप की शुद्धि, कलश और वृद्धि पात्र का योग, और लोकपालों व शिव की पूजा करें।
अग्नेर्जननपूजादि सर्व्वं पूर्ववदाचरेत्। यजमानान्वितो यायाच्छिलानां स्नानमण्डपं
अग्नि के जन्म और पूजा की सभी विधियाँ पहले जैसी ही करें; यजमान के साथ शिलाओं के स्नान के मंडप में जाएँ।
शिलाः प्रासादलिङ्गस्य पादधर्म्मादिसञ्ज्ञकाः। अष्टाङ्गुलोच्छ्रिताः शस्ताश्चतुरस्राः करायताः
प्रासाद के लिंग की शिलाएँ, जो पाद आदि नामों से जानी जाती हैं, वे आठ अंगुल ऊँची, चौकोर और अच्छी तरह बनाई हुई होनी चाहिए।
पाषाणानां शिलाः कार्य्या इष्टकानां तदर्द्धतः। प्रासादेऽश्मशिलाः शैले इष्टका इष्टकामये
शिलाएँ पत्थर की बनानी चाहिए, और ईंटें उसकी आधी ऊँचाई की; पत्थर के मंदिर में पत्थर की शिलाएँ, और ईंट के मंदिर में ईंटें ही लगाएँ।
अङ्किता नववक्त्राद्यैः पङ्कजाः पङ्कजाङ्किताः। नन्दाभद्राजया रिक्ता पूर्णाख्या पञ्चमी मता
नौ मुख और अन्य चिह्नों से अंकित, कमल कमल के चिह्न से चिह्नित; नंदा, भद्रा, जया, रिक्ता और पूर्णा पाँचवीं मानी जाती हैं।
आसां पद्मो महापद्मः शङ्खोऽथ मकरस्तथा। समुद्रश्चेति पञ्चामी निधिकुम्भाः क्रमादधः
इनमें कमल, महाकमल, शंख, मगर और समुद्र — ये पाँच हैं; ये निधिकुंभ हैं, जिन्हें नीचे क्रम से रखा जाता है।
नन्दा भद्रा जया पूर्णा अजिता चापराजिता। विजया मङ्गलाख्या च धरणी नवमी शिला
नंदा, भद्रा, जया, पूर्णा, अजिता, अपराजिता, विजय, मंगल और धरणी — ये नौ शिलाएँ हैं।
सुभद्रश्च विभद्रश्च सुनन्दः पुष्पनन्दकः । जयोऽथ विजयश्चैव कुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः
सुभद्रा, विभद्रा, सुनंदा, पुष्पनंदक, जया, विजय, कुंभ, पूर्ण और उत्तर — ये अन्य हैं।
नवानान्तु यथासङ्ख्यं निधिकुम्भा अमी नव। आसनं प्रथमं दत्त्वा ताड्योल्लिख्य शराणुना
इन नौ निधिकुंभों को क्रम से रखें; पहले आसन रखकर, उन्हें तीर से चिह्नित और स्पर्श करें।
सर्वासामविशेषेण तनुत्रेणावगुण्ठनं । मृद्भिर्गोमयगोमूत्रकषायैर्गन्धवारिणा
सभी को बिना भेदभाव के तीन वस्त्रों, मिट्टी, गोबर, गोमूत्र, काढ़े और सुगंधित जल से ढँकना चाहिए।
अस्त्रेण हूंफडन्तेन मलस्नानं समाचरेत्। विधिना पञ्चगव्येन स्नानं पञ्चामृतेन च
'हूं फट्' अस्त्र मंत्र से मलस्नान करें; फिर विधि से पंचगव्य और पंचामृत से स्नान कराएँ।
गन्धतोयान्तर कुर्य्यान्निजनामाङ्किताणुना । फलरत्नसुवर्णानां गोश्रृड्गसलिलैस्ततः
फिर सुगंधित जल से भीतर स्नान कराएँ, हर एक को उसके नाम से चिह्नित करें; फिर फल, रत्न, सोना और गौ के सींग के जल से स्नान कराएँ।
चन्दनेन समालभ्य वस्त्रैराच्छादयेच्छिलां। स्वर्णोत्थमासनं दत्वा नीत्वा यागं प्रदक्षिणं
चंदन से शिला को सुगंधित करके, वस्त्रों से ढँक दें। फिर उसे सोने के आसन पर बिठाकर, यज्ञ स्थल के चारों ओर दक्षिणावर्त घुमा लें।
शय्यायां कुशतल्पे वा हृदयेन निवेशयेत्। सम्पूज्य न्यस्य बुद्ध्यादिधरान्तं तत्त्वसञ्चयं
उस शिला को कुशा के पलंग या शय्या पर हृदय से स्थापित करें, भक्ति से पूजन करें और फिर बुद्धि से लेकर पृथ्वी तक के तत्त्वों का क्रम से संग्रह करें।
त्रिशण्डव्यापकं तत्त्वत्रयञ्चानुक्रमान् न्यसेत्। बुद्ध्यादौ चित्तपर्य्यन्ते चिन्तातन्मात्रकावधौ
तीन विभागों में व्याप्त तीन तत्त्वों को क्रम से रखें—बुद्धि से आरंभ कर चित्त तक, विचार और सूक्ष्म तत्त्व की सीमा में।
तन्मात्रादौ धरान्ते च शिवविद्यात्मनां स्थितिः। तत्त्वानि निजमन्त्रेण तत्त्वेशांश्च हृदाऽर्च्चयेत्
सूक्ष्म तत्त्व से लेकर पृथ्वी तक शिव-विद्या स्वरूपों की स्थिति है; अपने मंत्र से तत्त्वों और उनके अधिपतियों का हृदय में पूजन करें।
स्थानेषु पुष्पमालादिचिह्नितेषु यथाक्रमं । ओं हूं शिवतत्त्वाय नमः। ओं हूं शिवतत्त्वाधिपतये रुद्राय नमः। ओं हां विद्यातत्त्वाय नमः। ओं हां विद्यातत्त्वाधिपाय विष्णवे नमः। ओं हां आत्मतत्त्वाय नमः। ओं हां आत्मतत्त्वाधिपतये ब्रह्मणे नमः । क्षमाग्नियजमानार्कान् जलवातेन्दुखानि च
प्रतितत्त्वं नयसेदष्टौ मूर्त्तीः प्रतिशिलां शिलां। सर्वं पशुपति चोग्रं रुद्रं भवमतेश्वरं
हर तत्त्व के लिए आठ रूपों को प्रत्येक शिला में स्थापित करें; ये सभी पशुपति, उग्र रुद्र, भव और ईश्वर हैं।
महादेवं च भीमं च मूर्त्तीशांश्च यथाक्रमात्। ओं धरामूर्त्तये नमः, ओं धराधिपतये नमः इत्यादिमन्त्रान् लोकपालान् यथासङ्ख्यं निजाणुभिः
महादेव, भीम और अन्य रूपों के अंशों को क्रम से—'ॐ धरामूर्तये नमः', 'ॐ धराधिपतये नमः'—इन मंत्रों से आरंभ कर, लोकपालों का अपने अक्षरों से क्रम से पूजन करें।
विन्यस्य पूजयेत् कुम्भांस्तन्मन्त्रैर्वा निजाणुभिः । इन्द्रादीनां तु वीजानि वक्ष्यमाणक्रमेण तु
स्थापना के बाद, उन कलशों का पूजन उन्हीं मंत्रों या अपने अक्षरों से करें; इन्द्र आदि के बीजाक्षर आगे बताए जाएँगे।
लूं रुं शूं पूं वूं यूं मूं हूं क्षूमिति । अक्तो नवशिलापक्षः शिला पञ्चपदा तथा। प्रतितत्त्वं न्यसेन्मूर्त्तीः सृष्ट्या पञ्च धरादिकाः
'लूं, रूं, शूं, पूं, वूं, यूं, मूं, हूं, क्षूं'—इस प्रकार नव-शिला की व्यवस्था करें; शिला पाँच प्रकार की भी होती है। हर तत्त्व के लिए, सृष्टि में पाँच रूपों को, पृथ्वी से आरंभ कर, स्थापित करें।
ब्रकह्मा विष्णुस्तथा रुद्र ईश्वरश्च सदाशिवः। एते च पञ्च मूर्त्तीशा यष्टव्यास्तासु पूर्ववत्
ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, ईश्वर और सदाशिव—इन पाँच मूर्तियों के अधिपतियों का पूजन पूर्ववत उन स्थानों पर करें।
फूलों की माला और अन्य चिह्नों से चिह्नित स्थानों पर क्रम से—'ॐ हूँ शिवतत्त्वाय नमः', 'ॐ हूँ शिवतत्त्वाधिपतये रुद्राय नमः', 'ॐ हाँ विद्यातत्त्वाय नमः', 'ॐ हाँ विद्यातत्त्वाधिपाय विष्णवे नमः', 'ॐ हाँ आत्मतत्त्वाय नमः', 'ॐ हाँ आत्मतत्त्वाधिपतये ब्रह्मणे नमः'—फिर पृथ्वी, अग्नि, यजमान, सूर्य, जल, वायु, चंद्रमा आदि का पूजन करें।