सहैतेन च पर्य्यन्ताः कथ्यन्तेऽथ पदान्यपि। व्यापिन् ओं अरूप ओं प्रमथ ओं तेजः ओं ज्योतिः ओं पुरुष ओं अग्ने ओं अधूम ओं अभस्म ओं अनादि ओं नाना ओं धूधू ओं भूः ओं भुवः ओं स्वः अनिधन निधनोद्भव शिव शर्व परमात्मन् महेश्वर महादेव सद्भावेश्वर महातेजः योगाधिपतये मुञ्च प्रथम सर्व सर्वेसर्वेति द्वात्रिंशत् पदानि। बीजभावे त्रयो मन्त्रा वामदेवः शिवः शिखा
इनके साथ ही सीमा बताई जाती है, और ये नाम भी कहे जाते हैं— व्यापिन, ॐ; अरूप, ॐ; प्रमथ, ॐ; तेज, ॐ; ज्योति, ॐ; पुरुष, ॐ; अग्ने, ॐ; अधूम, ॐ; अभस्म, ॐ; अनादि, ॐ; नाना, ॐ; धूधू, ॐ; भूः, ॐ; भुवः, ॐ; स्वः; अनिधन, निधनोद्भव, शिव, शर्व, परमात्मा, महेश्वर, महादेव, सद्भावेश्वर, महातेज, योगाधिपति, मुंच, प्रथम, सर्व, सर्वेसर्व—इस प्रकार बत्तीस नाम। बीज रूप में तीन मंत्र हैं— वामदेव, शिव, शिखा।
गान्धारी च सुषुम्णा च नाड्यौ द्वौ मारुतौ तथा। समानोदाननामानौ रसनापायुरिन्द्रिये
गांधारी और सुषुम्ना दो नाड़ियां हैं, वैसे ही दो वायु— समान और उदान नामक; रसना और पायु ये इन्द्रियां हैं।
रसस्तु विषयो रूपशब्दस्पर्शरसा गुणाः। मण्डलं वर्त्तुलं तच्च पुण्डरीकाङ्कितं सितं
रस उसका विषय है, रूप, शब्द, स्पर्श और रस ये गुण हैं; मंडल गोल है, उसमें कमल का चिह्न है और वह श्वेत है।
स्वप्नावस्थाप्रतिष्ठायां कारणं गरुडध्वजं। प्रतिष्ठान्तकृतं सर्वं सञ्चिन्त्य भुवनादिकं
स्वप्नावस्था में कारण गरुड़ध्वज है; सब कुछ, लोक आदि का विचार कर, प्रतिष्ठा का अंत होता है।
भाव्यं त्वयानुकूलेन विष्णुं विज्ञापयेदिति। ततो वागीश्वरीं देवीं वागीशमपि पूर्ववत्
सद्भाव से विष्णु को सूचित करना चाहिए; फिर पहले की तरह वागीश्वरी देवी और वागीश का आह्वान, पूजन और तृप्ति करें।
आवाह्याभ्यर्च्य सन्तर्प्य शिष्यं वक्षसि ताडयेत्। ओं हां हां हं फट् । प्रविशेदप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः
आह्वान, पूजन और तृप्ति के बाद, शिष्य के वक्ष पर प्रहार करें; ॐ हां हां हं फट्। इससे प्रवेश कर फिर चैतन्य का विभाजन करें।
शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्ठयाऽङ्कुशमुद्रया। ओं हां हं हों ह्रूं फट् । स्वाहान्तेन हृदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना
शस्त्र में पाश सहित, ज्येष्ठा की अंकुश मुद्रा से; ॐ हां हं हों ह्रूं फट्। स्वाहा के साथ हृदय में खींचकर, उसी से शुद्ध आत्मा के साथ करें।
गृहीत्वा तं नमोन्तेन निजात्मनि नियोजयेत् । ओं हां हं होम् आत्मने नमः। पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया
उसे लेकर 'नमः' शब्द से अपने ही आत्मा में स्थापित करें; ॐ हां हं होम आत्मने नमः। पहले की तरह पितरों का संयोग ध्यान कर, उद्भव मुद्रा से करें।
वामया तदनेनैव देवीगर्भे विनिक्षिपेत्। ओं हां हं हां आत्मन नमः। देहोत्पत्तौ हृदा ह्येवं शिरसा जन्मना तथा
बाएं हाथ से, इसी प्रकार, देवी के गर्भ में स्थापित करें; ॐ हां हं हां आत्मना नमः। देह की उत्पत्ति में हृदय में ऐसे ही, और जन्म के समय सिर में भी।
शिखया वाधिकाराय भोगाय कवचाणुना। तत्त्वशुद्धौ हृदा ह्येवं गर्भाधानाय पूर्ववत्
शिखा से अधिकार के लिए, भोग के लिए कवच के अणु से; तत्त्व की शुद्धि के लिए हृदय में ऐसे ही, गर्भाधान के लिए पूर्ववत् करें।
शिरसा पाशशैथिल्ये निष्कृत्यैवं शतं जपेत्। एवं पाशवियोगेऽपि ततः शस्त्रात्मजप्तया
सिर से पाश की शिथिलता के लिए, उसे निकालकर सौ बार जप करें; इसी प्रकार पाश से छूटने पर, फिर शस्त्र से आत्मा के लिए जप करें।
छिन्द्यादस्त्रेण कर्त्तंर्य्या कलाबीजवता यथा। ओं ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय हः फट्। विसृज्य वर्त्तुलीकृत्य पाशमस्त्रेण पूर्ववत्
जैसे चन्द्रमा की कला के बीज से फंदा काटा जाता है, वैसे ही अस्त्र-मंत्र से फंदा काटना चाहिए। 'ॐ ह्रीं प्रतिष्ठा-कला-पाशाय हः फट्' कहकर, उसे छोड़कर, अस्त्र-मंत्र से पहले की तरह फंदे को गोल बना देना चाहिए।
घृतपूर्णे स्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्। अस्त्रेण जुहुयात् पञ्च पाशाङ्कुरनिवृत्तये
घी से भरे हुए स्रुवा में घी डालकर, उसी कला-अस्त्र मंत्र से हवन करना चाहिए। अस्त्र मंत्र से पाँच आहुति देकर फंदे की अंकुरित अवस्था को दूर करना चाहिए।
प्रायश्चित्तनिषेधार्थं दद्यादष्टाहुतीस्ततः। ओं हः अस्त्राय ह्रूं फट्। हृदावाह्य हृषीकेशं कृत्वा पूजनतर्पणे
प्रायश्चित्त और दोषों की निवृत्ति के लिए, फिर आठ आहुति देनी चाहिए—'ॐ हः अस्त्राय ह्रूं फट्'। हृदय में हृषीकेश का आह्वान करके, पूजा और तर्पण करना चाहिए।
पूर्व्वोक्तविधिना कुर्य्यादधिकारसमर्पणं। ओं हां रसशुल्कं गृहाण स्वाहा। निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य हरे त्वया
पहले बताए गए विधि से अधिकार-समर्पण करना चाहिए—'ॐ हां रस-शुल्कं गृहाण स्वाहा'। हे हरि, आपके द्वारा इस पशु के सारे फंदे जल चुके हैं, अब यह बंधन में न रहे।
न स्थेयं बन्धकत्वेन शिवाज्ञां श्रावयेदिति। ततो विसृज्य गोविन्दं विद्यात्मानं नियोज्य च
बंधक बनकर नहीं रहना चाहिए—ऐसी शिव की आज्ञा सुनानी चाहिए। फिर गोविन्द, जो विद्या के स्वरूप हैं, उन्हें मुक्त करके नियुक्त करना चाहिए।
बाहुमुक्तार्द्धदृश्येन चन्द्रबिम्बेन सन्निभं। संहारमुद्रया स्वस्थं विधायोद्भवमुद्रया
बांह को खोलकर, आधा दिखाई देता हुआ, चन्द्रमा के बिंब के समान, संहार-मुद्रा से मन को स्थिर करके, फिर उद्भव-मुद्रा धारण करनी चाहिए।
सूत्रे संयोज्य विन्यस्य तोयबिन्दुं यथा पुरा। विसृज्य पितरौ वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः
सूत्र से जोड़कर, पहले की तरह जल की बूँद रखकर, अग्नि के दोनों माता-पिता की फूल आदि से पूजा करके, उन्हें छोड़ देना चाहिए।
ईश्वर उवाच सन्धानमथ विद्यायाः प्राचीनकलया सह। कुर्वीत पूर्ववत् कृत्वा तत्त्वं वर्णय तद्यथा
ईश्वर ने कहा—अब विद्या का संधान प्राचीन कला के साथ, पहले की तरह करना चाहिए। ऐसा करके, उस तत्त्व का जैसा है वैसा ही वर्णन करो।
ओं हों क्षीमिति सन्धानं। रागश्च शुद्धविद्या च नियतिः कलया सह। कालो माया तथाऽविद्या तत्त्वानामिति सप्तकं
'ॐ होँ क्षीमिति' यह संधान है। राग, शुद्ध विद्या, नियति कला सहित, काल, माया और अविद्या—ये सात तत्त्व माने गए हैं।
रलवाः शषसाः वर्णाः षड् विद्यायां प्रकीर्त्तिताः। पदानि प्रणवादीनि एकविंशतिसङ्ख्यया
र, ल, व, श, ष, स—ये छह वर्ण विद्या में कहे गए हैं। प्रणव से आरंभ होकर, कुल इक्कीस पद माने गए हैं।
ओं नमः शिवाय सर्वप्रभवे हं शिवाय ईशानमूर्द्धाय तत्पुरुषवक्त्राय अघोरहृदयाय वामदेवगुह्याय सद्योजातमूर्त्तये ओं नमो नमो गुह्यातिगुह्याय गोप्त्रे अनिधनाय सर्वाधिपाय ज्योतीरूपाय परमेश्वराय भावेन ओं व्योम। ओं रूद्राणां भुवनानाञ्च स्वरूपमथ कथ्यते। प्रथमो वामदेवः स्यात्ततः सर्वभवोद्भवः
'ॐ नमः शिवाय सर्वप्रभवे हं शिवाय ईशानमूर्ध्नाय तत्पुरुषवक्त्राय अघोरहृदयाय वामदेवगुह्याय सद्योजातमूर्तये ॐ नमो नमो गुह्यातिगुह्याय गोप्त्रे अनिधनाय सर्वाधिपाय ज्योतिरूपाय परमेश्वराय भावेन ॐ व्योम। ॐ रुद्रों और लोकों के स्वरूप अब बताए जाते हैं। प्रथम वामदेव हैं, फिर सर्वभवोद्भव।'
वज्रदेहः प्रभुर्द्धाता क्रमविक्रमसुप्रभाः। वटुः प्रशान्तनामा च परमाक्षरसञ्ज्ञकः
वज्र के समान देह वाले, प्रभु, धारण करने वाले, क्रमशः तेजस्वी, बालक, प्रशान्त नामक, और परम अक्षर कहलाते हैं।
शिवश्च सशिवो बभ्रुरक्षयः शम्भुरेव च। अदृष्टरूपनामानौ तथाऽन्यो रूपवर्द्धनः
शिव, सशिव, बभ्रु, अक्षय, शम्भु, अदृश्यरूप नाम वाले दो, और एक रूपवर्धन—ये कहे गए हैं।
मनोन्मनो महावीर्य्यश्चित्राड्गस्तदनन्तरं। कल्याण इति विज्ञेयाः पञ्चविंशतिसङ्ख्यया
मनोनमना, महावीर्य, चित्रांग, और फिर कल्याण—ये पच्चीस माने गए हैं।
मन्त्रो घोरामरौ वीजे नाड्यौ द्वे तत्र ते यथा। पूषा च हस्तिजिह्वा च व्याननागौ प्रभञ्जनौ
मंत्र, घोरामर, दो बीज, और दो नाड़ी—पुषा और हस्तिजिह्वा, व्यान और प्रभञ्जन—ये बताए गए हैं।
विषयो रूपमेवैकमिन्द्रिये पादचक्षुषी। शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च त्रय एते गुणाः स्मृता
इन्द्रिय में विषय केवल रूप है—पैर और आँख के लिए। शब्द, स्पर्श और रूप—ये तीन गुण माने गए हैं।
अवस्थाऽत्र सुषुप्तिश्च रुद्रो देवस्तु कारणं। विद्यामध्यगतं सर्वं भावयेद्भवनादिकं
यहाँ अवस्था सुषुप्ति है, रुद्र देवता और कारण हैं। सारा सृष्टि आदि ज्ञान में स्थित है—ऐसा मनन करना चाहिए।
ताडनं छेदनं तत्र प्रवेशञ्चापि योजनं। आकृष्य ग्रहणं कुर्याद्विद्यया हृत्प्रदेशतः
वहाँ ताड़ना, छेदन, प्रवेश और योग—ये सब होते हैं। हृदय प्रदेश से विद्या द्वारा खींचकर ग्रहण करना चाहिए।
सूत्रं देहे स्वमन्त्रेण प्रविश्यैनां वियोजयेत् । ओं हां खीं हां प्रतिष्ठाकलापाशाय ओं फट् स्वाहान्तेनानैनैव पूरकेणाङ्कुशमुद्रया समाकर्षेत् ततः ओं हां ह्रूं ह्रां ह्रूं प्रतितष्ठा कलापाशाय ह्रं फडित्यनेन संहारमुद्रया कुम्भकेन हृदयादधो नाडीसूत्रादादाय ओं हां ह्रूं ह्रां हां प्रतिष्ठाकलापाशाय नम इत्यनेनोद्भवमुद्रया रेचकेन कुम्भे समारोपयेत् ओं हां ह्रीं प्रतिष्ठाकलापशाय नम इत्यनेनार्च्चयित्वा सम्पूज्य स्वाहान्तेनाहुतीनां त्रयेण सन्निधाय ततः ओं हां विष्णवे नम इति विष्णुमावाह्य सम्पूज्य सन्तर्प्य। विष्णो तवाधिकारेऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं
अपने मंत्र से देह में सूत्र प्रवेश कर उसे अलग करना चाहिए; ॐ हां खीं हां प्रतिष्ठा कलापाशाय ॐ फट् स्वाहा—इससे पूरक के साथ अंकुश मुद्रा करके उसे खींचना चाहिए। फिर ॐ हां ह्रूं ह्रां ह्रूं प्रतिष्ठा कलापाशाय ह्रं फड्—संहार मुद्रा और कुम्भक से हृदय के नीचे से नाड़ी सूत्र लेकर, ॐ हां ह्रूं ह्रां हां प्रतिष्ठा कलापाशाय नमः—उद्भव मुद्रा और रेचक से कुम्भ में स्थापित करें। ॐ हां ह्रीं प्रतिष्ठा कलापाशाय नमः—इससे पूजन कर, स्वाहा से तीन आहुति देकर, फिर ॐ हां विष्णवे नमः—विष्णु का आह्वान, पूजन और तृप्ति करें: 'हे विष्णु, आपके इस अधिकार में मैं साधक को दीक्षा देता हूँ।'