कर्त्तर्य्या छेदनं कुर्य्यात् कल्पशस्त्रेण तद्यथा। ओं हूं निवृत्तिकलापाशाय हूं फट्। बन्धकत्वञ्च निर्वर्त्य हस्ताभ्याञ्च शराणुना
विधि के अनुसार कर्तरी से छेदन करना चाहिए—‘ॐ हूँ निवृत्तिकला-पाशाय हूँ फट।’ बंधन की क्रिया पूरी कर, दोनों हाथों और शर-मंत्र से भी करना चाहिए।
विसृज्य वर्त्तुलीकृत्य घृतपूर्णे स्रुवे धरेत्। दहेदनुकलास्त्रेण केवलास्त्रेण भस्मसात्
छोड़कर, गोल घुमाकर, घृत से भरी स्रुवा को पकड़ना चाहिए। अनुकलास्त्र और केवल अस्त्र-मंत्र से सब कुछ भस्म कर देना चाहिए।
कुर्यात् पञ्चाहुतीर्दत्वा पाशाङ्कुशनिवृत्तये। ओं हः अस्त्राय हूं फट्। प्रायश्चित्तं ततः कुर्यादस्त्राहुतिभिरष्टभिः
पाशांकुश की निवृत्ति के लिए पाँच आहुतियाँ देकर—‘ॐ हः अस्त्राय हूँ फट’—फिर आठ अस्त्र-आहुतियों से प्रायश्चित्त करना चाहिए।
अथावाह्य विधातारं पूजयेत्तर्पयेत्तथा। तत ओं हां शब्दस्पर्शशुद्धब्रह्मन् गृहाण स्वाहेत्याहुतित्रयेणाधिकारमस्य समर्पयेत् । दग्धनिःशेषपापस्य ब्रह्मन्नस्य पशोस्त्वया
फिर विधाता को आह्वान कर, पूजन और तर्पण करें। उसके बाद ‘ॐ हाँ, शब्द-स्पर्श से शुद्ध ब्रह्मन्, स्वीकार करें, स्वाहा’—ऐसे तीन आहुतियों से अधिकार प्रदान करें। हे ब्रह्मन्, आपके द्वारा ही यज्ञ-पशु के सभी पाप जलकर नष्ट हो जाते हैं।
बन्धाय न पुनः स्थेयं शिवाज्ञां श्रावयेदिति। ततो विसृज्य धातारं नाड्या दक्षिणया शनैः
फिर से बंधन में न रहें, शिव की आज्ञा का प्रचार करें। फिर विधाता को छोड़कर, दाहिनी नाड़ी से धीरे-धीरे भेज दें।
संहारमुद्रयात्मानं कुम्भकेन निजात्मना। पूजयित्वार्घ्यंपात्रस्थतोयबिन्दुसुधोपमं
संहार-मुद्रा से, अपनी ही श्वास को रोककर, अमृत के समान शुद्ध जल-बिंदु से भरे अर्घ्य-पात्र की पूजा करें।
आदाय योजयेत् सूत्रे रेचकेनोद्भवाख्यया। पूजयित्वार्घ्यपात्रस्थतोयबिन्दुं सुधोपमं
उसे लेकर, ‘उद्भव’ नामक रेचक से सूत्र में जोड़ें। अमृत के समान शुद्ध जल-बिंदु से भरे अर्घ्य-पात्र की पूजा करें।
आप्यायनाय शिष्यस्य गुरूः शिरसि विन्यसेत्। विसृज्य पितरौ दद्याद्वौषडन्तशिवाणुना। पूरणाय विधिः पूर्णो निवृत्तिरिति शोधिता
शिष्य के पोषण के लिए, गुरु उसे उसके सिर पर रखे। फिर छोड़कर, माता-पिता को ‘वौषट्’ से अंत वाले शिव-मंत्र द्वारा दे। पूर्ति के लिए विधि पूरी होती है, और निवृत्ति भी शुद्ध हो जाती है।
ईश्वर उवाच तत्त्वयोरथ सन्धानं कुर्य्याच्छुद्धविशुद्धयोः। ह्रस्वदीर्घप्रयोगेण नादनादान्तसङ्गिना
ईश्वर बोले—फिर शुद्ध और विशुद्ध दोनों तत्त्वों का संयोग करना चाहिए, छोटे-बड़े स्वर के प्रयोग से, जो नाद के आरंभ से अंत तक जुड़े हों।
ओं हां ह्रूं हाम् अप्तेजोवायुराकाशं तन्मात्रेन्द्रियबुद्धयः। गुणत्रयमहङ्काश्चतुर्विंशः पुमानिति
ॐ हाँ हूँ हाँ—पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, तन्मात्राएँ, इंद्रियाँ और बुद्धियाँ; तीन गुण, अहंकार और चौबीसवाँ पुरुष—ऐसे।
प्रतिष्ठायां निविष्टानि तत्त्वान्येतानि भावयेत्। पञ्चविंशतिसङ्ख्यानि खादियान्ताक्षराणि च
इन तत्त्वों को प्रतिष्ठा में स्थित मानकर ध्यान करना चाहिए। ये पच्चीस हैं, और ‘ख’ से ‘य’ तक के अक्षर भी।
पञ्चाशदधिका षष्टिर्भुवनैस्तुल्यसञ्ज्ञिताः। तावन्त एव रुद्राश्च विज्ञेयास्तत्र तद्यथा
छप्पन के ऊपर पचास, ये सब लोकों के समान नाम से जाने जाते हैं। वहाँ उतने ही रुद्र भी माने जाते हैं, जैसे आगे कहा गया है।
अमरेशः प्रभावश्च नैमिषः पुष्करोऽपि च। तथा पादिश्च दण्डिश्च भावभूतिरथाष्टमः
अमरेश, प्रभाव, नैमिष, पुष्कर; ऐसे ही पादि, दंडी, भावभूति, और आठवाँ अष्टम।
तु. स्कन्दपुराणे (७.१.१०) तीर्थानां महाभूतानुसारेण वर्गीकरणम् नकुलीशो हरिश्चन्द्रः श्रीशैलो दशमः स्मृतः। अन्वीशोऽस्नातिकेशश्च महाकालोऽथ मध्यमः
नकुलीश, हरिश्चंद्र, श्रीशैल को दसवाँ माना गया है। अन्वीश, अस्नातिकेश, महाकाल और मध्यम।
केदारो भैरवश्चैव द्वितीयाष्टकमीरितं। ततो गयाकुरुक्षेत्रखलानादिकनादिके
केदार और भैरव, तथा दूसरी आठों का भी उल्लेख किया गया है; फिर गया, कुरुक्षेत्र, खलान और अन्य स्थानों के नाम लिए गए हैं।
विमलश्चाट्टहासश्च महेन्द्रो भीम एव च। वस्वापदं रुद्रकोटिरवियुक्तो महाबलः
विमल और अट्टहास, महेन्द्र और भीम; वस्वापदा, रुद्रकोटि, तेजस्वी और सूर्यरहित महाबल भी बताए गए हैं।
गोकर्णो भद्रकर्णश्च स्वर्णाक्षः स्थाणुरेव च। अजेशश्चैव सर्वज्ञो भास्वरः सूद नान्तरः
गोकर्ण और भद्रकर्ण, स्वर्णाक्ष और स्थाणु; अजेेश, सर्वज्ञ, प्रकाशमान, सूद और नान्तर भी हैं।
सुबाहुर्म्मत्तरूपी च विशालो जटिलस्तथा। रौद्रोऽथ पिङ्गलाक्षश्च कालदंष्ट्री भवेत्ततः
सुबाहु, मतवाला रूप, विशाल और जटाधारी; रौद्र और पिंगल नेत्र वाला, फिर कालदंष्ट्र भी है।
विदुरश्चैव घोरश्च प्राजापत्यो हुताशनः। कामरूपी तथा कालः कर्णोऽप्यथ भयानकः
विदुर और घोर, प्रजापत्य, हुताशन; कामरूपी, काल, कर्ण और भयानक भी हैं।
मतङ्गः पिङ्गलश्चैव हरो वै धातृसञ्ज्ञकः। शङ्कुकर्णो विधानश्च श्रीकण्ठश्चन्द्रशेखरः
मतंग और पिंगल, हर जो धातृ नाम से प्रसिद्ध है; शंकुकर्ण, विधान, श्रीकंठ और चंद्रशेखर भी हैं।
गान्धारी च सुषुम्णा च नाड्यौ द्वौ मारुतौ तथा। समानोदाननामानौ रसनापायुरिन्द्रिये
गांधारी और सुषुम्ना दो नाड़ियां हैं, वैसे ही दो वायु— समान और उदान नामक; रसना और पायु ये इन्द्रियां हैं।
रसस्तु विषयो रूपशब्दस्पर्शरसा गुणाः। मण्डलं वर्त्तुलं तच्च पुण्डरीकाङ्कितं सितं
रस उसका विषय है, रूप, शब्द, स्पर्श और रस ये गुण हैं; मंडल गोल है, उसमें कमल का चिह्न है और वह श्वेत है।
स्वप्नावस्थाप्रतिष्ठायां कारणं गरुडध्वजं। प्रतिष्ठान्तकृतं सर्वं सञ्चिन्त्य भुवनादिकं
स्वप्नावस्था में कारण गरुड़ध्वज है; सब कुछ, लोक आदि का विचार कर, प्रतिष्ठा का अंत होता है।
भाव्यं त्वयानुकूलेन विष्णुं विज्ञापयेदिति। ततो वागीश्वरीं देवीं वागीशमपि पूर्ववत्
सद्भाव से विष्णु को सूचित करना चाहिए; फिर पहले की तरह वागीश्वरी देवी और वागीश का आह्वान, पूजन और तृप्ति करें।
आवाह्याभ्यर्च्य सन्तर्प्य शिष्यं वक्षसि ताडयेत्। ओं हां हां हं फट् । प्रविशेदप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः
आह्वान, पूजन और तृप्ति के बाद, शिष्य के वक्ष पर प्रहार करें; ॐ हां हां हं फट्। इससे प्रवेश कर फिर चैतन्य का विभाजन करें।
शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्ठयाऽङ्कुशमुद्रया। ओं हां हं हों ह्रूं फट् । स्वाहान्तेन हृदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना
शस्त्र में पाश सहित, ज्येष्ठा की अंकुश मुद्रा से; ॐ हां हं हों ह्रूं फट्। स्वाहा के साथ हृदय में खींचकर, उसी से शुद्ध आत्मा के साथ करें।
गृहीत्वा तं नमोन्तेन निजात्मनि नियोजयेत् । ओं हां हं होम् आत्मने नमः। पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया
उसे लेकर 'नमः' शब्द से अपने ही आत्मा में स्थापित करें; ॐ हां हं होम आत्मने नमः। पहले की तरह पितरों का संयोग ध्यान कर, उद्भव मुद्रा से करें।
वामया तदनेनैव देवीगर्भे विनिक्षिपेत्। ओं हां हं हां आत्मन नमः। देहोत्पत्तौ हृदा ह्येवं शिरसा जन्मना तथा
बाएं हाथ से, इसी प्रकार, देवी के गर्भ में स्थापित करें; ॐ हां हं हां आत्मना नमः। देह की उत्पत्ति में हृदय में ऐसे ही, और जन्म के समय सिर में भी।
सहैतेन च पर्य्यन्ताः कथ्यन्तेऽथ पदान्यपि। व्यापिन् ओं अरूप ओं प्रमथ ओं तेजः ओं ज्योतिः ओं पुरुष ओं अग्ने ओं अधूम ओं अभस्म ओं अनादि ओं नाना ओं धूधू ओं भूः ओं भुवः ओं स्वः अनिधन निधनोद्भव शिव शर्व परमात्मन् महेश्वर महादेव सद्भावेश्वर महातेजः योगाधिपतये मुञ्च प्रथम सर्व सर्वेसर्वेति द्वात्रिंशत् पदानि। बीजभावे त्रयो मन्त्रा वामदेवः शिवः शिखा
इनके साथ ही सीमा बताई जाती है, और ये नाम भी कहे जाते हैं— व्यापिन, ॐ; अरूप, ॐ; प्रमथ, ॐ; तेज, ॐ; ज्योति, ॐ; पुरुष, ॐ; अग्ने, ॐ; अधूम, ॐ; अभस्म, ॐ; अनादि, ॐ; नाना, ॐ; धूधू, ॐ; भूः, ॐ; भुवः, ॐ; स्वः; अनिधन, निधनोद्भव, शिव, शर्व, परमात्मा, महेश्वर, महादेव, सद्भावेश्वर, महातेज, योगाधिपति, मुंच, प्रथम, सर्व, सर्वेसर्व—इस प्रकार बत्तीस नाम। बीज रूप में तीन मंत्र हैं— वामदेव, शिव, शिखा।
सूत्रं देहे स्वमन्त्रेण प्रविश्यैनां वियोजयेत् । ओं हां खीं हां प्रतिष्ठाकलापाशाय ओं फट् स्वाहान्तेनानैनैव पूरकेणाङ्कुशमुद्रया समाकर्षेत् ततः ओं हां ह्रूं ह्रां ह्रूं प्रतितष्ठा कलापाशाय ह्रं फडित्यनेन संहारमुद्रया कुम्भकेन हृदयादधो नाडीसूत्रादादाय ओं हां ह्रूं ह्रां हां प्रतिष्ठाकलापाशाय नम इत्यनेनोद्भवमुद्रया रेचकेन कुम्भे समारोपयेत् ओं हां ह्रीं प्रतिष्ठाकलापशाय नम इत्यनेनार्च्चयित्वा सम्पूज्य स्वाहान्तेनाहुतीनां त्रयेण सन्निधाय ततः ओं हां विष्णवे नम इति विष्णुमावाह्य सम्पूज्य सन्तर्प्य। विष्णो तवाधिकारेऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं
अपने मंत्र से देह में सूत्र प्रवेश कर उसे अलग करना चाहिए; ॐ हां खीं हां प्रतिष्ठा कलापाशाय ॐ फट् स्वाहा—इससे पूरक के साथ अंकुश मुद्रा करके उसे खींचना चाहिए। फिर ॐ हां ह्रूं ह्रां ह्रूं प्रतिष्ठा कलापाशाय ह्रं फड्—संहार मुद्रा और कुम्भक से हृदय के नीचे से नाड़ी सूत्र लेकर, ॐ हां ह्रूं ह्रां हां प्रतिष्ठा कलापाशाय नमः—उद्भव मुद्रा और रेचक से कुम्भ में स्थापित करें। ॐ हां ह्रीं प्रतिष्ठा कलापाशाय नमः—इससे पूजन कर, स्वाहा से तीन आहुति देकर, फिर ॐ हां विष्णवे नमः—विष्णु का आह्वान, पूजन और तृप्ति करें: 'हे विष्णु, आपके इस अधिकार में मैं साधक को दीक्षा देता हूँ।'