अग्निर्ज्योतीति दृष्टिञ्च दद्याद्वै भद्रपीठके। ततः शक्लानि पुष्पाणि घृतं सिद्धार्थकं तथा
'अग्नि ही प्रकाश है'—ऐसा कहते हुए शुभ आसन पर दृष्टि डालें; फिर श्वेत फूल, घी और सफेद सरसों अर्पित करें।
दूर्व्वां कुशाग्रं देवस्य दद्याच्छिरसि देशिकः। मधुवातेति मन्त्रेण नेत्रे चाभ्यञ्जयेद् गुरुः
आचार्य देवता के सिर पर दूर्वा और कुशा की नोक रखें; 'मधुवात' मंत्र से गुरु नेत्रों का अभिषेक करें।
हिरण्यगर्भमन्त्रेण इमं मेति च कीर्त्तयेत् घृतेनाभ्यञ्जयेत् पश्चात् पठन् घृतवतीं पुनः
हिरण्यगर्भ मंत्र से 'इमं मे' का उच्चारण करते हुए, पहले घी से अभिषेक करें। फिर पाठ करते हुए, घी से दोबारा अभिषेक करें।
मसूरपिष्टेनोद्वर्त्य अतो देवेति कीर्त्तयन्। क्षालयेदुष्णतीर्थजैः स्नानं पावमानीति रत्नजैः
मसूर की दाल के आटे से शरीर मलकर, 'अतो देव' का उच्चारण करें। फिर तीर्थ के गरम जल से स्नान करें और स्नान के लिए रत्नजल के साथ 'पावमानी' मंत्र पढ़ें।
द्रुपदादिवेत्यनुलिम्पेदापो हिष्ठेति सेचयेत्। नदीजैस्तीर्थजैः स्नानं पावमानीति रत्नजै
'द्रुपदादि' मंत्र से लेप करें और 'आपो हिष्ठ' कहते हुए जल छिड़कें। स्नान के लिए नदी या तीर्थ के जल में 'पावमानी' मंत्र और रत्नजल का प्रयोग करें।
समुद्रं गच्छ चन्दनैस्तीर्थमृत्कलशेन च। शन्नो देवीः स्नापयेच्च गायत्र्याप्युष्णवारिणा
समुद्र तट पर चंदन और तीर्थ की मिट्टी के कलश के साथ जाएं। 'शन्नो देविः' मंत्र पढ़ते हुए गायत्री मंत्र और गरम जल से स्नान करें।
पञ्चमृद्भिर्हिरण्येति स्नापयेत्परमेश्वरम्। सिकताद्भिरिमं मेति वल्मीकोदघटेन च
पाँच प्रकार की मिट्टी से 'हिरण्य' मंत्र बोलते हुए परमेश्वर का स्नान कराएं। बालू से 'इमं मे' मंत्र के साथ और दीमक के टीले के कलश से भी स्नान कराएं।
तद्धिष्णोरिति ओषध्यद्भिर्था ओषधीति मन्त्रतः। यझायज्ञेति काषायैः पञ्चभिर्गव्यकैस्ततः
'तद्धिष्णोः' मंत्र से औषधियों और जल से स्नान कराएं, 'था औषधि' मंत्र पढ़ें। फिर पाँच गोद्रव्यों से 'यज्ञायज्ञ' मंत्र के साथ स्नान करें।
पयः पृथिव्यां मन्त्रेण याः फलिना फलाम्बुभिः। विश्वतश्चक्षुः सौम्येन पूर्वेण कलसेन च
'पयः पृथिव्यां' मंत्र से फलवाले पौधों के जल से स्नान करें। 'विश्वतश्चक्षुः' मंत्र के साथ पूर्व दिशा के कलश का उपयोग करें।
सोमं राजानमित्येवं विष्णो रराटं दक्षतः। हंसः शुचिः पश्चिमेन कुर्य्यादुद्वर्त्तनं हरेः
'सोमं राजानम्' मंत्र पढ़कर विष्णु का दक्षिण दिशा में स्नान कराएं। 'हंसः शुचिः' मंत्र से पश्चिम दिशा में हरि का अभिषेक करें।
मूर्द्धानन्दिवमन्त्रेण धात्रीं मांसी च के ददेत् । मानस्तोकेति मन्त्रेण गन्धद्वारेति गन्धकैः
'मूर्धानंदिवम्' मंत्र से धात्री और मांसी अर्पित करें। 'मानस्तोक' मंत्र से सुगंधित पदार्थ और 'गंधद्वारे' मंत्र के साथ गंध अर्पित करें।
इदमापेति च घटैरेकाशीतिपदस्थितैः। एह्येहि भगवन् विष्णो लोकानुग्रहकारक
'इदमापेति' मंत्र पढ़ते हुए इक्यासी पदों वाले कलशों का उपयोग करें। 'एहि एहि भगवन् विष्णो', हे विष्णु, लोकों के उपकारक, का उच्चारण करें।
यज्ञभागं गृहाणेमं वासुदेव नमोस्तु ते। अनेनावाह्य देवेशं कुर्यात् कौतुकमोचनम्
'यज्ञभागं गृहाणेमं, वासुदेव नमोस्तु ते' मंत्र पढ़ें। इस मंत्र से देवेश का आवाहन कर, फिर कौतुक का मोचन करें।
मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन देशिकस्यापि मोचयेत्। हिरण्मयेन पाद्यं दद्यादतो देवेति चार्घ्यकम्
'मुंचामि त्वेति' मंत्र से आचार्य का भी मोचन करें। स्वर्ण जल से पाद्य दें और 'अतो देव' मंत्र के साथ अर्घ्य अर्पित करें।
मधुवाता मधुपर्क्कं मयि गृह्मामि चाचमेत्। अक्षन्नमीमदन्तेति किरेद्दूर्वाक्षतं बुधः
'मधुवाता' मंत्र पढ़कर मधुपर्क अर्पित करें और 'मयि गृह्मामि' कहते हुए आचमन करें। 'अक्षन्नमीमदन्तेति' मंत्र से दूर्वा और अक्षत अर्पित करें।
काण्डान्निर्म्मञ्छनं कुर्य्याद्वन्धं गन्धवतीति च। उन्नयामीति माल्यञ्च इदं विष्णु पवित्रकम्
कांडों से आसन बिछाकर 'गंधवतीति' मंत्र पढ़ें। 'उन्नयामिति' मंत्र से माला अर्पित करें और यह पवित्र सूत्र विष्णु को समर्पित करें।
बृहस्पते वस्त्रयुग्मं वेदाहमित्युत्तरीयकम्। महाव्रतेन सकलीपुष्पं चौषधयः क्षिपेत्
'बृहस्पते' मंत्र से वस्त्र का जोड़ा अर्पित करें। 'वेदाहमिति' मंत्र से उत्तरीय दें। 'महाव्रत' मंत्र से सभी पुष्प और औषधियां अर्पित करें।
धूपं दद्याद्धूरसीति विभ्राट्सूक्तेन चाञ्चनम्। युञ्जन्तीति च तिलकं दीर्घायुष्ट्वे ति माल्यकम्
'धूरासिति' मंत्र से धूप अर्पित करें और 'विभ्राट्' सूक्त से अंजन लगाएं। 'युञ्जन्तीति' मंत्र से तिलक करें और 'दीर्घायुष्ट्वे' मंत्र से माला पहनाएं।
इन्द्रच्छत्रेति छत्रन्तु आदर्शन्तु विराजतः। चामरन्तु विकर्णेन भूषां रथन्तरेण च
'इन्द्रछत्र' मंत्र से छाता अर्पित करें। 'विराजतः' मंत्र से दर्पण दें। 'विकर्णेन' मंत्र से चंवर और 'रथंतर' मंत्र से आभूषण अर्पित करें।
व्यजनं वायुदैवत्यैर्मुञ्चामि त्वेति पुष्पकम्। वेदाद्यैः संस्तुतिं कुर्य्याद्धरेः पुरुषसूक्ततः
वायु देवताओं के साथ 'मुंचामि त्वेति' मंत्र पढ़कर पंखा और पुष्प अर्पित करें। वेद मंत्रों से पुरुष सूक्त द्वारा हरि की स्तुति करें।
सर्वमेतत्समं कुर्य्यात् पिण्डिकादौ हरादिके। दैवस्योत्थानसमये सौपर्णं सूक्तमुच्चरेत्
यह सब कार्य पिण्डिका आदि में और हरि आदि के प्रारम्भ में समान रूप से करना चाहिए। जब देवता को जागृत किया जाता है, तब सौपर्ण सूक्त का पाठ करना चाहिए।
उत्तिष्ठेति समुत्थाप्य शय्याया मण्डिकां तथा। श्रीसूक्तेन चशय्यायां विष्णोस्तु शकलीकृतिः
'उत्तिष्ठ' कहकर देवता को उठाते हुए, वैसे ही शय्या की ओढ़नी भी हटानी चाहिए। शय्या पर श्रीसूक्त का पाठ करते हुए विष्णु के लिए विभाजन करना चाहिए।
अतो देवेति सूक्तेन प्रनिमां पिण्डिकां तथा। श्रीसूक्तेन च शय्यायां विष्णोस्तु शकलीकृतिः
'अतो देव' सूक्त से पिण्डिका पर प्रणाम करना चाहिए और शय्या पर श्रीसूक्त से विष्णु के लिए विभाजन करना चाहिए।
मृगराजं वृषं नागं व्यजनं कलशं तथा। वैजयन्ततीं तथा भेरीं दीपमित्यष्टमङ्गलम्
सिंह, वृषभ, नाग, पंखा, कलश, विजय ध्वजा, भेरी (ढोल) और दीपक—ये आठ मंगल वस्तुएँ मानी गई हैं।
दर्शयेदश्वसूक्तेन पाददेशे त्रिपादिति। उखां पिधानकं पात्रमम्बिकां दर्व्विकां ददेत्
पैरों के पास अश्वसूक्त का पाठ करते हुए घोड़े का दर्शन कराएँ और 'त्रिपाद' का उच्चारण करें। अग्निकुंड, ढक्कन, पात्र, अम्बिका और कड़छी भी दें।
मुषलोलूखलं दद्याच्छिलां कम्मार्जनीं तथा। तथा बोजनभाण्डानि गृहोपकरणानि च
मूसल, ओखली, सिल, झाड़ू, भोजन के बर्तन और घर के अन्य सामान भी देना चाहिए।
शिरोदेशे च निद्राख्यं वस्त्ररत्नयुतं घटम्। खणडखाद्यैः पूरयित्वा स्नपनस्य विधिः स्मृतः
सिर के पास 'निद्रा' नामक वस्त्र और रत्नों से सजा घड़ा रखें, उसमें टुकड़ों में भोजन भरें—यही स्नपन की विधि कही गई है।
भगवानुवाच हरेः सान्निध्यकरणमधिवासनमुच्यते ।५९.००१ सर्वज्ञं सर्वगं ध्यात्वा आत्मानं पुरुषोत्तमं ॥५९.००१ ओंकारेण समायोज्य चिच्छक्तिमभिमानिनीं(१) ।५९.००२ निःसार्यात्मैकतां कृत्वा स्वस्मिन्(२) सर्वगते विभौ ॥५९.००२ योजयेन्मरुतां पृथ्वीं वह्निबीजेन दीपयेत् ।५९.००३ संहरेद्वायुना चाग्निं वायुमाकाशतो नयेत् ॥५९.००३ अधिभूतादिदेवैस्तु साध्याख्यैर्विभवैः(१) सह ।५९.००४ तन्मात्रपात्रकान् कृत्वा संहरेत्तत्क्रमाद्बुधः ॥५९.००४ आकाशं मनसाहत्य मनोहङ्करणे कुरु(२) ।५९.००५ अहङ्कारञ्च महति तञ्चाप्यव्याकृते नयेत् ॥५९.००५ अव्याकृतं ज्ञानरूपे वासुदेवः स ईरितः(३) ।५९.००६ स तामव्याकृतिं मायामभ्यष्ट सिसृक्षया ॥५९.००६ सङ्कर्षणं सं शब्दात्मा स्पर्शाख्यमसृजत्प्रभुः ।५९.००७ क्षोभ्य मायां स प्रद्युम्नं तेजोरूपं स चासृजत् ॥५९.००७ अनिरुद्धं रसमात्रं ब्रह्माणं गन्धरूपकं ।५९.००८ अनिरुद्धः स च ब्रह्मा अप आदौ ससर्ज ह ॥५९.००८ तस्मिन् हिरण्मयञ्चाण्डं सोऽसृजत्पञ्चभूतवत् ।५९.००९ तस्मिन् सङ्क्रामिते जीवे(४) शक्तिरात्मोपसंहृता ॥५९.००९ प्राणो जीवेन संयुक्तो वृत्तिमानिति शब्द्यते ।५९.०१० जीवोव्याहृतिसञ्ज्ञस्तु प्राणेष्वाध्यात्मिकः स्मृतः ॥५९.०१० प्राणैर्युक्ता ततो बुद्धिः सञ्जाता चाष्टमूर्तिकी(५) ।५९.०११ अहङ्कारस्ततो जज्ञे मनस्तस्मादजायत ॥५९.०११ अर्थाः प्रजज्ञिरे पञ्च सङ्कल्पादियुतास्ततः ।५९.०१२ शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्ध इति स्मृता ॥५९.०१२ ज्ञानशक्तियुतान्येतैरारब्धानीन्द्रियाणि तु ।५९.०१३ त्वक्श्रोत्रघ्राणचक्षूंषि जिह्वाबुद्धीन्द्रियाणि तु ॥५९.०१३ पादौ पायुःस्तथा पाणी वागुपस्थश्च पञ्चमः ।५९.०१४ कर्मेन्द्रियाणि चैतानि पञ्चभूतान्यतः शृणु ॥५९.०१४ आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा ।५९.०१५ स्थूलमेभिः शरीरन्तु सर्वाधारं प्रजायते ॥५९.०१५ एतेषां वाचका मन्त्रा न्यासायोच्यन्त उत्तमाः ।५९.०१६ जीवभूतं मकारन्तु देवस्य(१) व्यापकं न्यसेत् ॥५९.०१६ प्राणतत्त्वं भकारन्तु जीवोपाधिगतं न्यसेत् ।५९.०१७ हृदयस्थं बकारन्तु बुद्धितत्त्वं न्यसेद्बुधः ॥५९.०१७ फकारमपि तत्रैव अहङ्कारमयं न्यसेत् ।५९.०१८ मनस्तत्त्वं पकारन्तु न्यसेत्सङ्कल्पसम्भवं ॥५९.०१८ शब्दतन्मात्रतत्त्वन्तु नकारं मस्तके न्यसेत् ।५९.०१९ स्पर्शात्मकं धकारन्तु वक्त्रदेशे तु विन्यसेत् ॥५९.०१९ दकारं रूपतत्त्वन्तु हृद्देशे विनिवेशयेत्(२) ।५९.०२० थकारं वस्तिदेशे तु रसतन्मात्रकं न्यसेत् ॥५९.०२० तकारं गन्धतन्मात्रं जङ्घयोर्विनिवेशयेत् ।५९.०२१ णकारं श्रोत्रयोर्न्यस्य ढकारं विन्यसेत्त्वचि ॥५९.०२१ डकारं नेत्रयुग्मे तु रसनायां ठकारकं ।५९.०२२ टकारं नासिकायान्तु ञकारं वाचि विन्यसेत् ॥५९.०२२ झकारं करयोर्न्यस्य पाणितत्त्वं विचक्षणः ।५९.०२३ जकारं पदयोर्न्यस्य छं पायौ चमुपस्थके ॥५९.०२३ विन्यसेत्पृथिवीतत्त्वं ङकारं पादयुग्मके ।५९.०२४ वस्तौ घकारं गं तत्त्वं तैजसं हृदि विन्यसेत् ॥५९.०२४ खकारं वायुतत्त्वञ्च नासिकायां निवेशयेत् ।५९.०२५ ककारं विन्यसेन्नित्यं खतत्त्वं मस्तके बुधः ॥५९.०२५ हृत्पुण्डरीके विन्यस्य यकारं सूर्यदैवतं ।५९.०२६ द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिःसृताः ॥५९.०२६ कलाषोडशसंयुक्तं मकारं तत्र विन्यसेत् ।५९.०२७ तन्मध्ये चिन्तयेन्मन्त्री विन्दुं वह्नेस्तु मण्डलं ॥५९.०२७ हकारं(१) विन्यसेत्तत्र प्रणवेन सुरोत्तमः ।५९.०२८ ओं आं परमेष्ठ्यात्मने आं नमः पुरुषात्मने ॥५९.०२८ ओं वां मनोनिवृत्त्यात्मने नाञ्च विश्वात्मने नमः ।५९.०२९ ओं वं नमः सर्वात्मने इत्युक्ताः पञ्च शक्तयः(२) ॥५९.०२९ स्थाने तु प्रथमा योज्या द्वितीया आसने मता ।५९.०३० तृतीया शयने तद्वच्चतुर्थी पानकर्मणि(३) ॥५९.०३० प्रत्यर्चायां(४) पञ्चमी स्यात्पञ्चोपनिषदः स्मृताः ।५९.०३१ हूङ्कारं(५) विन्यसेन्मध्ये ध्यात्वा मन्त्रमयं हरिं ॥५९.०३१ यां मूर्तिं स्थापयेत्तस्मात्(६) मूलमन्त्रं न्यसेत्ततः ।५९.०३२ ओं नमो भगवते वासुदेवाय मूलकं ॥५९.०३२ शिरोघ्राणललाटेषु मुखकण्ठहृदि क्रमात् ।५९.०३३ भुजयोर्जङ्घयोरङ्घ्य्रोः केशवं शिरसि न्यसेत् ॥५९.०३३ नारायणं न्यसेद्वक्त्रे ग्रीवायां माधवं न्यसेत् ।५९.०३४ गोविन्दं भुजयोर्न्यस्य विष्णुं च हृदये न्यसेत् ॥५९.०३४ मधुसूदनकं पृष्ठे वामनं जठरे न्यसेत् ।५९.०३५ कक्ष्यान्त्रिविक्रमं न्यस्य जङ्घायां श्रीधरं न्यसेत् ॥५९.०३५ हृषीकेशं दक्षिणायां पद्मनाभं तु गुल्फके ।५९.०३६ दामोदरं पादयोश्च हृदयादिषडङ्गकं ॥५९.०३६ एतत्साधारणं प्रोक्तमादिर्मूर्तेस्तु सत्तम ।५९.०३७ अथवा यस्य देवस्य प्रारब्धं स्थापनं भवेत् ॥५९.०३७ तस्यैव मूलमन्त्रेण सजीवकरणं भवेत् ।५९.०३८ यस्या मूर्तेस्तु यन्नाम तस्याद्यं चाक्षरं च यत् ॥५९.०३८ तत्स्वैरैर्द्वादशैर्भेद्य ह्यङ्गानि परिकल्पयेत् ।५९.०३९ हृदयादीनि देवेश मूलञ्च दशमाक्षरं ॥५९.०३९ यथा देवे तथा देहे(१) तत्त्वानि विनियोजयेत् ।५९.०४० चक्राब्जमण्दले विष्णुं यजेद्गन्धादिना तथा(२) ॥५९.०४० पूर्ववच्चासनं ध्यायेत्सगात्रं(३) सपरिच्छदं ।५९.०४१ शुभञ्चक्रं द्वादशारं ह्युपरिष्टाद्विचिन्तयेत् ॥५९.०४१ त्रिनाभिचक्रं द्विनेमि स्वरैस्तच्च समन्वितं ।५९.०४२ पृष्ठदेशे ततः प्राज्ञः प्रकृत्यादीन्निवेशयेत् ॥५९.०४२ पूजयेदारकाग्रेषु(४) सूर्यं द्वादशधा पुनः ।५९.०४३ कलाषोडशसंयुक्तं सोमन्तत्र विचिन्तयेत् ॥५९.०४३ सबलं त्रितयं नाभौ चिन्तयेद्देशिकोत्तमः ।५९.०४४ पद्मञ्च द्वादशदलं पद्ममध्ये विचिन्तयेत् ॥५९.०४४ तन्मध्ये पौरुषीं शक्तिं ध्यात्वाभ्यर्च्य च दिशिकः(१) ।५९.०४५ प्रतिमायां हरिं न्यस्य तत्र तं पूजयेत्सुरान्(२) ॥५९.०४५ गन्धपुष्पादिभिः सम्यक्साङ्गं सावरणं क्रमात् ।५९.०४६ द्वादशाक्षरवीजैस्तु केशवादीन् समर्चयेत् ॥५९.०४६ द्वादशारे मण्डले तु लौकपालादिकं क्रमात् ।५९.०४७ प्रतिमामर्चयेत्पश्चाद्गन्धपुष्पादिभिर्द्विजः ॥५९.०४७ पौरुषेण तु सूक्तेन श्रियाः सूक्तेन पिण्डिकां ।५९.०४८ जननादिक्रमात्पश्चाज्जनयेद्वैष्णवानलं ॥५९.०४८ हुत्वाग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः ।५९.०४९ अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्यग्निरुच्यते ॥५९.०४९ दक्षिणेग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः ।५९.०५० अग्निमग्नीति पूर्वे तु कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः ॥५९.०५० उत्तरे प्रणयेदग्निमग्निमग्नी हवामहे ।५९.०५१ अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्यग्निरुच्यते ॥५९.०५१ पलाशसमिधानान्तु अष्टोत्तरसहस्रकं ।५९.०५२ कुण्डे कुण्डे होमयेच्च व्रीहीन् वेदादिकैस्तथा ॥५९.०५२ साज्यांस्तिलान् व्याहृतिभिर्मूलमन्त्रेण वै घृतं ।५९.०५३ कुर्यात्ततः शान्तिहोमं मधुरत्रितयेन च ॥५९.०५३ द्वादशार्णैः स्पृशेत्पादौ नाभिं हृन्मस्तकं ततः ।५९.०५४ घृतं दधि पयो हुत्वा स्पृशेन्मूर्धन्यथो ततः ॥५९.०५४ स्पृष्ट्वा शिरोनाभिपादांश्चतस्रः स्थापयेन्नदीः(१) ।५९.०५५ गङ्गा च यमुना गोदा क्रमान्नाम्ना सरस्वती ॥५९.०५५ दहेत्तु विष्णुगायत्र्या गायत्र्या श्रपयेच्चरुं ।५९.०५६ होमयेच्च बलिं दद्यादुत्तरे भोजयेद्द्विजान् ॥५९.०५६ सामाधिपानां तुष्ट्यर्थं हेमगां गुरवे ददेत् ।५९.०५७ दिक्पतिभ्यो बलिं दत्त्वा रात्रौ कुर्याच्च जागरं ।५९.०५७ ब्रह्मगीतादिशब्देन सर्वभागधिवासनात् ॥५९.०५७ इत्यादिमहापुराणे आग्नेये अधिवासनं नाम ऊनषष्टितमोऽध्यायः ॥ भगवानुवाच हरेः सान्निध्यकरणमधिवासनमुच्यते। सर्व्वज्ञं सर्वगं ध्यात्वा आत्मानं पुरुषोत्तमम्
ओंकारेण समायोज्य चिच्छक्तिमभिमानिनीम् । निः सार्य्यात्मैकतां कृत्वास्वस्मिन् सर्वगते विभौ
ओंकार द्वारा अपनी चैतन्य शक्ति को जोड़कर, आत्मा की अद्वैतता स्थापित कर, उसे सर्वव्यापी प्रभु में लीन करना चाहिए।
योजयेः मरुता पृथ्वीं वह्निबीजेन पीपयेत्। संहरेद्वायुना चाग्निं वायुमाकाशतो नयेत्
पृथ्वी को वायु से जोड़ें, अग्नि के बीज से प्रज्वलित करें; फिर अग्नि को वायु में विलीन करें और वायु को आकाश में ले जाएँ।
भगवान ने कहा—हरि की उपस्थिति के लिए अधिवासन कहा गया है। सर्वज्ञ, सर्वव्यापी पुरुषोत्तम आत्मा का ध्यान करते हुए, ओंकार के साथ चैतन्य शक्ति को जोड़कर, आत्मा की एकता का अनुभव करना चाहिए।