अर्क्काशंपूर्ववत् त्यक्त्वा षट स्थानानि विवर्त्तयेत्। शिरोन्नतिः प्रकर्त्तव्या ललाटं नासिका ततः
पहले की तरह सूर्य के समान रूप को छोड़कर, छह स्थानों की रचना करनी चाहिए। सिर की ऊँचाई बनानी चाहिए, फिर ललाट और नाक का निर्माण करें।
वदनं चिवुकं ग्रीवा युगभागैर्भुजाक्षिभिः। कराभ्यां मुकुलीकृत्य प्रतिमायाः प्रमाणतः
मुख, ठुड्डी और गला, भुजाओं और आँखों के भागों के अनुसार बनाएँ। दोनों हाथों को कली के समान बनाकर, प्रतिमा के माप के अनुसार गढ़ें।
मुखं प्रति समः कार्या विस्तारादष्टमांशतः। चतुर्मुखं मया प्रोक्तं त्रिमुखञ्चोच्यते श्रृणु
मुख का आकार चौड़ाई के आठवें भाग के बराबर समान बनाना चाहिए। मैंने चार मुख वाले का वर्णन किया है, अब तीन मुख वाले के बारे में सुनो।
कर्णपादाधिकास्तस्य ललाटादीनि निर्दिशेत्। भुजौ चतुर्भिर्भागैम्तु कर्त्तव्यौ पञ्चिमोर्जितम्
उसमें कान और पाँव अधिक प्रमुख होते हैं। ललाट आदि अंगों को दर्शाना चाहिए, और दोनों भुजाएँ चार भागों से बनानी चाहिए, पाँचवाँ भाग छोड़ देना चाहिए।
विस्तरादष्टमांशेन मुखानां प्रतिनिर्गमः। एकवक्त्रं तथा कार्य्यं पूर्वस्यां सौम्यलोचनम्
मुखों का निकलना चौड़ाई के आठवें भाग से होता है। इसी प्रकार एक मुख भी बनाना चाहिए, जिसमें पूर्व दिशा की ओर कोमल नेत्र हों।
ललाटनासिकावक्त्रग्नीवायाञ्च विवर्त्तयेत्। भुजाच्च पञ्चमांशेन भुजहीनं विवर्तयेत्
ललाट, नाक, मुख और गला का निर्माण करें। भुजाएँ पाँचवें भाग से बनाएँ, और यदि भुजाएँ न हों तो उन्हें छोड़ दें।
विस्तारस्य षडंशेन मुखैर्निर्गमनं हितम्। सर्वषां मुखलिङ्गानां त्रपुषं वाथ कुक्कुटम्
चौड़ाई के छठे भाग से मुखों का निकलना उचित है। सभी मुख वाले लिंगों के लिए टिन या मुर्गे का आकार उपयुक्त माना गया है।
भगवानुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रतिमानान्तु पिण्डिकाम्। दैर्घ्येण प्रतिमातुल्या तदर्द्धेन तु विस्तृता
भगवान ने कहा—अब मैं प्रतिमाओं की पीठिका के बारे में बताऊँगा। उसकी लंबाई प्रतिमा के बराबर होनी चाहिए और चौड़ाई उसकी आधी।
उच्छितायामतोर्द्धेन सुविस्तारार्द्धभागतः। तृतीयेन तु वा तुल्यं तत्त्रिभागेण मेखला
उसकी ऊँचाई लंबाई की आधी होनी चाहिए, या यदि बहुत चौड़ी हो तो एक तिहाई। मेखला (पट्टा) का भाग भी एक तिहाई होना चाहिए।
खातं च तत्प्रमाणं तु किञ्चिदुत्तरतो नतम्। विस्तारस्य चतुर्थेन प्रणालस्य विनिर्गमः
गड्ढे का माप भी उसी के अनुसार रखें, जो थोड़ा उत्तर की ओर झुका हो। नाली का निकास चौड़ाई के चौथे भाग से बनाना चाहिए।
सममूलस्य विस्तारमग्ने कुर्य्यात्तदर्द्धतः। विस्तारस्य तृतीयेन तोयमार्गन्तु कारयेत्
हे अग्नि, आधार की चौड़ाई बराबर रखनी चाहिए और उसकी लम्बाई उसका आधा होनी चाहिए। जल की नाली लम्बाई का एक तिहाई भाग बनानी चाहिए।
उच्छायं पूर्ववत् कुर्य्याद्भागषोडशसङ्ख्यया। अधः षट्कं द्विभागन्तु कण्ठं कुर्यात्त्रिभागकम्
ऊपर की निकासी पहले की तरह सोलह भागों में बनानी चाहिए। नीचे का भाग छह इकाई का, गला दो भाग का और कंठ तीन भाग का बनाना चाहिए।
शेषास्त्वेकैकशः कार्याः प्रतिष्ठानिर्गमास्तथा। पट्टिका पिण्डिका चेयं सामान्यप्रतिमासु च
बाकी हिस्से एक-एक करके बनाएं, साथ ही आधार और निकासी भी। यह पट्टी और पीठिका सभी मूर्तियों में समान रूप से होती है।
प्रासादद्वारमानेन प्रतिमाद्वारमुच्यते । गजव्यालकसंयुक्ता प्रभा स्यात् प्रतिमासु च
मूर्ति का द्वार, प्रासाद के द्वार के नाप के अनुसार बनता है। मूर्ति की प्रभा को हाथी और व्याल से सजाना चाहिए।
पिण्डिकापि यथाशोभं कर्त्तव्या सततं हरेः। सर्वेषामेव देवानां विष्णूक्तं मानमुच्यते। देवीनामपि सर्वासं लक्ष्म्युक्तं मानमुच्यते
पीठिका भी हरि के अनुसार सदा सुंदर बनानी चाहिए। सभी देवताओं के लिए विष्णु द्वारा बताए गए माप का पालन करें और सभी देवियों के लिए लक्ष्मी द्वारा बताए गए माप का।
दिक्पालयागकथनं भगवानुवाच प्रतिष्ठापञ्चकं वक्ष्ये प्रतिमात्मा तु पूरुषः ।५६.००१ प्रकृतिः पिण्डिका लक्ष्मीः प्रतिष्ठा योगकस्तयोः ॥५६.००१ इच्छाफलार्थिभिस्तस्मात्प्रतिष्ठा क्रियते नरैः ।५६.००२ गर्भसूत्रं तु निःसार्य(२) प्रासादस्याग्रतो गुरुः ॥५६.००२ अष्टषोडशविंशान्तं मण्डपञ्चाधमादिकम् ।५६.००३ स्नानं कलशार्थञ्च यागद्रव्यार्थमर्धतः ॥५६.००३ त्रिभागेणार्धभागेन वेदिं कुर्यात्तु शोभनाम् ।५६.००४ कलशैर्घटिकाभिश्च वितानाद्यैश्च भूषयेत् ॥५६.००४ पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य सर्वद्रव्याणि धारयेत् ।५६.००५ अलङ्कृतो गुरुर्विष्णुं ध्यात्वात्मानं प्रपूजयेत् ॥५६.००५ अङ्गुलीयप्रभृतिभिर्मूर्तिपान् वलयादिभिः ।५६.००६ कुण्डे कुण्डे स्थापयेच्च मूर्तिपांस्तत्र पारगान् ॥५६.००६ चतुष्कोणे चार्धकोणे वर्तुले पद्मसन्निभे ।५६.००७ पूर्वादौ तोरणार्थन्तु पिप्पलोडुम्बरौ वटं ॥५६.००७ प्लक्षं सुशोभनं पूर्वं सुभद्रन्दक्षतोरणं ।५६.००८ सुकर्म च सुहोत्रञ्च आप्ये सौम्ये समुच्छ्रयम् ॥५६.००८ पञ्चहस्तं तु संस्थाप्य स्योनापृथ्वीति पूजयेत् ।५६.००९ तोरणस्तम्भमूले तु कलशान्मङ्गलाङ्कुरान् ॥५६.००९ प्रदद्यादुपरिष्टाच्च कुर्याच्चक्रं सुदर्शनं ।५६.०१० पञ्चहस्तप्रमाणन्तु ध्वजं कुर्याद्द्विचक्षणः ॥५६.०१० वैपुल्यं चास्य कुर्वीत षोडशाङ्गुलसन्मितं ।५६.०११ सप्तहस्तोच्छ्रितं वास्य कुर्यात्कुण्डं सुरोत्तम(१) ॥५६.०११ अरुणोग्निनिभश्चैव कृष्णः शुक्लोथ पीतकः ।५६.०१२ रक्तवर्णस्तथा श्वेतः श्वेतवर्णादिकक्रमात् (२) ॥५६.०१२ कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुण्डरीकोथ वामनः ।५६.०१३ शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः ॥५६.०१३ पूज्या कोटिगुणैर्युक्ताः पूर्वाद्या ध्वजदेवताः ।५६.०१४ जलाढकसुपूरास्तु पक्वविम्बोपमा घटाः ॥५६.०१४ अष्टाविंशाधिकशतं कालमण्डनवर्जिताः ।५६.०१५ सहिरण्या वस्त्रकण्ठाः सोदकास्तोरणाद्वहिः ॥५६.०१५ घटाः स्थाप्याश्च पूर्वादौ वेदिकायाश्च कोणगान् ।५६.०१६ चतुरः स्थापयेत्कुम्भानाजिघ्रेति च मन्त्रतः ॥५६.०१६ कुम्भेष्वावाह्य शक्रादीन् पूर्वादौ पूजयेत्क्रमात् ।५६.०१७ इन्द्रागच्छ देवराज वज्रहस्त गजस्थित ॥५६.०१७ पूर्वद्वारञ्च मे रक्ष देवैः सह नमोस्तु ते ।५६.०१८ त्रातारमिन्द्रमन्त्रेण अर्चयित्वा यजेद्बुधः ॥५६.०१८ आगच्छाग्रे शक्तियुत(१) च्छागस्थ बलसंयुत ।५६.०१९ रक्षाग्नेयीं दिशं देवैः पूजां गृह नमोस्तु ते ॥५६.०१९ अग्निमूर्धेतिमन्त्रेण(२) यजेद्वा आग्नेय नमः ।५६.०२० महिषस्थ यमागच्छ दण्डहस्त महाबल ॥५६.०२० रक्ष त्वं दक्षिणद्वारं वैवस्वत नमोस्तु ते ।५६.०२१ वैवस्वतं सङ्गमनमित्यनेन यजेद्यमं ॥५६.०२१ नैर्ऋतागच्छ खड्गाढ्य बलवाहनसंयुत(३) ।५६.०२२ इदमर्घ्यमिदं पाद्यं रक्ष त्वं नैर्ऋतीं दिशं ॥५६.०२२ एष ते नैर्ऋते मन्त्रेण यजेदर्घ्यादिभिर्नरः ।५६.०२३ मकरारूढ वरुण पाशहस्त महाबल ॥५६.०२३ आगच्छ पश्चिमं द्वारं रक्ष रक्ष नमोस्तु ते ।५६.०२४ उरुं हि राजा वरुणं यजेदर्घ्यादिभिर्गुरुः ॥५६.०२४ आगच्छ वायो सबल ध्वजहस्त सवाहन ।५६.०२५ वायव्यं रक्ष देवैस्त्वं समरुद्भिर्नमोस्तु ते ॥५६.०२५ वात इत्यादिभिश्चार्वेदोन्नमो वायवेपि वा ।५६.०२६ आगच्छ सोम सबला गदाहस्त सवाहन ॥५६.०२६ रक्ष त्वमुत्तरद्वारं सकुवेर नमोस्तु ते ।५६.०२७ सोमं राजानमिति वा यजेत्सोमाय वै नमः ॥५६.०२७ आगच्छेशान सबल शूलहस्त वृषस्थित ।५६.०२८ यज्ञमण्डपस्यैशानीं दिशं रक्ष नमोस्तु ते ॥५६.०२८ ईशानमस्येति यजेदीशानाय नमोपि वा ।५६.०२९ ब्रह्मन्नागच्छ हंसस्थ स्रुक्स्रुवव्यग्रहस्तक ॥५६.०२९ सलोकोर्ध्वां दिशं रक्ष यज्ञस्याज नमोस्तु ते ।५६.०३० हिरण्यगर्भेति यजेन्नमस्ते ब्रह्मणेपि वा ॥५६.०३० अनन्तागच्छ चक्राढ्य कूर्मस्थाहिगणेश्वर ।५६.०३१ अधोदिशं रक्ष रक्ष अनन्तेश नमोस्तु ते ।५६.०३१ नमोस्तु सर्पेति यजेदनन्ताय नमोपि वा ॥५६.०३१ इत्यादिमहापुराणे आग्नेये दिक्पतियागो नाम षट्पञ्चाशत्तमोध्यायः ॥ भगवानुवाच प्रतिष्ठापञ्चकं वक्ष्ये प्रतिमात्मा तु पूरुषः। पिण्डिका लक्ष्मीः प्रतिष्ठा योगकस्तयोः
इच्छाफलार्थिभिस्तस्मात्प्रतिष्ठा क्रियते नरैः। गर्भसूत्रं तु निः सार्य प्रासादस्याग्रतो गुरुः
इच्छा और फल की कामना करने वाले लोग ही प्रतिष्ठा करते हैं। आचार्य को गर्भसूत्र मन्दिर के आगे निकालना चाहिए।
अष्टषोडशविंशान्तं मण्डपञ्चाधमादिकम्। स्नानार्थं कलशार्थञ्च यागद्रव्यार्थमर्द्धतः
आठ, सोलह और बीस तक मंडप और उसके नीचे के भाग बनाए जाते हैं; स्नान, कलश और यज्ञ सामग्री के आधे भाग के लिए।
त्रिभागेणार्द्धभागेन वेदिं कुर्यात्तु शोभनाम्। कलशैर्घटिकाभिश्च वितानाद्यैश्च भूषयेत्
वेदी को तीन भाग और आधा भाग लेकर सुंदर बनाएं। उसे कलश, घटी, छत्र आदि से सजाएं।
पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य सर्वद्रव्याणि धारयेत्। अलङ्कृतो गुरुर्विष्णुं ध्यात्वात्मानं प्रपूजयेत्
पंचगव्य से सब वस्तुओं का छिड़काव करके उन्हें सजा दें। सुसज्जित आचार्य, विष्णु का ध्यान करके, स्वयं की पूजा करें।
अङ्गुलीयप्रभृतिभिर्मूत्तिपान् वलयादिभिः। कुण्डे कुण्डे स्थापयेच्च मूर्त्तिपांस्तत्र पारगान्
अंगूठी आदि और कंगन आदि से मूर्तिपालकों को हर कुण्ड में स्थापित करें, जो वहाँ पारंगत हों।
चतुष्कोणे चार्द्धकोणे वर्तुले पद्मसन्निभेः। पूर्वादौ तोरणार्थन्तु पिप्पलोडुम्बरौ वटम्
चतुर्भुज, अर्धकोण, वृत्त और कमल के आकार में; पूर्व दिशा में सबसे पहले तोरण के लिए पीपल, उदुम्बर और वट वृक्ष का उपयोग करें।
प्लक्षं सुशोभनं पूर्वं सुभद्रन्दक्षतोरणम्। सुकर्म च सुहोत्रञ्च आप्ये सौम्ये समुच्छयम्
सुंदर प्लक्ष वृक्ष को पहले रखें, तोरण के लिए शुभद्र और अंडक वृक्ष लगाएँ। आप्य और सौम्य दिशाओं के लिए सुकर्म और सुहोत्र वृक्ष तथा ऊँचाई के लिए भी।
पञ्चहस्तं तु संस्थाप्य स्योनापृथ्वीति पूजयेत्। तोरणस्तम्भमूले तु कलशान्मङ्गलाङ्कुशन्
पाँच हस्त की स्थापना करके, स्योन और पृथ्वी की पूजा करें। तोरण के स्तंभ के नीचे कलशों में मंगल अंकुर रखें।
प्रदद्यादुपरिष्टाच्च कुर्य्याच्चक्रं सुदर्शनम्। पञ्चहस्तप्रमाणन्तु ध्वजं कुर्य्याद्विचक्षणः
ऊपर उन्हें अर्पित करें और सुंदर चक्र भी बनाएं। ध्वज को भी पाँच हस्त की माप में बनाना चाहिए।
वैपुल्यं चास्य कुर्वीत षोडशाङ्गुलसम्मितम्। सप्तहस्तोच्छितं वास्य कुर्य्यात् कुण्डं सुरोत्तम
उसकी चौड़ाई सोलह अंगुल की रखें। सबसे उत्तम कुण्ड सात हस्त ऊँचा बनाएं।
अरुणोग्निनिभश्चैव कृष्णः शुक्लोथ पीतकः। रक्तवर्णस्तथा श्वेतः श्वेतवर्णादिकक्रमात्
अरुण और अग्नि के समान रंग, काला, सफेद या पीला; लाल रंग और फिर सफेद, इस क्रम में।
कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुण्डरीकोथ वामनः। शङ्कुकर्णः सर्व्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः
कुमुद, कुमुदाक्ष, पुण्डरीक और वामन; शंखकर्ण, सर्वनेत्र, सुमुख और सुप्रतिष्ठित।
पूज्या कोटिगुणैर्युक्ताः पूर्व्वाद्या ध्वजदेवताः। जलाढकसुपूरास्तु पक्कविम्बोपमा घटाः
पूर्व दिशा से आरंभ होने वाली ध्वज देवताओं की पूजा करोड़ गुना अधिक भेंटों से करनी चाहिए। जल से भरे हुए घड़े, जो पके हुए फल के समान गोल हों, पूरी तरह भरे होने चाहिए।
अष्टविंशाधिकशतं कालमण्डनवर्जिताः। सहिरण्या वस्त्रकण्ठाः सोदकास्तोरणाद् बहिः
एक सौ अट्ठाईस घड़े, जिन पर कोई सजावट न हो, जिनकी गर्दन पर सोना और कपड़ा बंधा हो और जो जल से भरे हों, तोरण के बाहर रखे जाने चाहिए।
भगवान ने कहा— मैं मूर्ति की पाँच प्रतिष्ठाएँ बताऊँगा। मूर्ति का मुख्य भाग पुरुष है, पीठिका लक्ष्मी है, और प्रतिष्ठा योग है।