અગ્નિપુરાણમ્

ચક્રાદીનાં ત્રયાણાન્તુ શાલગ્રામાર્ચ્ચનં શ્રૃણુ। ઉત્તમા નિષ્ફલા પૂજા કનિષ્ઠા સફલાર્ચના

હવે ચક્રથી શરૂ થતા ત્રણ અવતારોની શાલગ્રામ પથ્થર પર પૂજાની વાત સાંભળો; શ્રેષ્ઠ પૂજા ફળ આપતી નથી, અને સૌથી નીચી પૂજા ફળ આપે છે.

મધ્યમા મૂર્ત્તિપૂજા સ્યાચ્ચક્રાવ્જે ચતુરસ્રકે। પ્રણવં હૃદિ વિન્યસ્ય ષડઙ્ગઙ્કરદેહયોઃ

મધ્યમ પૂજા મૂર્તિપૂજા છે, જે ચક્ર, કમળ અને ચોરસ પર થાય છે; પ્રણવને હૃદયમાં અને છ અંગોને હાથ તથા શરીર પર સ્થાપિત કરીને.

કૃતમુદ્રાત્રયશ્ચક્રાદ્ બહિઃ પૂર્વે ગુરું યજેત્। આપ્યે ગણં વાયવે ચ ધાતારં નૈર્ઋતે યજેત્

ચક્રની બહાર ત્રણ મુદ્રાઓ બનાવી, પહેલા ગુરુની પૂજા કરવી જોઈએ; પૂર્વ દિશામાં વાયુના સમૂહની, અને દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં સર્જનહારની પૂજા કરવી.

વિધાતારઞ્ચ કર્ત્તારં હર્ત્તારં દક્ષસૌમ્યયોઃ। વિષ્વકસેનં યજેદીશે આગ્નેયે ક્ષેત્રપાલકમ્

વ્યવસ્થાપક અને કર્તાની, દક્ષિણ અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં હરણારની પૂજા કરવી; ઈશાન દિશામાં વિશ્વક્સેનની, અને અગ્નિ દિશામાં ક્ષેત્રપાલની પૂજા કરવી.

ઋગાદિવેદાન્ પ્રાગાદૌ આધારાનન્તકં ભુવમ્। પીઠં પદ્મં ચાર્ક વન્દ્રવહ્વ્યાખ્યં મણ્ડલત્રયમ્

ઋગ્વેદ અને અન્ય વેદો પૂર્વ દિશામાં શરૂઆતમાં મૂકવામાં આવે છે; અનંત સુધી ધરતી આધારરૂપ છે; પીઠ, કમળ અને અર્ક, વંદ્ર અને વહવ્ય નામના ત્રણ મંડળો.

આસનં દ્વાદશાર્ણેન તત્ર સ્થાપ્ય શિલાં યજેત્। વ્યસ્તેન ચ સમસ્તેન સ્વબીજેન યજેત્ ક્રમાત્

બાર કાંટાવાળું આસન બનાવી, ત્યાં શિલા મૂકી પૂજા કરવી; અલગ-અલગ અને એકસાથે, પોતાના બીજમંત્રથી ક્રમશઃ પૂજા કરવી.

પૂર્વાદાવથ વેદાદ્યૈર્ગાયત્રીભ્યાં જિતાદિના। પ્રણવેનાર્ચ્ચયેત્ પઞ્ચાન્મુદ્રાસ્તિસ્રઃ પ્રદર્શયેત્

પછી, પૂર્વ દિશામાં વેદો અને ગાયત્રી સાથે, જીતાદિ મંત્રથી, પ્રણવથી પાંચ અવતારોની પૂજા કરવી અને ત્રણ મુદ્રાઓ દર્શાવવી.

વિષ્વક્‌સેનસ્ય ચક્રસ્ય ક્ષેત્રપાલસ્ય દર્શયેત્। શાલગ્રામસ્ય પ્રથમા પૂજાથો નિષ્ફલોચ્યતે

વિશ્વક્સેન, ચક્ર અને ક્ષેત્રપાલ માટે મુદ્રાઓ દર્શાવવી; શાલગ્રામની પ્રથમ પૂજા ફળ આપતી નથી એવું કહેવાય છે.

પૂર્વવત્ ષોડશારઞ્ચ સપદ્મં મણ્ડલં લિખેત્। શઙ્ખચક્રગદાખડ્‌ગૈર્ગુર્વાદ્યં પૂર્વંવદ્યજેત્

પહેલાંની જેમ, સોળ કાંટાવાળું મંડળ કમળ સાથે દોરવું; શંખ, ચક્ર, ગદા અને ખડગ વડે ગુરુ અને અન્યની પહેલા પૂજા કરવી.

પૂર્વે સૌમ્યે ધનુર્બાણાન્ વેદાદ્યૈરાસનં દદેત્। શિલાં ન્યસેદ્ દ્વાદશાર્ણૈસ્તૃતીયં પૂજનં શ્રૃણુ

પૂર્વ અને ઈશાન દિશામાં ધનુષ અને બાણ, વેદો અને અન્ય સાથે આસન આપવું; બાર કાંટાવાળી શિલા મૂકી — હવે ત્રીજી પૂજાની વાત સાંભળો.

અષ્ટારમબ્જં વિલિખેત્ ગુર્વાદ્યં પૂર્વવદ્યજેત્। અષ્ટર્ણેનાસનં દત્ત્વા તેનૈવ ચ શિલાં ન્યસેત્

આઠ કાંટાવાળું કમળ દોરવું, ગુરુ અને અન્યની પહેલા જેવી પૂજા કરવી; આઠ કાંટાવાળું આસન આપી, એ જ રીતે શિલા મૂકી.

પૂજયેદ્દશધા તેન ગાયત્રીભ્યાં જિતં તથા

તે દ્વારા દસ રીતે પૂજા કરવી, અને ગાયત્રી તથા જીતામંત્રથી પણ એ જ રીતે.

ભગવાનુવાચ ઓં રૂપઃ કેશવઃ પદ્મશઙ્ખચક્રગદાધરઃ। નારાયણઃ શઙ્ખપદ્મગદાચક્રી પ્રદક્ષિણમ્

ભગવાને કહ્યું: ઓમ. રૂપ છે કેશવ, જે કમળ, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરે છે; નારાયણ, શંખ, કમળ, ગદા અને ચક્ર સાથે, જમણી બાજુ.

તતો ગદી માધવોરિશઙ્ખપદ્મી નમામિ તમ્। ચક્રકૌમોદકીપદ્મશઙ્ખી ગોવિન્દ ઊર્જિતઃ

પછી, ગદાધારી માધવ, શંખ અને કમળ ધરાવતો ઈશ્વર — હું તેમને નમસ્કાર કરું છું; ગોવિંદ, શક્તિશાળી, ચક્ર, ગદા, કમળ અને શંખ સાથે.

મોક્ષદઃ શ્રીગદી પદ્મી શઙ્ખી વિષ્ણુશ્ચ ચક્રધૃક્। શઙ્ખચક્રાબ્જગદિનં મધુસૂદનમાનમે

મુક્તિ આપનાર, શ્રીગદાધરી, કમળધારી, શંખધારી, વિષ્ણુ, ચક્રધારી; હું મધુસૂદનને નમન કરું છું, જે શંખ, ચક્ર, કમળ અને ગદા સાથે છે.

ભક્ત્યા ત્રિવિક્રમઃ પદ્મગદી ચક્રી ચ શઙ્ખ્યપિ। શઙ્ખચક્રગદાપદ્મી વામનઃ પાતુ માં સદા

ભક્તિથી, ત્રિવિક્રમ, પદ્મગદાધરી, ચક્રધારી અને શંખધારી; વામન, શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળ સાથે, હંમેશા મને રક્ષા કરે.

ગતિદઃ શ્રીધરઃ પદ્મી ચક્રશાર્ઙ્ગી ચ શઙ્ખ્યપિ

માર્ગ આપનાર, શ્રીધર, કમળધારી, ચક્રશારંગી અને શંખધારી.

વરદઃ પદ્મનાભસ્તુ શઙ્ખાબ્જારિગદાધરઃ। દામોદરઃ પદ્મશઙ્ખગદાચક્રી નમામિ તમ્

કૃપા આપનાર પદ્મનાભ, જે શંખ, પદ્મ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરે છે, દામોદર પણ પદ્મ, શંખ, ગદા અને ચક્ર સાથે છે—એવા ભગવાનને હું વંદન કરું છું.

તેને ગદી શઙ્ખચક્રી વાસુદેવોબ્જભૃજ્જગત્। સઙ્કર્ષણો ગદી શઙ્‌ખી પદ્મી ચક્રી ચ પાતુ વઃ

ગદા, શંખ અને ચક્ર ધારણ કરનાર વાસુદેવ જગતને ધારણ કરે છે; સંકર્ષણ પણ ગદા, શંખ, પદ્મ અને ચક્ર સાથે છે—એવો ભગવાન તમારો રક્ષણ કરે.

ગદી ચક્રી શઙ્ખગદી પ્રદ્યુમ્નઃ પદ્મભૃત્ પ્રભુઃ। અનિરુદ્ધસ્ચક્રગદી શઙ્ખી પદ્મી ચ પાતુ નઃ

પ્રદ્યુમ્ન, જે ગદા, ચક્ર, શંખ અને પદ્મ ધારણ કરે છે, એ સ્વામી છે; અનિરુદ્ધ પણ ચક્ર, ગદા, શંખ અને પદ્મ સાથે છે—એવો ભગવાન અમારું રક્ષણ કરે.

સુરેશોર્યબ્જશઙ્ખાઢ્યઃ શ્રીગદી પુરુપોત્તમઃ। અધોક્ષજઃ પદ્મગદી શઙખી ચક્રી ચ પાતુ વઃ

દેવતાઓના સ્વામી, જે પદ્મ અને શંખથી શોભિત છે, ગદા ધારણ કરનાર, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ; અધોક્ષજ પણ પદ્મ, ગદા, શંખ અને ચક્ર સાથે છે—એવો ભગવાન તમારો રક્ષણ કરે.

દેવો નૃસિંહશ્ચક્રાબ્જગદાશઙ્ખી નમામિ તમ્। અચ્યુતઃ શ્રીગદી પદ્મી ચક્રી શઙ્ખી ચ પાતુ વઃ

ચક્ર, પદ્મ, ગદા અને શંખ ધારણ કરનાર દેવ નરસિંહને હું વંદન કરું છું; અચ્યૂત, ગદા, પદ્મ, ચક્ર અને શંખ સાથે, એ તમારો રક્ષણ કરે.

બાલરૂપી શઙ્ખગદી ઉપેન્દ્રશ્ચક્રપદ્મ્યપિ। જનાર્દ્દનઃ પદ્મ ચક્રી શઙ્ખધારી ગદાધરઃ

બાળ સ્વરૂપમાં શંખ અને ગદા ધારણ કરનાર, ઉપેન્દ્ર ચક્ર અને પદ્મ સાથે છે; જનાર્દન પણ પદ્મ, ચક્ર, શંખ અને ગદા ધારણ કરે છે.

શઙ્ખીપદ્મી ચ ચક્રી ચહરિઃ કૌમોદકીધરઃ। કૃષ્ણઃ શઙ્ખી ગદી પદ્મી ચક્રી મે ભુક્તિમુક્તિદઃ

હરી, શંખ, પદ્મ અને ચક્ર સાથે, કૌમોદકી ગદા ધારણ કરે છે; કૃષ્ણ, શંખ, ગદા, પદ્મ અને ચક્ર સાથે, મને ભોગ અને મોક્ષ આપે છે.

આદિ મૂર્ત્તિર્વાસુદેવસ્તસ્માત્ સઙ્કર્પણોભવત્। સઙ્કર્પણાચ્ચ પ્રદ્યુમ્નઃ પ્રદ્યુમ્નાદનિરુદ્ધકઃ

વાસુદેવ મૂળ સ્વરૂપ છે; તેમાંથી સંકર્ષણ ઉત્પન્ન થયો; સંકર્ષણમાંથી પ્રદ્યુમ્ન આવ્યો; પ્રદ્યુમ્નમાંથી અનિરુદ્ધ ઉત્પન્ન થયો.

કેશવાદિપ્રભેદેન એકૈકસ્ય ત્રિધા ક્રમાત્। દ્વાદશાક્ષરકં સ્તોત્રં ચતુર્વિંશાતિમૂર્ત્તિમત્

કેશવથી શરૂ થયેલા ભેદ પ્રમાણે, દરેકનું ત્રણ પ્રકાર છે; બાર અક્ષરનું સ્તોત્ર ચોવીસ સ્વરૂપ ધરાવે છે.

યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ નિર્મલઃ સર્વમાપ્નુયાત્

જે આ સ્તોત્રનું પઠન કરે કે સાંભળે, શુદ્ધ રહી, તે સર્વે ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

ભગવાનુવાચ દશાવતારં મત્સ્યાદિલક્ષણં પ્રવદામિ તે। મત્સ્યાકારસ્તુ મત્સ્યઃ સ્યાત્ કૂર્મઃ કૂર્મ્માકૃતિર્ભવેત્

ભગવાને કહ્યું: હું તને દશ અવતારના લક્ષણો કહું છું, જે મત્સ્યથી શરૂ થાય છે; મત્સ્ય અવતાર માછલીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, કૂર્મ અવતાર કાચબાની આકૃતિ લે છે.

નરાઙ્ગો વાથ કર્ત્તવ્યૌ ભૂવરાહૌ ગદાદિભૃત્। દક્ષિણે વામકે શઙ્‌ખં લક્ષ્મીર્વા પદ્મમેવ વા

ભૂવરસ માટે મનુષ્યની આકૃતિ બનાવવી જોઈએ, જે ગદા અને અન્ય શસ્ત્રો ધારણ કરે છે; જમણી કે ડાબી બાજુ શંખ, લક્ષ્મી અથવા પદ્મ મૂકવું.