અગ્નિપુરાણમ્

અઙ્‌ઘ્નિપૃષ્ઠૌ સ્ફિચૌ કટ્યાં યથાયોગં પ્રકલ્પયેત્। સપ્તાંશોનાસ્તથાઙ્ગુલ્યો દીર્ઘં વિષ્કમ્ભનાહતમ્

પગના પીઠ, સ્ફિક અને કમર યોગ્ય રીતે ગોઠવવી; અંગુળીઓ સાત ભાગની અને લંબાઈ વિશ્કંભથી ઓછી રાખવી.

નેત્રૈકવર્જિતાયામા જઙ્ઘોરૂ ચ તથા કટિઃ। મધ્યપાર્શ્વં ચ તદ્‌વૃત્તં ઘનં પીનં કુચદ્વયમ્

એક આંખ ન હોય ત્યારે, જાંઘ, ઘૂંટણ અને કમર પણ એ જ રીતે વર્ણવાય છે; મધ્ય ભાગ અને બાજુઓ ગોળ, ઘન અને બંને સ્તન ભરપૂર હોય છે.

તાલમાત્રૌ સ્તનૌ કાર્ય્યૌ કટિઃ સાર્દ્ધકલાધિકા। લક્ષ્મ શેષં પુરાવત્સ્યાત્ દક્ષિણે ચામ્બુજં કરે

સ્તન બંને તાળની જેટલા કદના હોવા જોઈએ; કમર અડધી એકમથી થોડું વધારે હોય છે; બાકી ચિહ્નો પહેલાં જેવાં જ રહે છે, અને જમણા હાથમાં કમળ હોય છે.

વામે વિલ્વં સ્વિયૌ પાર્શ્વે શુભે ચામરહસ્તકે। દીર્ઘઘોણસ્તુગરુડશ્ચક્રાઙ્ગાદ્યાનથો વદે

ડાબી બાજુએ બિલ્વ ફળ છે; બંને બાજુ પર શુભ રીતે ચામર હાથમાં છે; નાક લાંબી, ચિન્ન ભારે અને અંગો પર ચક્રનું ચિહ્ન — આ હું કહે છું.

ભગવાનુવાચ શાલગ્રામાદિમૂર્ત્તિશ્ચ વક્ષયેહં ભુક્તિમુક્તિદાઃ। વાસુદેવોઽસિતો દ્વારે શિલાલગ્નદ્વિચક્રકઃ

ભગવાને કહ્યું: હું શાલગ્રામથી શરૂ થતા સ્વરૂપો વર્ણવું છું, જે ભોગ અને મુક્તિ આપે છે; વાસુદેવ પ્રવેશદ્વારે કાળાં, પથ્થરમાં સ્થિર અને બે ચક્રવાળા છે.

જ્ઞેયઃ સઙ્કર્ષણો લગ્નદ્વિચક્રો રક્ત ઉત્તમઃ। સૂક્ષ્મચક્રો બહુચ્છિદ્રઃ પ્રદ્યુમ્નો નીલદીર્ઘકઃ

સંકર્ષણ બે ચક્ર સાથે સ્થિર, શ્રેષ્ઠ અને લાલ છે; પ્રદ્યુમ્ન સૂક્ષ્મ ચક્રવાળો, ઘણા છિદ્રો ધરાવતો, નીલ અને લાંબો છે.

પીતોનિરુદ્ધઃ પદ્માઙ્કો વર્ત્તુલો દ્વિત્રિરેખવાન્। કૃષ્ણો નારાયણો નાભ્યુન્નતઃ શુષિરદીર્ઘવાન્

પીતો નિરુદ્ધ છે, કમળના ચિહ્નવાળો, ગોળ અને બે કે ત્રણ રેખાવાળો છે; કૃષ્ણ નારાયણ નાભિ પર ઊંચો, છિદ્રવાળો અને લાંબો છે.

પરમેષ્ઠી સાબ્જચક્રઃ પૃષ્ઠચ્છિદ્રશ્ચ વિન્દુમાન્। સ્થૂલચક્રોઽસિતો વિષ્ણુર્મધ્યે રેખા ગદાકૃતિઃ

પરમેષ્ઠી કમળ-ચક્રના ચિહ્નવાળા, પીઠ પર છિદ્ર અને બિંદુ ધરાવે છે; વિશ્નુ કાળો, જાડા ચક્રવાળો અને મધ્યમાં ગદા-આકારની રેખાવાળો છે.

નૃસિંહઃ કપિલઃ સ્થૂલચક્રઃ સ્યાત્ પઞ્ચવિન્દુકઃ। વરાહઃ શક્તિલિઙ્ગઃ સ્યાત્ તચ્ચક્રૌ વિષમૌ મૃતૌ

નરસિંહ કપિલ રંગનો, જાડા ચક્ર અને પાંચ બિંદુઓ ધરાવે છે; વરાહ શક્તિ-ચિહ્નવાળો છે, અને જો ચક્રો અસમાન હોય તો તે અશુભ ગણાય છે.

ઇન્દ્રનીલનિભઃ સ્થૂલસ્ત્રિરેખાલાઞ્છિતઃ શુભઃ। કૂર્મસ્તથોન્નતઃ પૃષ્ઠે વર્ત્તલાવર્ત્તકોઽસિતઃ

ઇન્દ્રનીલ જેવી કાંતિ, જાડો, ત્રણ રેખાથી શોભિત અને શુભ છે; કૂર્મ પણ પીઠ પર ઊંચો, વળાંકના ચિહ્નવાળો અને કાળો છે.

હયગ્રીવોઙ્કુશાકારરેખો નીલઃ સવિન્દુકઃ। વૈકુણ્ઠઃ એકચક્રોઽબ્જી મણિભઃ પુચ્છરેખકઃ

હયગ્રીવ એંકુશના ચિહ્નવાળો, નીલ અને બિંદુઓ ધરાવે છે; વૈકુંઠ એક ચક્ર, કમળ જેવો, મણિ જેવો અને પુછની રેખાવાળો છે.

મત્સ્યો દીર્ઘસ્ત્રિવિન્દુઃ સ્યાત્ કાચવર્ણસ્તુ પૂરિતઃ। શ્યામસ્ત્રિવિક્રમો દક્ષરેખસ્તુ વર્ત્તુલઃ

મત્સ્ય લાંબો, ત્રણ બિંદુવાળો અને કાચ જેવી કાંતિથી ભરેલો છે; શ્યામ ત્રિવિક્રમ જમણી બાજુ રેખાવાળો અને ગોળ છે.

વામનો વર્ત્તુલશ્ચાતિહ્રસ્વો નીલઃ સવિન્દુકઃ। શ્યામસ્ત્રિવિક્રમો દક્ષરેખો વામેન વિન્દુકઃ

વામન ગોળ, ખૂબ જ ટૂંકો, નીલ અને બિંદુવાળો છે; શ્યામ ત્રિવિક્રમ જમણી બાજુ રેખાવાળો અને ડાબી બાજુ બિંદુવાળો છે.

અનન્તો નાગભોગાઙ્ગો નૈકાભો નૈકમૂર્ત્તિમાન્। સ્થૂલો દામોદરો મધ્યચક્રો દ્વાઃ સૂક્ષ્મવિન્દુકઃ

અનંતા સાપના વળાંક જેવો, અનેક ચિહ્નો અને અનેક સ્વરૂપો ધરાવે છે; દામોદર જાડો, મધ્યમાં ચક્ર અને પ્રવેશદ્વારે સૂક્ષ્મ બિંદુવાળો છે.

સુદર્શનસ્ત્વેકચક્રો લક્ષ્મીનારાયણો દ્વયાત્। ચિત્રક્રશ્ચાચ્યુતો દેવસ્ત્રિચક્રો વા ત્રિવિક્રમઃ

સુદર્શન એક ચક્ર ધરાવે છે; લક્ષ્મી નારાયણ બે ચક્રવાળા છે; ચિત્રક્ર અચ્યૂત દેવ છે, ત્રણ ચક્રવાળા અથવા ત્રિવિક્રમ છે.

જનાર્દ્દનશ્ચતુસ્ચક્રો વાસુદેવસ્ચ પઞ્ચભિઃ। ષટ્રચક્રસ્ચૌવ પ્રદ્યુમ્નઃ સઙ્કર્ષણશ્ચ સપ્તભિઃ

જનાર્દન ચાર ચક્ર ધરાવે છે; વાસુદેવ પાંચ ચક્રવાળા છે; પ્રદ્યુમ્ન છ ચક્રવાળો અને સંકર્ષણ સાત ચક્રવાળો છે.

પુરુષોત્તમોષ્ટચક્રો નવવ્યૂહો નવાઙ્કિતઃ। દશાવતારો દશભિર્દ્દશૈકેનાનિરુદ્ધકઃ

પુરુષોત્તમ આઠ ચક્ર ધરાવે છે; નવવ્યૂહ નવ ચિહ્નવાળો છે; દશાવતાર દસ ચક્રવાળો અને અનિરુદ્ધ દસ એક સાથે છે.

દ્વાધશાત્મા દ્વાદશભિરત ઊદ્‌ર્ધ્વમનન્તકઃ

બાર સ્વરૂપ બાર ચક્ર ધરાવે છે; ઉપર અનંત પણ એ રીતે વર્ણવાયો છે.

ભગવાનુવાચ શાલગ્રામાદિચક્રાઙ્કપૂજાઃ સિદ્ધ્યૈવદામિ તે। ત્રિવિધાસ્યાદ્ધરેઃ પૂજા કામ્યાકામ્યોભયાત્મિકા

ભગવાને કહ્યું: શાલગ્રામથી શરૂ થતા ચક્ર-ચિહ્નિત પૂજાઓની સિદ્ધિ હું તને આપું છું; હરિની પૂજા ત્રણ પ્રકારની છે — ઇચ્છાપૂર્વક, નિરિચ્છા અને બંનેનું મિશ્રણ.

મીનાદીનાન્ત પઞ્ચાનાં કામ્યાથો વોભયાત્મિકા વરાહસ્પ નૃસિંહસ્ય વામનસ્ય ચમુક્તયે

માછલીથી શરૂ થતા પાંચ અવતારોની પૂજા ઇચ્છા માટે અથવા બંને માટે થાય છે; જ્યારે વરાહ, નૃસિંહ અને વામન અવતારની પૂજા મુક્તિ માટે થાય છે.

ચક્રાદીનાં ત્રયાણાન્તુ શાલગ્રામાર્ચ્ચનં શ્રૃણુ। ઉત્તમા નિષ્ફલા પૂજા કનિષ્ઠા સફલાર્ચના

હવે ચક્રથી શરૂ થતા ત્રણ અવતારોની શાલગ્રામ પથ્થર પર પૂજાની વાત સાંભળો; શ્રેષ્ઠ પૂજા ફળ આપતી નથી, અને સૌથી નીચી પૂજા ફળ આપે છે.

મધ્યમા મૂર્ત્તિપૂજા સ્યાચ્ચક્રાવ્જે ચતુરસ્રકે। પ્રણવં હૃદિ વિન્યસ્ય ષડઙ્ગઙ્કરદેહયોઃ

મધ્યમ પૂજા મૂર્તિપૂજા છે, જે ચક્ર, કમળ અને ચોરસ પર થાય છે; પ્રણવને હૃદયમાં અને છ અંગોને હાથ તથા શરીર પર સ્થાપિત કરીને.

કૃતમુદ્રાત્રયશ્ચક્રાદ્ બહિઃ પૂર્વે ગુરું યજેત્। આપ્યે ગણં વાયવે ચ ધાતારં નૈર્ઋતે યજેત્

ચક્રની બહાર ત્રણ મુદ્રાઓ બનાવી, પહેલા ગુરુની પૂજા કરવી જોઈએ; પૂર્વ દિશામાં વાયુના સમૂહની, અને દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં સર્જનહારની પૂજા કરવી.

વિધાતારઞ્ચ કર્ત્તારં હર્ત્તારં દક્ષસૌમ્યયોઃ। વિષ્વકસેનં યજેદીશે આગ્નેયે ક્ષેત્રપાલકમ્

વ્યવસ્થાપક અને કર્તાની, દક્ષિણ અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં હરણારની પૂજા કરવી; ઈશાન દિશામાં વિશ્વક્સેનની, અને અગ્નિ દિશામાં ક્ષેત્રપાલની પૂજા કરવી.

ઋગાદિવેદાન્ પ્રાગાદૌ આધારાનન્તકં ભુવમ્। પીઠં પદ્મં ચાર્ક વન્દ્રવહ્વ્યાખ્યં મણ્ડલત્રયમ્

ઋગ્વેદ અને અન્ય વેદો પૂર્વ દિશામાં શરૂઆતમાં મૂકવામાં આવે છે; અનંત સુધી ધરતી આધારરૂપ છે; પીઠ, કમળ અને અર્ક, વંદ્ર અને વહવ્ય નામના ત્રણ મંડળો.

આસનં દ્વાદશાર્ણેન તત્ર સ્થાપ્ય શિલાં યજેત્। વ્યસ્તેન ચ સમસ્તેન સ્વબીજેન યજેત્ ક્રમાત્

બાર કાંટાવાળું આસન બનાવી, ત્યાં શિલા મૂકી પૂજા કરવી; અલગ-અલગ અને એકસાથે, પોતાના બીજમંત્રથી ક્રમશઃ પૂજા કરવી.

પૂર્વાદાવથ વેદાદ્યૈર્ગાયત્રીભ્યાં જિતાદિના। પ્રણવેનાર્ચ્ચયેત્ પઞ્ચાન્મુદ્રાસ્તિસ્રઃ પ્રદર્શયેત્

પછી, પૂર્વ દિશામાં વેદો અને ગાયત્રી સાથે, જીતાદિ મંત્રથી, પ્રણવથી પાંચ અવતારોની પૂજા કરવી અને ત્રણ મુદ્રાઓ દર્શાવવી.

વિષ્વક્‌સેનસ્ય ચક્રસ્ય ક્ષેત્રપાલસ્ય દર્શયેત્। શાલગ્રામસ્ય પ્રથમા પૂજાથો નિષ્ફલોચ્યતે

વિશ્વક્સેન, ચક્ર અને ક્ષેત્રપાલ માટે મુદ્રાઓ દર્શાવવી; શાલગ્રામની પ્રથમ પૂજા ફળ આપતી નથી એવું કહેવાય છે.

પૂર્વવત્ ષોડશારઞ્ચ સપદ્મં મણ્ડલં લિખેત્। શઙ્ખચક્રગદાખડ્‌ગૈર્ગુર્વાદ્યં પૂર્વંવદ્યજેત્

પહેલાંની જેમ, સોળ કાંટાવાળું મંડળ કમળ સાથે દોરવું; શંખ, ચક્ર, ગદા અને ખડગ વડે ગુરુ અને અન્યની પહેલા પૂજા કરવી.