અગ્નિપુરાણમ્

ત્યક્ત્વા પઙ્‌ક્તિદ્વયં ચાધસ્તદૂદ્‌ર્ધ્વં યત્તુ કોષ્ઠકમ્। સમન્તાદુભયોઃ પાર્શ્વે અન્તસ્થં પરિમાર્જયેત્

નીચે અને ઉપર બે પંક્તિઓ છોડીને, બંને બાજુઓના અંદરના ભાગને ચારે બાજુથી સારી રીતે ગળવી જોઈએ.

ઊદ્‌ર્ધ્વં પઙ્‌ક્તિદ્વયં ત્યક્ત્વા અધસ્તાદ્ યત્તુ કોષ્ઠકમ્। અન્તઃ સમ્માર્જયેત્ યત્નાત્ પાર્શ્વયોરુભયોઃ સમમ્

ઉપર બે પંક્તિઓ છોડીને, નીચે જે કોષ્ટક છે, તેના અંદરના ભાગને બંને બાજુ સમાન રીતે ગળવું જોઈએ.

તયોર્મધ્યગતૌ તત્ર ચતુષ્કૌ માર્જયેત્તતઃ। ચતુર્દ્ધા ભાજયિત્વા તુ ઊદ્‌ર્ધ્વપઙ્‌ક્તિદ્વયં બુધઃ

એ બંનેના મધ્યમાં ચાર ભાગો સારી રીતે ગળવા; ઉપરની બે પંક્તિઓને ચાર ભાગમાં વહેંચીને, બુદ્ધિપૂર્વક આગળ વધવું.

મેખલા ભાગમાત્રા સ્યાત્ ખાતં તસ્યાર્દ્ધમાનતઃ। ભાગં ભાગં પરિત્યજ્ય પાર્શ્વયોરુભયોઃ સમમ્

મેખલાનો ભાગ એક ભાગ જેટલો રાખવો, અને તેનું ખાડું અડધા ભાગ જેટલું; ભાગ-ભાગ છોડી, બંને બાજુઓ સમાન રાખવી.

દત્ત્વા ચૈકં પદં બાહ્યે પ્રમાણં કારયેદ્ બુધઃ। ત્રિભાગેણ ચ બાગસ્યાગ્રે સ્યાત્તોયવિનિર્ગમઃ

બાહ્યમાં એક પગ આપીને, બુદ્ધિપૂર્વક માપ કરવું; ભાગના આગળ પાણી નીકળવા માટે ત્રણ વિભાગ હોવા જોઈએ.

નાનાપ્રકારભેદેન ભદ્રેયં પિણ્ડિકા શુભા। અષ્ટતાલા તુ કર્ત્તવ્યા દેવી લક્ષ્મીસ્તથા સ્ત્રિયઃ

આ શુભ પિંડિકા વિવિધ રીતે બનાવાય છે; દેવી લક્ષ્મી અને સ્ત્રીઓ માટે એ આઠ તાળાની હોવી જોઈએ.

ભ્રુવૌ યવાધિકે કાર્ય્યે યવહીના તુ નાસિકા। ગોલકેનાધિકં વક્ત્રમૂદ્‌ર્ધ્વં તિર્ય્યગ્વિવર્જિતમ્

ભ્રૂઓ થોડું લાંબી બનાવવી, અને નાક થોડું ટૂંકી; મુખ ઉપરથી વધુ ગોળ અને આડું છિદ્ર ટાળવું.

આયતે નયને કાર્ય્યં ત્રિભાગોનૈર્યવૈસ્ત્રિભિઃ। તદર્દ્ધેન તુ વૈપુલ્યં નેત્રયોઃ પરિકલ્પયેત્

નેત્રો લાંબા બનાવવા, ત્રણ ભાગ યવના; નેત્રોની પહોળાઈ એનું અડધું રાખવી.

કર્ણપાશોઽધિકઃ કાર્ય્યઃ સૃક્કણીસમસૂત્રતઃ। નમ્રં કલાવિહીનન્તુ કુર્ય્યાદંશદ્વયં તથા

કર્ણપાશો મોટો અને જડબાની સમાન લંબાઈનો રાખવો; બંને ઓઠાં વળાંગા અને કલાવિહિન બનાવવું.

ગ્રીવા સાર્દ્ધકલા કાર્ય્યા તદ્વિસ્તારોપશોભિતા। નેત્રં વિના તુ વિસ્તારૌ ઊરૂ જાનૂ ચ પિણ્ડિકા

ગરદન એક અડધી કલાની રાખવી, તેની પહોળાઈથી શોભિત; નેત્ર સિવાય, ઊરૂ, ઘૂંટણ અને પિંડિકા પહોળાઈમાં બનાવવી.

અઙ્‌ઘ્નિપૃષ્ઠૌ સ્ફિચૌ કટ્યાં યથાયોગં પ્રકલ્પયેત્। સપ્તાંશોનાસ્તથાઙ્ગુલ્યો દીર્ઘં વિષ્કમ્ભનાહતમ્

પગના પીઠ, સ્ફિક અને કમર યોગ્ય રીતે ગોઠવવી; અંગુળીઓ સાત ભાગની અને લંબાઈ વિશ્કંભથી ઓછી રાખવી.

નેત્રૈકવર્જિતાયામા જઙ્ઘોરૂ ચ તથા કટિઃ। મધ્યપાર્શ્વં ચ તદ્‌વૃત્તં ઘનં પીનં કુચદ્વયમ્

એક આંખ ન હોય ત્યારે, જાંઘ, ઘૂંટણ અને કમર પણ એ જ રીતે વર્ણવાય છે; મધ્ય ભાગ અને બાજુઓ ગોળ, ઘન અને બંને સ્તન ભરપૂર હોય છે.

તાલમાત્રૌ સ્તનૌ કાર્ય્યૌ કટિઃ સાર્દ્ધકલાધિકા। લક્ષ્મ શેષં પુરાવત્સ્યાત્ દક્ષિણે ચામ્બુજં કરે

સ્તન બંને તાળની જેટલા કદના હોવા જોઈએ; કમર અડધી એકમથી થોડું વધારે હોય છે; બાકી ચિહ્નો પહેલાં જેવાં જ રહે છે, અને જમણા હાથમાં કમળ હોય છે.

વામે વિલ્વં સ્વિયૌ પાર્શ્વે શુભે ચામરહસ્તકે। દીર્ઘઘોણસ્તુગરુડશ્ચક્રાઙ્ગાદ્યાનથો વદે

ડાબી બાજુએ બિલ્વ ફળ છે; બંને બાજુ પર શુભ રીતે ચામર હાથમાં છે; નાક લાંબી, ચિન્ન ભારે અને અંગો પર ચક્રનું ચિહ્ન — આ હું કહે છું.

ભગવાનુવાચ શાલગ્રામાદિમૂર્ત્તિશ્ચ વક્ષયેહં ભુક્તિમુક્તિદાઃ। વાસુદેવોઽસિતો દ્વારે શિલાલગ્નદ્વિચક્રકઃ

ભગવાને કહ્યું: હું શાલગ્રામથી શરૂ થતા સ્વરૂપો વર્ણવું છું, જે ભોગ અને મુક્તિ આપે છે; વાસુદેવ પ્રવેશદ્વારે કાળાં, પથ્થરમાં સ્થિર અને બે ચક્રવાળા છે.

જ્ઞેયઃ સઙ્કર્ષણો લગ્નદ્વિચક્રો રક્ત ઉત્તમઃ। સૂક્ષ્મચક્રો બહુચ્છિદ્રઃ પ્રદ્યુમ્નો નીલદીર્ઘકઃ

સંકર્ષણ બે ચક્ર સાથે સ્થિર, શ્રેષ્ઠ અને લાલ છે; પ્રદ્યુમ્ન સૂક્ષ્મ ચક્રવાળો, ઘણા છિદ્રો ધરાવતો, નીલ અને લાંબો છે.

પીતોનિરુદ્ધઃ પદ્માઙ્કો વર્ત્તુલો દ્વિત્રિરેખવાન્। કૃષ્ણો નારાયણો નાભ્યુન્નતઃ શુષિરદીર્ઘવાન્

પીતો નિરુદ્ધ છે, કમળના ચિહ્નવાળો, ગોળ અને બે કે ત્રણ રેખાવાળો છે; કૃષ્ણ નારાયણ નાભિ પર ઊંચો, છિદ્રવાળો અને લાંબો છે.

પરમેષ્ઠી સાબ્જચક્રઃ પૃષ્ઠચ્છિદ્રશ્ચ વિન્દુમાન્। સ્થૂલચક્રોઽસિતો વિષ્ણુર્મધ્યે રેખા ગદાકૃતિઃ

પરમેષ્ઠી કમળ-ચક્રના ચિહ્નવાળા, પીઠ પર છિદ્ર અને બિંદુ ધરાવે છે; વિશ્નુ કાળો, જાડા ચક્રવાળો અને મધ્યમાં ગદા-આકારની રેખાવાળો છે.

નૃસિંહઃ કપિલઃ સ્થૂલચક્રઃ સ્યાત્ પઞ્ચવિન્દુકઃ। વરાહઃ શક્તિલિઙ્ગઃ સ્યાત્ તચ્ચક્રૌ વિષમૌ મૃતૌ

નરસિંહ કપિલ રંગનો, જાડા ચક્ર અને પાંચ બિંદુઓ ધરાવે છે; વરાહ શક્તિ-ચિહ્નવાળો છે, અને જો ચક્રો અસમાન હોય તો તે અશુભ ગણાય છે.

ઇન્દ્રનીલનિભઃ સ્થૂલસ્ત્રિરેખાલાઞ્છિતઃ શુભઃ। કૂર્મસ્તથોન્નતઃ પૃષ્ઠે વર્ત્તલાવર્ત્તકોઽસિતઃ

ઇન્દ્રનીલ જેવી કાંતિ, જાડો, ત્રણ રેખાથી શોભિત અને શુભ છે; કૂર્મ પણ પીઠ પર ઊંચો, વળાંકના ચિહ્નવાળો અને કાળો છે.

હયગ્રીવોઙ્કુશાકારરેખો નીલઃ સવિન્દુકઃ। વૈકુણ્ઠઃ એકચક્રોઽબ્જી મણિભઃ પુચ્છરેખકઃ

હયગ્રીવ એંકુશના ચિહ્નવાળો, નીલ અને બિંદુઓ ધરાવે છે; વૈકુંઠ એક ચક્ર, કમળ જેવો, મણિ જેવો અને પુછની રેખાવાળો છે.

મત્સ્યો દીર્ઘસ્ત્રિવિન્દુઃ સ્યાત્ કાચવર્ણસ્તુ પૂરિતઃ। શ્યામસ્ત્રિવિક્રમો દક્ષરેખસ્તુ વર્ત્તુલઃ

મત્સ્ય લાંબો, ત્રણ બિંદુવાળો અને કાચ જેવી કાંતિથી ભરેલો છે; શ્યામ ત્રિવિક્રમ જમણી બાજુ રેખાવાળો અને ગોળ છે.

વામનો વર્ત્તુલશ્ચાતિહ્રસ્વો નીલઃ સવિન્દુકઃ। શ્યામસ્ત્રિવિક્રમો દક્ષરેખો વામેન વિન્દુકઃ

વામન ગોળ, ખૂબ જ ટૂંકો, નીલ અને બિંદુવાળો છે; શ્યામ ત્રિવિક્રમ જમણી બાજુ રેખાવાળો અને ડાબી બાજુ બિંદુવાળો છે.

અનન્તો નાગભોગાઙ્ગો નૈકાભો નૈકમૂર્ત્તિમાન્। સ્થૂલો દામોદરો મધ્યચક્રો દ્વાઃ સૂક્ષ્મવિન્દુકઃ

અનંતા સાપના વળાંક જેવો, અનેક ચિહ્નો અને અનેક સ્વરૂપો ધરાવે છે; દામોદર જાડો, મધ્યમાં ચક્ર અને પ્રવેશદ્વારે સૂક્ષ્મ બિંદુવાળો છે.

સુદર્શનસ્ત્વેકચક્રો લક્ષ્મીનારાયણો દ્વયાત્। ચિત્રક્રશ્ચાચ્યુતો દેવસ્ત્રિચક્રો વા ત્રિવિક્રમઃ

સુદર્શન એક ચક્ર ધરાવે છે; લક્ષ્મી નારાયણ બે ચક્રવાળા છે; ચિત્રક્ર અચ્યૂત દેવ છે, ત્રણ ચક્રવાળા અથવા ત્રિવિક્રમ છે.

જનાર્દ્દનશ્ચતુસ્ચક્રો વાસુદેવસ્ચ પઞ્ચભિઃ। ષટ્રચક્રસ્ચૌવ પ્રદ્યુમ્નઃ સઙ્કર્ષણશ્ચ સપ્તભિઃ

જનાર્દન ચાર ચક્ર ધરાવે છે; વાસુદેવ પાંચ ચક્રવાળા છે; પ્રદ્યુમ્ન છ ચક્રવાળો અને સંકર્ષણ સાત ચક્રવાળો છે.

પુરુષોત્તમોષ્ટચક્રો નવવ્યૂહો નવાઙ્કિતઃ। દશાવતારો દશભિર્દ્દશૈકેનાનિરુદ્ધકઃ

પુરુષોત્તમ આઠ ચક્ર ધરાવે છે; નવવ્યૂહ નવ ચિહ્નવાળો છે; દશાવતાર દસ ચક્રવાળો અને અનિરુદ્ધ દસ એક સાથે છે.

દ્વાધશાત્મા દ્વાદશભિરત ઊદ્‌ર્ધ્વમનન્તકઃ

બાર સ્વરૂપ બાર ચક્ર ધરાવે છે; ઉપર અનંત પણ એ રીતે વર્ણવાયો છે.

ભગવાનુવાચ શાલગ્રામાદિચક્રાઙ્કપૂજાઃ સિદ્ધ્યૈવદામિ તે। ત્રિવિધાસ્યાદ્ધરેઃ પૂજા કામ્યાકામ્યોભયાત્મિકા

ભગવાને કહ્યું: શાલગ્રામથી શરૂ થતા ચક્ર-ચિહ્નિત પૂજાઓની સિદ્ધિ હું તને આપું છું; હરિની પૂજા ત્રણ પ્રકારની છે — ઇચ્છાપૂર્વક, નિરિચ્છા અને બંનેનું મિશ્રણ.