અગ્નિપુરાણમ્

ગુલ્ફાત્ પૂર્વં તુ કર્ત્તવ્યં પ્રમાણાચ્ચતુરઙ્ગેલમ્। ત્રિકલં વિસ્તૃતૌ પાદૌ ત્ર્યઙ્ગુલો ગુહ્યકઃ સ્મૃતઃ

ગળફા પહેલાં માપ પ્રમાણે ચાર આંગળનું હોવું જોઈએ. પગમાં પહોળાઈના ત્રણ ભાગ છે, અને ગુહ્યક (એડી) ત્રણ આંગળની ગણાય છે.

પઞ્ચાઙ્ગુલન્તુ નાહોસ્ય દીર્ઘા તદ્વત્ પ્રદેશિની। અષ્ટમાષ્ટાંશતો ન્યૂતાઃ શેષાઙ્ગુલ્યઃ ક્રમેણ તુ

મોટી આંગળી પાંચ આંગળની લંબાઈની છે, અને એ જ રીતે પ્રદેશનિ પણ. બાકી આંગળીઓમાં દરેક એક-આઠમા ભાગથી ઓછી છે.

સપાદાઙ્ગુલમુત્તસેધમઙગુષ્ઠસ્ય પ્રકીર્ત્તિતમ્। યવોનમઙ્ગુલં કાર્યમઙ્ગુષ્ઠસ્ય નખં તથા

અંગૂઠાના ઉપરના નખનું માપ એક અને પોણા આંગળનું કહેવાય છે, અને અંગૂઠાના નખનું માપ જવારના દાણા જેટલું હોવું જોઈએ.

અર્દ્ધાઙ્ગુલં તથાન્યાસાં ક્રમાન્ ન્યૂનં તુ કારયેત્। ત્ર્યઙ્ગુલૌ વૃષણૌ કાર્યૌ મેઢ્રં તુ ચતુરઙ્ગુમ્

અન્ય અંગો માટે, દરેકને અડધી આંગળી ઓછું રાખવું જોઈએ; વૃષણ ત્રણ આંગળીના અને લિંગ ચાર આંગળીના બનાવવું.

પરિણાહોત્ર કોષાગ્રં કર્ત્તવ્યઞ્ચતુરઙ્ગુલમ્। ષડઙ્ગુલપરીણાહૌ વૃષણૌ પરિકીર્ત્તિતૌ

વૃષણની ટોચ ચાર આંગળીની રાખવી, અને વૃષણની પરિઘ છ આંગળીની ગણવામાં આવે છે.

પ્રતિમા ભૂષણાઢ્યા સ્યાદેતદુદ્દેશલક્ષણમ્। અનયૈવ દિશા કાર્યં લોકે દૃષ્ટ્વા તુ લક્ષણમ્

મૂર્તિને આભૂષણોથી સજાવવી જોઈએ; આ તેના લક્ષણો માટેની નિર્દેશિકા છે. દુનિયામાં જે લક્ષણો જોવા મળે છે, તે પ્રમાણે જ બનાવવું.

દક્ષિણે તુ કરે ચક્રમધસ્તાત્ પદ્મમેવ ચ। વામે શઙ્ખં ગદીદસિતદ્વાસુદેવસ્ય લક્ષણાત્

જમણા હાથે ચક્ર અને નીચે પદ્મ રાખવું; ડાબા હાથે શંખ અને ગદા, અંધકારવસ્ત્ર વાસુદેવના લક્ષણ પ્રમાણે.

શ્રીપુષ્ટી ચાપિ કર્ત્તવ્યે પદ્મવીણાકરાન્વિતે। ઊરુમાત્રોચ્છિતાયામે માલાવિદ્યાધરૌ તથા

શ્રી અને પુષ્ટિ પણ બનાવવી, જેમના હાથે પદ્મ અને વીણા હોય; ઊંચા ઊરૂ અને એ જ રીતે માળા ધારણ કરનાર અને જ્ઞાન ધરાવનાર પણ.

પ્રભામણ્ડલસંસ્થૌ તૌ પ્રભા હસ્ત્યાદિભૂષણા। પદ્માભં પાદપીઠન્તુ પ્રતિમાસ્વેવમાચરેત્

એ બંનેને તેજના વર્તુળમાં રાખવું, હસ્તી વગેરે જેવા ભવ્ય આભૂષણો સાથે; પગની પીઠ પદ્મ જેવી હોવી જોઈએ, અને મૂર્તિ માટે એ રીતે જ કરવું.

ભગવાનુવાચ પિણ્ડિકાલક્ષણં વક્ષ્યે દૈર્ઘ્યૈણ પ્રતિમાસમા। ઉચ્છાયં પ્રતિમાર્દ્ધન્તુ ચતુઃ ષષ્ટિપુટાં ચ તામ્

ભગવાને કહ્યું: હું પિંડિકાના લક્ષણો કહું છું, જે મૂર્તિ જેટલી લંબાઈની હોય; તેની ઊંચાઈ મૂર્તિના અડધા જેટલી અને પહોળાઈ ચાર કે સાઠ એકમની હોવી જોઈએ.

ત્યક્ત્વા પઙ્‌ક્તિદ્વયં ચાધસ્તદૂદ્‌ર્ધ્વં યત્તુ કોષ્ઠકમ્। સમન્તાદુભયોઃ પાર્શ્વે અન્તસ્થં પરિમાર્જયેત્

નીચે અને ઉપર બે પંક્તિઓ છોડીને, બંને બાજુઓના અંદરના ભાગને ચારે બાજુથી સારી રીતે ગળવી જોઈએ.

ઊદ્‌ર્ધ્વં પઙ્‌ક્તિદ્વયં ત્યક્ત્વા અધસ્તાદ્ યત્તુ કોષ્ઠકમ્। અન્તઃ સમ્માર્જયેત્ યત્નાત્ પાર્શ્વયોરુભયોઃ સમમ્

ઉપર બે પંક્તિઓ છોડીને, નીચે જે કોષ્ટક છે, તેના અંદરના ભાગને બંને બાજુ સમાન રીતે ગળવું જોઈએ.

તયોર્મધ્યગતૌ તત્ર ચતુષ્કૌ માર્જયેત્તતઃ। ચતુર્દ્ધા ભાજયિત્વા તુ ઊદ્‌ર્ધ્વપઙ્‌ક્તિદ્વયં બુધઃ

એ બંનેના મધ્યમાં ચાર ભાગો સારી રીતે ગળવા; ઉપરની બે પંક્તિઓને ચાર ભાગમાં વહેંચીને, બુદ્ધિપૂર્વક આગળ વધવું.

મેખલા ભાગમાત્રા સ્યાત્ ખાતં તસ્યાર્દ્ધમાનતઃ। ભાગં ભાગં પરિત્યજ્ય પાર્શ્વયોરુભયોઃ સમમ્

મેખલાનો ભાગ એક ભાગ જેટલો રાખવો, અને તેનું ખાડું અડધા ભાગ જેટલું; ભાગ-ભાગ છોડી, બંને બાજુઓ સમાન રાખવી.

દત્ત્વા ચૈકં પદં બાહ્યે પ્રમાણં કારયેદ્ બુધઃ। ત્રિભાગેણ ચ બાગસ્યાગ્રે સ્યાત્તોયવિનિર્ગમઃ

બાહ્યમાં એક પગ આપીને, બુદ્ધિપૂર્વક માપ કરવું; ભાગના આગળ પાણી નીકળવા માટે ત્રણ વિભાગ હોવા જોઈએ.

નાનાપ્રકારભેદેન ભદ્રેયં પિણ્ડિકા શુભા। અષ્ટતાલા તુ કર્ત્તવ્યા દેવી લક્ષ્મીસ્તથા સ્ત્રિયઃ

આ શુભ પિંડિકા વિવિધ રીતે બનાવાય છે; દેવી લક્ષ્મી અને સ્ત્રીઓ માટે એ આઠ તાળાની હોવી જોઈએ.

ભ્રુવૌ યવાધિકે કાર્ય્યે યવહીના તુ નાસિકા। ગોલકેનાધિકં વક્ત્રમૂદ્‌ર્ધ્વં તિર્ય્યગ્વિવર્જિતમ્

ભ્રૂઓ થોડું લાંબી બનાવવી, અને નાક થોડું ટૂંકી; મુખ ઉપરથી વધુ ગોળ અને આડું છિદ્ર ટાળવું.

આયતે નયને કાર્ય્યં ત્રિભાગોનૈર્યવૈસ્ત્રિભિઃ। તદર્દ્ધેન તુ વૈપુલ્યં નેત્રયોઃ પરિકલ્પયેત્

નેત્રો લાંબા બનાવવા, ત્રણ ભાગ યવના; નેત્રોની પહોળાઈ એનું અડધું રાખવી.

કર્ણપાશોઽધિકઃ કાર્ય્યઃ સૃક્કણીસમસૂત્રતઃ। નમ્રં કલાવિહીનન્તુ કુર્ય્યાદંશદ્વયં તથા

કર્ણપાશો મોટો અને જડબાની સમાન લંબાઈનો રાખવો; બંને ઓઠાં વળાંગા અને કલાવિહિન બનાવવું.

ગ્રીવા સાર્દ્ધકલા કાર્ય્યા તદ્વિસ્તારોપશોભિતા। નેત્રં વિના તુ વિસ્તારૌ ઊરૂ જાનૂ ચ પિણ્ડિકા

ગરદન એક અડધી કલાની રાખવી, તેની પહોળાઈથી શોભિત; નેત્ર સિવાય, ઊરૂ, ઘૂંટણ અને પિંડિકા પહોળાઈમાં બનાવવી.

અઙ્‌ઘ્નિપૃષ્ઠૌ સ્ફિચૌ કટ્યાં યથાયોગં પ્રકલ્પયેત્। સપ્તાંશોનાસ્તથાઙ્ગુલ્યો દીર્ઘં વિષ્કમ્ભનાહતમ્

પગના પીઠ, સ્ફિક અને કમર યોગ્ય રીતે ગોઠવવી; અંગુળીઓ સાત ભાગની અને લંબાઈ વિશ્કંભથી ઓછી રાખવી.

નેત્રૈકવર્જિતાયામા જઙ્ઘોરૂ ચ તથા કટિઃ। મધ્યપાર્શ્વં ચ તદ્‌વૃત્તં ઘનં પીનં કુચદ્વયમ્

એક આંખ ન હોય ત્યારે, જાંઘ, ઘૂંટણ અને કમર પણ એ જ રીતે વર્ણવાય છે; મધ્ય ભાગ અને બાજુઓ ગોળ, ઘન અને બંને સ્તન ભરપૂર હોય છે.

તાલમાત્રૌ સ્તનૌ કાર્ય્યૌ કટિઃ સાર્દ્ધકલાધિકા। લક્ષ્મ શેષં પુરાવત્સ્યાત્ દક્ષિણે ચામ્બુજં કરે

સ્તન બંને તાળની જેટલા કદના હોવા જોઈએ; કમર અડધી એકમથી થોડું વધારે હોય છે; બાકી ચિહ્નો પહેલાં જેવાં જ રહે છે, અને જમણા હાથમાં કમળ હોય છે.

વામે વિલ્વં સ્વિયૌ પાર્શ્વે શુભે ચામરહસ્તકે। દીર્ઘઘોણસ્તુગરુડશ્ચક્રાઙ્ગાદ્યાનથો વદે

ડાબી બાજુએ બિલ્વ ફળ છે; બંને બાજુ પર શુભ રીતે ચામર હાથમાં છે; નાક લાંબી, ચિન્ન ભારે અને અંગો પર ચક્રનું ચિહ્ન — આ હું કહે છું.

ભગવાનુવાચ શાલગ્રામાદિમૂર્ત્તિશ્ચ વક્ષયેહં ભુક્તિમુક્તિદાઃ। વાસુદેવોઽસિતો દ્વારે શિલાલગ્નદ્વિચક્રકઃ

ભગવાને કહ્યું: હું શાલગ્રામથી શરૂ થતા સ્વરૂપો વર્ણવું છું, જે ભોગ અને મુક્તિ આપે છે; વાસુદેવ પ્રવેશદ્વારે કાળાં, પથ્થરમાં સ્થિર અને બે ચક્રવાળા છે.

જ્ઞેયઃ સઙ્કર્ષણો લગ્નદ્વિચક્રો રક્ત ઉત્તમઃ। સૂક્ષ્મચક્રો બહુચ્છિદ્રઃ પ્રદ્યુમ્નો નીલદીર્ઘકઃ

સંકર્ષણ બે ચક્ર સાથે સ્થિર, શ્રેષ્ઠ અને લાલ છે; પ્રદ્યુમ્ન સૂક્ષ્મ ચક્રવાળો, ઘણા છિદ્રો ધરાવતો, નીલ અને લાંબો છે.

પીતોનિરુદ્ધઃ પદ્માઙ્કો વર્ત્તુલો દ્વિત્રિરેખવાન્। કૃષ્ણો નારાયણો નાભ્યુન્નતઃ શુષિરદીર્ઘવાન્

પીતો નિરુદ્ધ છે, કમળના ચિહ્નવાળો, ગોળ અને બે કે ત્રણ રેખાવાળો છે; કૃષ્ણ નારાયણ નાભિ પર ઊંચો, છિદ્રવાળો અને લાંબો છે.

પરમેષ્ઠી સાબ્જચક્રઃ પૃષ્ઠચ્છિદ્રશ્ચ વિન્દુમાન્। સ્થૂલચક્રોઽસિતો વિષ્ણુર્મધ્યે રેખા ગદાકૃતિઃ

પરમેષ્ઠી કમળ-ચક્રના ચિહ્નવાળા, પીઠ પર છિદ્ર અને બિંદુ ધરાવે છે; વિશ્નુ કાળો, જાડા ચક્રવાળો અને મધ્યમાં ગદા-આકારની રેખાવાળો છે.

નૃસિંહઃ કપિલઃ સ્થૂલચક્રઃ સ્યાત્ પઞ્ચવિન્દુકઃ। વરાહઃ શક્તિલિઙ્ગઃ સ્યાત્ તચ્ચક્રૌ વિષમૌ મૃતૌ

નરસિંહ કપિલ રંગનો, જાડા ચક્ર અને પાંચ બિંદુઓ ધરાવે છે; વરાહ શક્તિ-ચિહ્નવાળો છે, અને જો ચક્રો અસમાન હોય તો તે અશુભ ગણાય છે.