અગ્નિપુરાણમ્

ઉચ્છાયા દ્વ્યઙ્ગુલં ચાગ્રે કરવીરોપમાઃ સ્મૃતાઃ। અન્તરં ચક્ષુષોઃ કાર્યં ચતુરઙ્ગુલમાનતઃ

ટોચની ઊંચાઈ બે આંગળી, કરવીર જેવા ગણાય છે; આંખો વચ્ચેનું અંતર ચાર આંગળી, તિરછું માપવું.

દ્વ્યઙ્ગુલં ચાક્ષિકોણં ચ દ્વ્યઙ્ગુલં ચાન્તરં તયોઃ। તારા નેત્રત્રિભાગેણ દૃક્‌તારા પઞ્ચમાંશિકા

આંખના ખૂણા બે આંગળી, બંને વચ્ચેનું અંતર પણ બે આંગળી; નેત્રની તારા ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત, તારા પાંચમો ભાગ છે.

ત્ર્યઙ્ગુલં નેત્રવિસ્તારં દ્રોણી ચાર્દ્ધાઙ્ગુલા મતા। તત્‌પ્રમાણા ભ્રુવોર્લેખા ભ્રુવૌ ચૈવ સમે મતે

નેત્રની પહોળાઈ ત્રણ આંગળી, ડોળી અર્ધ આંગળી; ભ્રૂની રેખા એ જ માપની, ભ્રૂ પણ સમાન ગણાય છે.

ભ્રૂમધ્યં દ્વ્યઙ્ગુલં કાર્યં ભ્રૂદૈર્ઘ્યં ચતુરઙ્ગુલમ્ । ષટ્‌ત્રિંશદઙ્ગુલાયામમ્મસ્તકસ્ય તુ વેષ્ટનમ્

ભ્રૂ વચ્ચેનું અંતર બે આંગળી, ભ્રૂની લંબાઈ ચાર આંગળી; માથાની પરિધિ છત્રીસ આંગળી છે.

મૂર્ત્તીનાં કેશવાદીનાં દ્વાત્રિંશદ્વેષ્ટનં ભવેત્। પઞ્ચ નેત્રા ત્વધોગ્રીવા વિસ્તારદ્વેષ્ટનં પુનઃ

કેશવથી શરૂ થતી મૂર્તિઓમાં પરિધિ બત્રીસ આંગળી; પાંચ નેત્ર અને ઉગ્ર ગળાવાળી મૂર્તિમાં પહોળાઈથી પરિધિ માપવી.

ત્રિગુણં તુ ભવેદૂદ્ધર્વં વિસ્તૃતાષ્ટાઙ્ગુલં પુનઃ। ગ્રીવાત્રિગુણમાયામં ગ્રીવાવક્ષોન્તરં ભવેત્

ગળાની પહોળાઈ કરતાં ત્રણ ગણા લાંબુ હોવું જોઈએ, અને એ લંબાઈ આઠ આંગળ જેટલી હોવી જોઈએ. ગળાની લંબાઈ ત્રણ ગણા પહોળાઈની હોવી જોઈએ, અને ગળા અને છાતી વચ્ચેનું અંતર પણ એ પ્રમાણે માપવું.

સ્કન્દાવષ્ટાઙ્ગુલૌ કાર્યૌ ત્રિકલાવંશકૌ શુભૌ। સપ્તનેત્રૌ સ્મૃતૌ બાહૂ પ્રવાહૂ ષોડશાઙ્ગુલૌ

ભૂજાઓ આઠ આંગળ જેટલી પહોળી હોવી જોઈએ, અને ત્રણ ભાગ અને ચિહ્નો સાથે શુભ હોવી જોઈએ. હાથમાં સાત સાંધા ગણવામાં આવે છે, અને હાથની નીચેના ભાગની લંબાઈ સોળ આંગળ જેટલી હોવી જોઈએ.

ત્રિકલૌ વિસ્તૃતૌ બાહૂ પ્રવાહૂ ચાપિ તત્‌સમૌ। બાહુદણ્ડોદ્ધ્‌ર્વતો જ્ઞેયઃ પરિણાહઃ કલા નવ

ભૂજાઓમાં પહોળાઈના ત્રણ ભાગ હોવા જોઈએ, અને હાથની નીચેના ભાગમાં પણ એ જ માપ રાખવું. હાથના ઉપરના ભાગનો ઘેરો નવ ભાગમાં ગણવો.

નાહઃ પ્રબાહુમધ્યે તુ ષોડશાઙ્ગુલ ઉચ્યતે। અગ્રહસ્તે પરીણાહો દ્વાદશાઙ્ગુલ ઉચ્યતે

હાથની નીચેના ભાગના મધ્યમાં ઘેરો સોળ આંગળનો ગણાય છે, અને હથેળી પર ઘેરો બાર આંગળનો ગણાય છે.

વિસ્તારેણ કરતલં કીર્ત્તિતં તુ ષડઙ્ગુલમ્। દૈર્ઘ્યં સપ્તાઙ્ગુલં કાર્યં મધ્યા પઞ્ચાઙ્ગુલા મતા

હથેળીની પહોળાઈ છ આંગળની ગણાય છે, અને તેની લંબાઈ સાત આંગળની હોવી જોઈએ. મધ્યમ આંગળી પાંચ આંગળની ગણાય છે.

તર્જ્જન્યનામિકા ચૈવ તસ્માદર્દ્ધાઙ્ગુલં વિના। કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠકૌ કાર્યૌ ચતુરઙ્ગુલમ્મિતૌ

તर्जની અને અનામિકા આંગળી, અડધી આંગળ ઓછા રાખવી, અને લઘુ આંગળી તથા અંગૂઠો ચાર આંગળના હોવા જોઈએ.

દ્વિપર્વોઙગુષ્ઠકઃ કાર્યઃ શેષાંગુલ્યસ્ત્રિપર્વિકાઃ। સર્વાસાં પર્વણોર્દ્ધેન નખમાનં વિધીયતે

અંગૂઠામાં બે સાંધા હોવા જોઈએ, અને બાકીની આંગળીઓમાં ત્રણ સાંધા. દરેક સાંધા ઉપર નખનું માપ નક્કી કરવું.

વક્ષસો યત્ પ્રમાણન્તુ જઠરં તત્‌પ્રમાણતઃ। અઙ્‌ગુલૈકં ભવેન્નાભી વેધેન ચ પ્રમાણતઃ

છાતીનું માપ એ જ રીતે પેટનું માપ છે. નાભીનું વ્યાસ એક આંગળનું હોવું જોઈએ.

તતો મેઢ્રાન્તરં કાર્યં તાલમાત્રં પ્રમાણતઃ। નાભિમધ્યે પરીણાહો દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલૈઃ

પછી, યોનિ વચ્ચેનું અંતર એક તાળ (હથેળી) જેટલું હોવું જોઈએ. નાભીના મધ્યમાં ઘેરો બાવન આંગળનો ગણાય છે.

અન્તરં સ્તનયોઃ કાર્ય્યં તાલમાત્રં પ્રમાણતઃ। ચિવુકૌ યવમાનૌ તુ મણ્ડલં દ્વિપદં ભવેત્

સ્તન વચ્ચેનું અંતર એક તાળ જેટલું હોવું જોઈએ. ચિવુક (નિપલ) જવારના દાણા જેટલું, અને મંડળ બે આંગળનું હોવું જોઈએ.

ચતુઃ ષષ્ટ્યઙ્ગુલં કાર્યં વેષ્ટનં વક્ષસઃ સ્ફુટમ્। ચતુર્મુખઞ્ચ તદધોવેષ્ટનં પરિકીર્ત્તિતમ્

છાતીનો ઘેરો ચૌસઠ આંગળનો સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ, અને તેના નીચેના ભાગનો ઘેરો ચાર મુખવાળાની મૂર્તિ માટે એવો જ ગણાય છે.

પરિણાહસ્તથા કટ્યા ચતુઃ પઞ્ચાશદઙ્ગુલૈઃ। વિસ્તારશ્ચોરુમૂલે તુ પ્રોચ્યતે દ્વાદશાઙ્ગુલઃ

કમરનો ઘેરો ચોપન આંગળનો હોવો જોઈએ, અને જાંઘના મૂળ પર પહોળાઈ બાર આંગળની ગણાય છે.

તસ્માદભ્યધિકં મધ્યે તતો નિમ્નતરં ક્રમાત્। વિસ્તૃતાષ્ટાઙ્ગુલં જાનુત્રિગુણા પરિણાહતઃ

એથી મધ્ય ભાગ વધારે છે, અને પછી ધીમે ધીમે ઓછો થાય છે. ઘૂંટણનો ઘેરો ત્રણ ગણા આઠ આંગળનો હોવો જોઈએ.

જઙ્ઘા મધ્યે તુ વિસ્તારઃ સપ્તાઙ્ગુલ ઉદાહૃતઃ। ત્રિગુણા પરિધિશ્ચાસ્ય જઙ્ઘાગ્રં પઞ્ચવિસ્તરાત્

જાંઘના મધ્યમાં પહોળાઈ સાત આંગળની કહેવાય છે, અને તેનો ઘેરો ત્રણ ગણા છે. જાંઘના અંતે પહોળાઈ પાંચ આંગળની છે.

ત્રિગુણા પરિધિસ્ચાસ્ય પાદૌ તાલપ્રમાણકૌ। આયામાદુત્થિતૌ પાદૌ ચતુરઙ્ગુલમેવ ચ

તેનો ઘેરો ત્રણ ગણા છે, અને પગ તાળથી માપવામાં આવે છે. પગની ઊંચાઈ ચાર આંગળની હોવી જોઈએ.

ગુલ્ફાત્ પૂર્વં તુ કર્ત્તવ્યં પ્રમાણાચ્ચતુરઙ્ગેલમ્। ત્રિકલં વિસ્તૃતૌ પાદૌ ત્ર્યઙ્ગુલો ગુહ્યકઃ સ્મૃતઃ

ગળફા પહેલાં માપ પ્રમાણે ચાર આંગળનું હોવું જોઈએ. પગમાં પહોળાઈના ત્રણ ભાગ છે, અને ગુહ્યક (એડી) ત્રણ આંગળની ગણાય છે.

પઞ્ચાઙ્ગુલન્તુ નાહોસ્ય દીર્ઘા તદ્વત્ પ્રદેશિની। અષ્ટમાષ્ટાંશતો ન્યૂતાઃ શેષાઙ્ગુલ્યઃ ક્રમેણ તુ

મોટી આંગળી પાંચ આંગળની લંબાઈની છે, અને એ જ રીતે પ્રદેશનિ પણ. બાકી આંગળીઓમાં દરેક એક-આઠમા ભાગથી ઓછી છે.

સપાદાઙ્ગુલમુત્તસેધમઙગુષ્ઠસ્ય પ્રકીર્ત્તિતમ્। યવોનમઙ્ગુલં કાર્યમઙ્ગુષ્ઠસ્ય નખં તથા

અંગૂઠાના ઉપરના નખનું માપ એક અને પોણા આંગળનું કહેવાય છે, અને અંગૂઠાના નખનું માપ જવારના દાણા જેટલું હોવું જોઈએ.

અર્દ્ધાઙ્ગુલં તથાન્યાસાં ક્રમાન્ ન્યૂનં તુ કારયેત્। ત્ર્યઙ્ગુલૌ વૃષણૌ કાર્યૌ મેઢ્રં તુ ચતુરઙ્ગુમ્

અન્ય અંગો માટે, દરેકને અડધી આંગળી ઓછું રાખવું જોઈએ; વૃષણ ત્રણ આંગળીના અને લિંગ ચાર આંગળીના બનાવવું.

પરિણાહોત્ર કોષાગ્રં કર્ત્તવ્યઞ્ચતુરઙ્ગુલમ્। ષડઙ્ગુલપરીણાહૌ વૃષણૌ પરિકીર્ત્તિતૌ

વૃષણની ટોચ ચાર આંગળીની રાખવી, અને વૃષણની પરિઘ છ આંગળીની ગણવામાં આવે છે.

પ્રતિમા ભૂષણાઢ્યા સ્યાદેતદુદ્દેશલક્ષણમ્। અનયૈવ દિશા કાર્યં લોકે દૃષ્ટ્વા તુ લક્ષણમ્

મૂર્તિને આભૂષણોથી સજાવવી જોઈએ; આ તેના લક્ષણો માટેની નિર્દેશિકા છે. દુનિયામાં જે લક્ષણો જોવા મળે છે, તે પ્રમાણે જ બનાવવું.

દક્ષિણે તુ કરે ચક્રમધસ્તાત્ પદ્મમેવ ચ। વામે શઙ્ખં ગદીદસિતદ્વાસુદેવસ્ય લક્ષણાત્

જમણા હાથે ચક્ર અને નીચે પદ્મ રાખવું; ડાબા હાથે શંખ અને ગદા, અંધકારવસ્ત્ર વાસુદેવના લક્ષણ પ્રમાણે.

શ્રીપુષ્ટી ચાપિ કર્ત્તવ્યે પદ્મવીણાકરાન્વિતે। ઊરુમાત્રોચ્છિતાયામે માલાવિદ્યાધરૌ તથા

શ્રી અને પુષ્ટિ પણ બનાવવી, જેમના હાથે પદ્મ અને વીણા હોય; ઊંચા ઊરૂ અને એ જ રીતે માળા ધારણ કરનાર અને જ્ઞાન ધરાવનાર પણ.

પ્રભામણ્ડલસંસ્થૌ તૌ પ્રભા હસ્ત્યાદિભૂષણા। પદ્માભં પાદપીઠન્તુ પ્રતિમાસ્વેવમાચરેત્

એ બંનેને તેજના વર્તુળમાં રાખવું, હસ્તી વગેરે જેવા ભવ્ય આભૂષણો સાથે; પગની પીઠ પદ્મ જેવી હોવી જોઈએ, અને મૂર્તિ માટે એ રીતે જ કરવું.