અગ્નિપુરાણમ્

મુકુટોપરિ કર્ત્તવ્યં સૂત્રમેકં વિચક્ષણૈઃ। સૂત્રાણ્યૂદ્‌ર્ધ્વં પ્રદેયાનિ સપ્તૈવ કમલોદ્ભવ

મુકુટની ઉપર એક દોરો વિવેકી લોકો બાંધે; કમળમાંથી જન્મેલા, ઉપર સાત દોરા બાંધવા.

કક્ષાત્રિકાન્તરેણૈવ ષટ્ સૂત્રાણિ પ્રદાપયેત્। મધ્યસૂત્રં તુ સન્ત્યજ્ય સૂત્રાણ્યેવ નિવેદયેત્

ત્રણ બાંય વચ્ચેની જગ્યા દ્વારા છ દોરા બાંધવા; મધ્ય દોરો છોડીને, બાકીના દોરા જ રજૂ કરવા.

લલાટં નાસિકાવક્ત્રં કર્ત્તવ્યઞ્ચતુરઙ્ગુલમ્। ગ્રીવાકર્ણૌ તુ કર્ત્તવ્યૌ આયામાચ્ચતુરઙ્ગુલૌ

લલાટ, નાક અને મોઢું ચાર આંગળી લાંબું રાખવું; ગળા અને કાન પણ ચાર આંગળી લાંબા રાખવા.

દ્વ્યઙ્ગુલે હનુકે કાર્ય્યે વિસ્તારાચ્ચિવુકન્તથા। અષ્ટાઙ્ગુલં લલાટન્તુ વિસ્તારેણ પ્રકીત્તિંતમ્

ઠોડી બે આંગળી પહોળી, જડબાની પહોળાઈ પણ એટલી જ; લલાટ આઠ આંગળી પહોળું બનાવવું.

પરેણ દ્વ્યઙ્ગુલૌ શઙ્ખૌ કર્ત્તવ્યાવલકાન્વિતૌ। ચતુરઙ્ગુલમાખ્યાતમન્તરં કર્ણનેત્રયોઃ

શંખો બે આંગળી પહોળા, ચિહ્નોથી સજ્જ; કાન અને આંખ વચ્ચેનું અંતર ચાર આંગળી ગણાય છે.

દ્વ્યઙ્ગુલૌ પૃથુકૌ કર્ણૌ કર્ણાપાઙ્ગાર્દ્ધંપઞ્ચ મે। ભ્રૂસભેન તુ સૂત્રેણ કર્ણક્ષોત્રં પ્રકીત્તિતમ્

કાન બે આંગળી પહોળા, કાનની બહારનું અર્ધ ભાગ પાંચ છે; ભ્રૂની દોરાથી કાનનું છિદ્ર માપવામાં આવે છે.

વિદ્ધં ષડઙ્ગુલં કર્ણમવિદ્ધઞ્ચતુરઙ્ગુલમ્। ચિવુકેન સમં વિદ્ધમવિદ્ધં વા ષડઙ્ગુલમ્

છિદ્રવાળું કાન છ આંગળી, અછિદ્ર કાન ચાર આંગળી; છિદ્રવાળું કાન જડબાની સમાન, અછિદ્ર કાન પણ છ આંગળી.

ગન્ધપાત્રં તથાવર્ત્તં શષ્કુલીં કલ્વયેત્તથા। દ્વ્યઙ્ગુલેગધરઃ કાર્યસ્તસ્યાર્દ્ધેનોત્તરાધરઃ

ગંધપાત્ર, ગોળ આભૂષણ અને શશકુલી બનાવવી; ઉપરનું હોઠ બે આંગળી, નીચેનું હોઠ એના અર્ધ જેટલું.

અર્દ્ધાઙ્ગુલં તથા નેત્રં વક્ત્રન્તુ ચતુરઙ્ગુલમ્। આયામેન તુ વૈપુલ્યાત્ સાર્દ્ધમઙ્ગુલમુચ્યતે

નેત્ર અર્ધ આંગળી, મોઢું ચાર આંગળી; લંબાઈ અને પહોળાઈમાં એક અને અર્ધ આંગળી ગણાય છે.

અચવ્યાત્તમેવં સ્યાદ્વક્ત્રં વ્યાત્તં દ્વ્યઙ્ગુલમિષ્યતે। નાસાવંશસમુચ્છાયં મૂલે ત્વેકાઙ્ગુલં મતમ્

બંધ મોઢું આવું જ હોય છે; ખુલ્લું મોઢું બે આંગળી ગણાય છે; નાકના મૂળમાં એક આંગળી માનવામાં આવે છે.

ઉચ્છાયા દ્વ્યઙ્ગુલં ચાગ્રે કરવીરોપમાઃ સ્મૃતાઃ। અન્તરં ચક્ષુષોઃ કાર્યં ચતુરઙ્ગુલમાનતઃ

ટોચની ઊંચાઈ બે આંગળી, કરવીર જેવા ગણાય છે; આંખો વચ્ચેનું અંતર ચાર આંગળી, તિરછું માપવું.

દ્વ્યઙ્ગુલં ચાક્ષિકોણં ચ દ્વ્યઙ્ગુલં ચાન્તરં તયોઃ। તારા નેત્રત્રિભાગેણ દૃક્‌તારા પઞ્ચમાંશિકા

આંખના ખૂણા બે આંગળી, બંને વચ્ચેનું અંતર પણ બે આંગળી; નેત્રની તારા ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત, તારા પાંચમો ભાગ છે.

ત્ર્યઙ્ગુલં નેત્રવિસ્તારં દ્રોણી ચાર્દ્ધાઙ્ગુલા મતા। તત્‌પ્રમાણા ભ્રુવોર્લેખા ભ્રુવૌ ચૈવ સમે મતે

નેત્રની પહોળાઈ ત્રણ આંગળી, ડોળી અર્ધ આંગળી; ભ્રૂની રેખા એ જ માપની, ભ્રૂ પણ સમાન ગણાય છે.

ભ્રૂમધ્યં દ્વ્યઙ્ગુલં કાર્યં ભ્રૂદૈર્ઘ્યં ચતુરઙ્ગુલમ્ । ષટ્‌ત્રિંશદઙ્ગુલાયામમ્મસ્તકસ્ય તુ વેષ્ટનમ્

ભ્રૂ વચ્ચેનું અંતર બે આંગળી, ભ્રૂની લંબાઈ ચાર આંગળી; માથાની પરિધિ છત્રીસ આંગળી છે.

મૂર્ત્તીનાં કેશવાદીનાં દ્વાત્રિંશદ્વેષ્ટનં ભવેત્। પઞ્ચ નેત્રા ત્વધોગ્રીવા વિસ્તારદ્વેષ્ટનં પુનઃ

કેશવથી શરૂ થતી મૂર્તિઓમાં પરિધિ બત્રીસ આંગળી; પાંચ નેત્ર અને ઉગ્ર ગળાવાળી મૂર્તિમાં પહોળાઈથી પરિધિ માપવી.

ત્રિગુણં તુ ભવેદૂદ્ધર્વં વિસ્તૃતાષ્ટાઙ્ગુલં પુનઃ। ગ્રીવાત્રિગુણમાયામં ગ્રીવાવક્ષોન્તરં ભવેત્

ગળાની પહોળાઈ કરતાં ત્રણ ગણા લાંબુ હોવું જોઈએ, અને એ લંબાઈ આઠ આંગળ જેટલી હોવી જોઈએ. ગળાની લંબાઈ ત્રણ ગણા પહોળાઈની હોવી જોઈએ, અને ગળા અને છાતી વચ્ચેનું અંતર પણ એ પ્રમાણે માપવું.

સ્કન્દાવષ્ટાઙ્ગુલૌ કાર્યૌ ત્રિકલાવંશકૌ શુભૌ। સપ્તનેત્રૌ સ્મૃતૌ બાહૂ પ્રવાહૂ ષોડશાઙ્ગુલૌ

ભૂજાઓ આઠ આંગળ જેટલી પહોળી હોવી જોઈએ, અને ત્રણ ભાગ અને ચિહ્નો સાથે શુભ હોવી જોઈએ. હાથમાં સાત સાંધા ગણવામાં આવે છે, અને હાથની નીચેના ભાગની લંબાઈ સોળ આંગળ જેટલી હોવી જોઈએ.

ત્રિકલૌ વિસ્તૃતૌ બાહૂ પ્રવાહૂ ચાપિ તત્‌સમૌ। બાહુદણ્ડોદ્ધ્‌ર્વતો જ્ઞેયઃ પરિણાહઃ કલા નવ

ભૂજાઓમાં પહોળાઈના ત્રણ ભાગ હોવા જોઈએ, અને હાથની નીચેના ભાગમાં પણ એ જ માપ રાખવું. હાથના ઉપરના ભાગનો ઘેરો નવ ભાગમાં ગણવો.

નાહઃ પ્રબાહુમધ્યે તુ ષોડશાઙ્ગુલ ઉચ્યતે। અગ્રહસ્તે પરીણાહો દ્વાદશાઙ્ગુલ ઉચ્યતે

હાથની નીચેના ભાગના મધ્યમાં ઘેરો સોળ આંગળનો ગણાય છે, અને હથેળી પર ઘેરો બાર આંગળનો ગણાય છે.

વિસ્તારેણ કરતલં કીર્ત્તિતં તુ ષડઙ્ગુલમ્। દૈર્ઘ્યં સપ્તાઙ્ગુલં કાર્યં મધ્યા પઞ્ચાઙ્ગુલા મતા

હથેળીની પહોળાઈ છ આંગળની ગણાય છે, અને તેની લંબાઈ સાત આંગળની હોવી જોઈએ. મધ્યમ આંગળી પાંચ આંગળની ગણાય છે.

તર્જ્જન્યનામિકા ચૈવ તસ્માદર્દ્ધાઙ્ગુલં વિના। કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠકૌ કાર્યૌ ચતુરઙ્ગુલમ્મિતૌ

તर्जની અને અનામિકા આંગળી, અડધી આંગળ ઓછા રાખવી, અને લઘુ આંગળી તથા અંગૂઠો ચાર આંગળના હોવા જોઈએ.

દ્વિપર્વોઙગુષ્ઠકઃ કાર્યઃ શેષાંગુલ્યસ્ત્રિપર્વિકાઃ। સર્વાસાં પર્વણોર્દ્ધેન નખમાનં વિધીયતે

અંગૂઠામાં બે સાંધા હોવા જોઈએ, અને બાકીની આંગળીઓમાં ત્રણ સાંધા. દરેક સાંધા ઉપર નખનું માપ નક્કી કરવું.

વક્ષસો યત્ પ્રમાણન્તુ જઠરં તત્‌પ્રમાણતઃ। અઙ્‌ગુલૈકં ભવેન્નાભી વેધેન ચ પ્રમાણતઃ

છાતીનું માપ એ જ રીતે પેટનું માપ છે. નાભીનું વ્યાસ એક આંગળનું હોવું જોઈએ.

તતો મેઢ્રાન્તરં કાર્યં તાલમાત્રં પ્રમાણતઃ। નાભિમધ્યે પરીણાહો દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલૈઃ

પછી, યોનિ વચ્ચેનું અંતર એક તાળ (હથેળી) જેટલું હોવું જોઈએ. નાભીના મધ્યમાં ઘેરો બાવન આંગળનો ગણાય છે.

અન્તરં સ્તનયોઃ કાર્ય્યં તાલમાત્રં પ્રમાણતઃ। ચિવુકૌ યવમાનૌ તુ મણ્ડલં દ્વિપદં ભવેત્

સ્તન વચ્ચેનું અંતર એક તાળ જેટલું હોવું જોઈએ. ચિવુક (નિપલ) જવારના દાણા જેટલું, અને મંડળ બે આંગળનું હોવું જોઈએ.

ચતુઃ ષષ્ટ્યઙ્ગુલં કાર્યં વેષ્ટનં વક્ષસઃ સ્ફુટમ્। ચતુર્મુખઞ્ચ તદધોવેષ્ટનં પરિકીર્ત્તિતમ્

છાતીનો ઘેરો ચૌસઠ આંગળનો સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ, અને તેના નીચેના ભાગનો ઘેરો ચાર મુખવાળાની મૂર્તિ માટે એવો જ ગણાય છે.

પરિણાહસ્તથા કટ્યા ચતુઃ પઞ્ચાશદઙ્ગુલૈઃ। વિસ્તારશ્ચોરુમૂલે તુ પ્રોચ્યતે દ્વાદશાઙ્ગુલઃ

કમરનો ઘેરો ચોપન આંગળનો હોવો જોઈએ, અને જાંઘના મૂળ પર પહોળાઈ બાર આંગળની ગણાય છે.

તસ્માદભ્યધિકં મધ્યે તતો નિમ્નતરં ક્રમાત્। વિસ્તૃતાષ્ટાઙ્ગુલં જાનુત્રિગુણા પરિણાહતઃ

એથી મધ્ય ભાગ વધારે છે, અને પછી ધીમે ધીમે ઓછો થાય છે. ઘૂંટણનો ઘેરો ત્રણ ગણા આઠ આંગળનો હોવો જોઈએ.

જઙ્ઘા મધ્યે તુ વિસ્તારઃ સપ્તાઙ્ગુલ ઉદાહૃતઃ। ત્રિગુણા પરિધિશ્ચાસ્ય જઙ્ઘાગ્રં પઞ્ચવિસ્તરાત્

જાંઘના મધ્યમાં પહોળાઈ સાત આંગળની કહેવાય છે, અને તેનો ઘેરો ત્રણ ગણા છે. જાંઘના અંતે પહોળાઈ પાંચ આંગળની છે.