અગ્નિપુરાણમ્

શિલાં કૃત્વા પિણ્ડિકાર્થં કિઞ્ચિન્ન્યૂનાન્તુ કલ્પયેત્। રથે સ્થાપ્ય સમાનીય સવસ્ત્રાં કારુવેશ્મનિ। પૂજયિત્વાથ ઘટયેત્ પ્રતિમાં સ તુ કર્મ્મકૃત્

શિલાને પિંડિકા માટે ઘડી, થોડું નીચું રાખવું. રથ પર મૂકી, કપડાંથી ઢાંકી, શિલ્પીના ઘર સુધી લાવવું. પૂજન કરીને, શિલ્પી પ્રતિમાની રચના કરે.

ભગવાનુવાચ વાસુદેવાદિપ્રતિમાલક્ષણં પ્રવદામિ તે। પ્રાસાદસ્યોત્તરે પૂર્વમુખીં વા ચોત્તારાનનામ્

ભગવાને કહ્યું: હું વાસુદેવ અને અન્ય પ્રતિમાના લક્ષણો કહું છું. મંદિરમાં તે પૂર્વ અથવા ઉત્તર દિશામાં મુકવી.

સંસ્થાપ્ય પૂજ્ય ચ બલિં દત્ત્વાથો મધ્યસૂત્રકમ્। શિલ્પી તુ નવધા વિભજ્ય નવમેંઽશકે

સ્થાપિત કરીને, પૂજન અને બલિ આપી, પછી મધ્યસૂત્ર ખેંચવું. શિલ્પીએ તેને નવ ભાગમાં વહેંચી, નવમો ભાગ ધ્યાનમાં લેવું.

સૂર્પભક્તૈઃ શિલાયાં તુ ભાગં સ્વાઙ્ગુલમુચ્યતે। દ્વ્યઙ્ગુલં ગોલકં નામ્ના કાલનેત્રં તદુચ્યતે

શિલા પર સુર્પથી માપેલો ભાગ એક અંગુલ કહેવાય છે. બે અંગુલનો ગોળ ભાગ 'કાલનેત્ર' કહેવાય છે.

ભાગમેકં ત્રિદા ભક્ત્વા પાર્ષ્ણિભાગં પ્રાકલ્પયેત્। ભાગમેકં તથા જાનૌ ગ્રીવાયાં ભાગમેવ ચ

એક ભાગને ત્રણમાં વહેંચી, પીઠનો ભાગ બનાવવો. એક ભાગ ઘૂંટણ માટે, અને એક ભાગ ગળા માટે.

મુકુટં તાલમાત્રં સ્યાત્તાલમાત્રં તથા મુખમ્। તાલેનૈકેન કણ્ઠન્તુ તાલેન હૃદયં તથા

મુકુટ એક તાલ જેટલો, તેમ જ મુખ. ગળું એક તાલ, અને હૃદય પણ એક તાલ.

નાભિમેઢ્રાન્તરન્તાલં દ્વિતાલાવૂરુકૌ તથા। તાલદ્વયેન જઙ્ઘા સ્યાત્ સૂત્રાણિ શ્રૃણુ સામ્પ્રતમ્

નાભિથી મેઢર સુધી એક તાલ, જાંઘ બે તાલ, પિંડળી બે તાલ. હવે માપો સાંભળો.

કાર્ય્યં સૂત્રદ્વયં પાદે જઙ્ઘામધ્યે તથાપરમ્। જાનૌ સૂત્રદ્વયં કાર્ય્યમૂરુમધ્યે તથાપરમ્

પગમાં બે દોરા બાંધવા, જાંઘના મધ્યમાં એક દોરો બાંધવો; ઘૂંટણમાં બે દોરા બાંધવા, જાંઘના મધ્યમાં એક દોરો વધુ બાંધવો.

મેઢ્રે તથાપરં કાર્ય્યં કટ્યાં સૂત્રન્તથાપરમ્। મેખલાબન્ધસિદ્ધ્યર્થં નાભ્યાં ચૈવાપરન્તથા

મેઢમાં એક દોરો બાંધવો, કમર પર એક દોરો બાંધવો; મેખલા બાંધવાની યોગ્ય રીત માટે, નાભિ પર પણ એક દોરો બાંધવો.

હૃદયે ચ તથા કાર્ય્યં કણ્ઠે સૂત્રદ્વયં તથા। લલાટે ચાપરં કાર્યં મસ્તકે ચ તથાપરમ્

હૃદય પર એક દોરો બાંધવો, ગળામાં બે દોરા બાંધવા; લલાટ પર એક દોરો, અને માથાના ટોચ પર પણ એક દોરો બાંધવો.

મુકુટોપરિ કર્ત્તવ્યં સૂત્રમેકં વિચક્ષણૈઃ। સૂત્રાણ્યૂદ્‌ર્ધ્વં પ્રદેયાનિ સપ્તૈવ કમલોદ્ભવ

મુકુટની ઉપર એક દોરો વિવેકી લોકો બાંધે; કમળમાંથી જન્મેલા, ઉપર સાત દોરા બાંધવા.

કક્ષાત્રિકાન્તરેણૈવ ષટ્ સૂત્રાણિ પ્રદાપયેત્। મધ્યસૂત્રં તુ સન્ત્યજ્ય સૂત્રાણ્યેવ નિવેદયેત્

ત્રણ બાંય વચ્ચેની જગ્યા દ્વારા છ દોરા બાંધવા; મધ્ય દોરો છોડીને, બાકીના દોરા જ રજૂ કરવા.

લલાટં નાસિકાવક્ત્રં કર્ત્તવ્યઞ્ચતુરઙ્ગુલમ્। ગ્રીવાકર્ણૌ તુ કર્ત્તવ્યૌ આયામાચ્ચતુરઙ્ગુલૌ

લલાટ, નાક અને મોઢું ચાર આંગળી લાંબું રાખવું; ગળા અને કાન પણ ચાર આંગળી લાંબા રાખવા.

દ્વ્યઙ્ગુલે હનુકે કાર્ય્યે વિસ્તારાચ્ચિવુકન્તથા। અષ્ટાઙ્ગુલં લલાટન્તુ વિસ્તારેણ પ્રકીત્તિંતમ્

ઠોડી બે આંગળી પહોળી, જડબાની પહોળાઈ પણ એટલી જ; લલાટ આઠ આંગળી પહોળું બનાવવું.

પરેણ દ્વ્યઙ્ગુલૌ શઙ્ખૌ કર્ત્તવ્યાવલકાન્વિતૌ। ચતુરઙ્ગુલમાખ્યાતમન્તરં કર્ણનેત્રયોઃ

શંખો બે આંગળી પહોળા, ચિહ્નોથી સજ્જ; કાન અને આંખ વચ્ચેનું અંતર ચાર આંગળી ગણાય છે.

દ્વ્યઙ્ગુલૌ પૃથુકૌ કર્ણૌ કર્ણાપાઙ્ગાર્દ્ધંપઞ્ચ મે। ભ્રૂસભેન તુ સૂત્રેણ કર્ણક્ષોત્રં પ્રકીત્તિતમ્

કાન બે આંગળી પહોળા, કાનની બહારનું અર્ધ ભાગ પાંચ છે; ભ્રૂની દોરાથી કાનનું છિદ્ર માપવામાં આવે છે.

વિદ્ધં ષડઙ્ગુલં કર્ણમવિદ્ધઞ્ચતુરઙ્ગુલમ્। ચિવુકેન સમં વિદ્ધમવિદ્ધં વા ષડઙ્ગુલમ્

છિદ્રવાળું કાન છ આંગળી, અછિદ્ર કાન ચાર આંગળી; છિદ્રવાળું કાન જડબાની સમાન, અછિદ્ર કાન પણ છ આંગળી.

ગન્ધપાત્રં તથાવર્ત્તં શષ્કુલીં કલ્વયેત્તથા। દ્વ્યઙ્ગુલેગધરઃ કાર્યસ્તસ્યાર્દ્ધેનોત્તરાધરઃ

ગંધપાત્ર, ગોળ આભૂષણ અને શશકુલી બનાવવી; ઉપરનું હોઠ બે આંગળી, નીચેનું હોઠ એના અર્ધ જેટલું.

અર્દ્ધાઙ્ગુલં તથા નેત્રં વક્ત્રન્તુ ચતુરઙ્ગુલમ્। આયામેન તુ વૈપુલ્યાત્ સાર્દ્ધમઙ્ગુલમુચ્યતે

નેત્ર અર્ધ આંગળી, મોઢું ચાર આંગળી; લંબાઈ અને પહોળાઈમાં એક અને અર્ધ આંગળી ગણાય છે.

અચવ્યાત્તમેવં સ્યાદ્વક્ત્રં વ્યાત્તં દ્વ્યઙ્ગુલમિષ્યતે। નાસાવંશસમુચ્છાયં મૂલે ત્વેકાઙ્ગુલં મતમ્

બંધ મોઢું આવું જ હોય છે; ખુલ્લું મોઢું બે આંગળી ગણાય છે; નાકના મૂળમાં એક આંગળી માનવામાં આવે છે.

ઉચ્છાયા દ્વ્યઙ્ગુલં ચાગ્રે કરવીરોપમાઃ સ્મૃતાઃ। અન્તરં ચક્ષુષોઃ કાર્યં ચતુરઙ્ગુલમાનતઃ

ટોચની ઊંચાઈ બે આંગળી, કરવીર જેવા ગણાય છે; આંખો વચ્ચેનું અંતર ચાર આંગળી, તિરછું માપવું.

દ્વ્યઙ્ગુલં ચાક્ષિકોણં ચ દ્વ્યઙ્ગુલં ચાન્તરં તયોઃ। તારા નેત્રત્રિભાગેણ દૃક્‌તારા પઞ્ચમાંશિકા

આંખના ખૂણા બે આંગળી, બંને વચ્ચેનું અંતર પણ બે આંગળી; નેત્રની તારા ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત, તારા પાંચમો ભાગ છે.

ત્ર્યઙ્ગુલં નેત્રવિસ્તારં દ્રોણી ચાર્દ્ધાઙ્ગુલા મતા। તત્‌પ્રમાણા ભ્રુવોર્લેખા ભ્રુવૌ ચૈવ સમે મતે

નેત્રની પહોળાઈ ત્રણ આંગળી, ડોળી અર્ધ આંગળી; ભ્રૂની રેખા એ જ માપની, ભ્રૂ પણ સમાન ગણાય છે.

ભ્રૂમધ્યં દ્વ્યઙ્ગુલં કાર્યં ભ્રૂદૈર્ઘ્યં ચતુરઙ્ગુલમ્ । ષટ્‌ત્રિંશદઙ્ગુલાયામમ્મસ્તકસ્ય તુ વેષ્ટનમ્

ભ્રૂ વચ્ચેનું અંતર બે આંગળી, ભ્રૂની લંબાઈ ચાર આંગળી; માથાની પરિધિ છત્રીસ આંગળી છે.

મૂર્ત્તીનાં કેશવાદીનાં દ્વાત્રિંશદ્વેષ્ટનં ભવેત્। પઞ્ચ નેત્રા ત્વધોગ્રીવા વિસ્તારદ્વેષ્ટનં પુનઃ

કેશવથી શરૂ થતી મૂર્તિઓમાં પરિધિ બત્રીસ આંગળી; પાંચ નેત્ર અને ઉગ્ર ગળાવાળી મૂર્તિમાં પહોળાઈથી પરિધિ માપવી.

ત્રિગુણં તુ ભવેદૂદ્ધર્વં વિસ્તૃતાષ્ટાઙ્ગુલં પુનઃ। ગ્રીવાત્રિગુણમાયામં ગ્રીવાવક્ષોન્તરં ભવેત્

ગળાની પહોળાઈ કરતાં ત્રણ ગણા લાંબુ હોવું જોઈએ, અને એ લંબાઈ આઠ આંગળ જેટલી હોવી જોઈએ. ગળાની લંબાઈ ત્રણ ગણા પહોળાઈની હોવી જોઈએ, અને ગળા અને છાતી વચ્ચેનું અંતર પણ એ પ્રમાણે માપવું.

સ્કન્દાવષ્ટાઙ્ગુલૌ કાર્યૌ ત્રિકલાવંશકૌ શુભૌ। સપ્તનેત્રૌ સ્મૃતૌ બાહૂ પ્રવાહૂ ષોડશાઙ્ગુલૌ

ભૂજાઓ આઠ આંગળ જેટલી પહોળી હોવી જોઈએ, અને ત્રણ ભાગ અને ચિહ્નો સાથે શુભ હોવી જોઈએ. હાથમાં સાત સાંધા ગણવામાં આવે છે, અને હાથની નીચેના ભાગની લંબાઈ સોળ આંગળ જેટલી હોવી જોઈએ.

ત્રિકલૌ વિસ્તૃતૌ બાહૂ પ્રવાહૂ ચાપિ તત્‌સમૌ। બાહુદણ્ડોદ્ધ્‌ર્વતો જ્ઞેયઃ પરિણાહઃ કલા નવ

ભૂજાઓમાં પહોળાઈના ત્રણ ભાગ હોવા જોઈએ, અને હાથની નીચેના ભાગમાં પણ એ જ માપ રાખવું. હાથના ઉપરના ભાગનો ઘેરો નવ ભાગમાં ગણવો.

નાહઃ પ્રબાહુમધ્યે તુ ષોડશાઙ્ગુલ ઉચ્યતે। અગ્રહસ્તે પરીણાહો દ્વાદશાઙ્ગુલ ઉચ્યતે

હાથની નીચેના ભાગના મધ્યમાં ઘેરો સોળ આંગળનો ગણાય છે, અને હથેળી પર ઘેરો બાર આંગળનો ગણાય છે.