અગ્નિપુરાણમ્

રક્ષાં કૃત્વા નૃસિંહેન મૂલમન્ત્રેણ પૂજયેત્ । હુત્વા પૂર્ણાહુતિં દદ્યાત્તતો ભૂતબલિં ગુરુઃ

નરસિંહ મંત્રથી રક્ષા કરીને, મૂળ મંત્રથી પૂજન કરવું. અર્પણ કર્યા પછી, ગુરુએ પૂર્ણાહુતિ અને ભૂતબલિ આપવી.

અત્ર યે સંસ્થિતાઃ સત્ત્વા યાતુધાનાશ્ચ ગુહ્યકાઃ। સિદ્ધાદયો વા યે ચાન્યે તાન્ સમ્પૂજ્ય ક્ષમાપયેત્

અહીં હાજર તમામ જીવ, યાતુધાન, ગુહ્યક, સિદ્ધ અને અન્ય જે હોય, તેમને સન્માન કરીને ક્ષમા માંગવી.

વિષ્ણુબિમ્બાર્થમસ્માકં યાત્રૈષા કેશવાજ્ઞયા। વિષ્ણ્વર્થં યદ્ભવેત્ કાર્ય્યં યુષ્માકમપિ તદ્ભવેત્

આ યાત્રા આપણા માટે વિષ્ણુની મૂર્તિ માટે છે, કેશવની આજ્ઞાથી કરવામાં આવી છે. વિષ્ણુ માટે જે કાર્ય હોય, એ તમારું પણ કાર્ય બની રહે.

અનેન બલિદાનેન પ્રીતા ભવત સર્વથા। ક્ષેમેણ ગચ્છતાન્યત્ર મુક્ત્વા સ્થાનમિદં ત્વરાત્

આ બલિ અર્પણથી તમે સર્વ રીતે પ્રસન્ન થાઓ. શાંતિથી અહીંથી જલદી અન્યત્ર જાઓ.

એવં પ્રબોધિતાઃ સત્ત્વા યાન્તિ તૃપ્તા યથાસુખમ્। શિલ્પિભિશ્ચ ચરું પ્રાસ્ય સ્વપ્નમન્ત્રં જપેન્નિશિ

આ રીતે બોલ્યા પછી, જીવ તૃપ્ત અને સુખી થઈને જતા રહે છે. શિલ્પીઓ ચરુ અર્પણ કરીને, રાત્રે સ્વપ્નમંત્ર જપે.

ઓં નમઃ સકલલોકાય વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે। વિશ્વાય વિશ્વરૂપાય સ્વપ્નાધિપતયે નમઃ

ઓમ, સર્વ લોકના સ્વામી વિષ્ણુને નમન, સર્વવ્યાપી, વિશ્વરૂપ, સ્વપ્નના અધિપતિને નમન.

આચક્ષ્વ દેવદેવેશ પ્રસુપ્તોસ્મિ તવાન્તિકમ્। સ્વપ્ને સર્વાણિ કાર્યાણિ હૃદિસ્થાનિ તુ યાનિ મે

દેવદેવના સ્વામી, હું તમારી પાસે સુઈ રહ્યો છું. મારા હૃદયમાં રહેલા બધા કાર્ય સ્વપ્નમાં બતાવો.

ઓં ઓં હ્રું ફટ્ વિષ્ણવે સ્વાહા । શુભે સ્વપ્ને શુભં સર્વં હ્યશુભે સિંહહોમતઃ

ઓમ ઓમ હ્રું ફટ, વિષ્ણુને સ્વાહા. શુભ સ્વપ્નમાં બધું શુભ રહે, અશુભ સ્વપ્નમાં સિંહહોમથી શુદ્ધ થાય.

કુદ્દાલટઙ્કશસ્ત્રાદ્યં મધ્વાજ્યાક્તમુખઞ્ચરેત્। આત્માનં ચિન્તયેદ્વિષ્ણું શિલ્પિનં વિશ્વકર્મ્મકમ્

કુદરા, કુહાડી જેવા સાધનો, જેનું મુખ મધ અને ઘીથી લિપ્ત હોય, તે ઉઠાવવું. પોતાને વિષ્ણુ અને શિલ્પીને વિશ્વકર્મા તરીકે ધ્યાન કરવું.

શસ્ત્રં વિષ્ણવાત્મકં દદ્યાત્મુખપૃષ્ઠાદિ દર્શયેત્। જિતેન્દ્રિયઃ ટઙ્કહસ્તઃ શિલ્પી તુ ચતુરસ્રકામ્

સાધનને વિષ્ણુરૂપ માનવું, તેનું મુખ, પીઠ અને અન્ય ભાગ બતાવવું. શિલ્પી, ઇન્દ્રિયજિત અને કુહાડી હાથે, શિલાને ચતુરસ્ર બનાવે.

શિલાં કૃત્વા પિણ્ડિકાર્થં કિઞ્ચિન્ન્યૂનાન્તુ કલ્પયેત્। રથે સ્થાપ્ય સમાનીય સવસ્ત્રાં કારુવેશ્મનિ। પૂજયિત્વાથ ઘટયેત્ પ્રતિમાં સ તુ કર્મ્મકૃત્

શિલાને પિંડિકા માટે ઘડી, થોડું નીચું રાખવું. રથ પર મૂકી, કપડાંથી ઢાંકી, શિલ્પીના ઘર સુધી લાવવું. પૂજન કરીને, શિલ્પી પ્રતિમાની રચના કરે.

ભગવાનુવાચ વાસુદેવાદિપ્રતિમાલક્ષણં પ્રવદામિ તે। પ્રાસાદસ્યોત્તરે પૂર્વમુખીં વા ચોત્તારાનનામ્

ભગવાને કહ્યું: હું વાસુદેવ અને અન્ય પ્રતિમાના લક્ષણો કહું છું. મંદિરમાં તે પૂર્વ અથવા ઉત્તર દિશામાં મુકવી.

સંસ્થાપ્ય પૂજ્ય ચ બલિં દત્ત્વાથો મધ્યસૂત્રકમ્। શિલ્પી તુ નવધા વિભજ્ય નવમેંઽશકે

સ્થાપિત કરીને, પૂજન અને બલિ આપી, પછી મધ્યસૂત્ર ખેંચવું. શિલ્પીએ તેને નવ ભાગમાં વહેંચી, નવમો ભાગ ધ્યાનમાં લેવું.

સૂર્પભક્તૈઃ શિલાયાં તુ ભાગં સ્વાઙ્ગુલમુચ્યતે। દ્વ્યઙ્ગુલં ગોલકં નામ્ના કાલનેત્રં તદુચ્યતે

શિલા પર સુર્પથી માપેલો ભાગ એક અંગુલ કહેવાય છે. બે અંગુલનો ગોળ ભાગ 'કાલનેત્ર' કહેવાય છે.

ભાગમેકં ત્રિદા ભક્ત્વા પાર્ષ્ણિભાગં પ્રાકલ્પયેત્। ભાગમેકં તથા જાનૌ ગ્રીવાયાં ભાગમેવ ચ

એક ભાગને ત્રણમાં વહેંચી, પીઠનો ભાગ બનાવવો. એક ભાગ ઘૂંટણ માટે, અને એક ભાગ ગળા માટે.

મુકુટં તાલમાત્રં સ્યાત્તાલમાત્રં તથા મુખમ્। તાલેનૈકેન કણ્ઠન્તુ તાલેન હૃદયં તથા

મુકુટ એક તાલ જેટલો, તેમ જ મુખ. ગળું એક તાલ, અને હૃદય પણ એક તાલ.

નાભિમેઢ્રાન્તરન્તાલં દ્વિતાલાવૂરુકૌ તથા। તાલદ્વયેન જઙ્ઘા સ્યાત્ સૂત્રાણિ શ્રૃણુ સામ્પ્રતમ્

નાભિથી મેઢર સુધી એક તાલ, જાંઘ બે તાલ, પિંડળી બે તાલ. હવે માપો સાંભળો.

કાર્ય્યં સૂત્રદ્વયં પાદે જઙ્ઘામધ્યે તથાપરમ્। જાનૌ સૂત્રદ્વયં કાર્ય્યમૂરુમધ્યે તથાપરમ્

પગમાં બે દોરા બાંધવા, જાંઘના મધ્યમાં એક દોરો બાંધવો; ઘૂંટણમાં બે દોરા બાંધવા, જાંઘના મધ્યમાં એક દોરો વધુ બાંધવો.

મેઢ્રે તથાપરં કાર્ય્યં કટ્યાં સૂત્રન્તથાપરમ્। મેખલાબન્ધસિદ્ધ્યર્થં નાભ્યાં ચૈવાપરન્તથા

મેઢમાં એક દોરો બાંધવો, કમર પર એક દોરો બાંધવો; મેખલા બાંધવાની યોગ્ય રીત માટે, નાભિ પર પણ એક દોરો બાંધવો.

હૃદયે ચ તથા કાર્ય્યં કણ્ઠે સૂત્રદ્વયં તથા। લલાટે ચાપરં કાર્યં મસ્તકે ચ તથાપરમ્

હૃદય પર એક દોરો બાંધવો, ગળામાં બે દોરા બાંધવા; લલાટ પર એક દોરો, અને માથાના ટોચ પર પણ એક દોરો બાંધવો.

મુકુટોપરિ કર્ત્તવ્યં સૂત્રમેકં વિચક્ષણૈઃ। સૂત્રાણ્યૂદ્‌ર્ધ્વં પ્રદેયાનિ સપ્તૈવ કમલોદ્ભવ

મુકુટની ઉપર એક દોરો વિવેકી લોકો બાંધે; કમળમાંથી જન્મેલા, ઉપર સાત દોરા બાંધવા.

કક્ષાત્રિકાન્તરેણૈવ ષટ્ સૂત્રાણિ પ્રદાપયેત્। મધ્યસૂત્રં તુ સન્ત્યજ્ય સૂત્રાણ્યેવ નિવેદયેત્

ત્રણ બાંય વચ્ચેની જગ્યા દ્વારા છ દોરા બાંધવા; મધ્ય દોરો છોડીને, બાકીના દોરા જ રજૂ કરવા.

લલાટં નાસિકાવક્ત્રં કર્ત્તવ્યઞ્ચતુરઙ્ગુલમ્। ગ્રીવાકર્ણૌ તુ કર્ત્તવ્યૌ આયામાચ્ચતુરઙ્ગુલૌ

લલાટ, નાક અને મોઢું ચાર આંગળી લાંબું રાખવું; ગળા અને કાન પણ ચાર આંગળી લાંબા રાખવા.

દ્વ્યઙ્ગુલે હનુકે કાર્ય્યે વિસ્તારાચ્ચિવુકન્તથા। અષ્ટાઙ્ગુલં લલાટન્તુ વિસ્તારેણ પ્રકીત્તિંતમ્

ઠોડી બે આંગળી પહોળી, જડબાની પહોળાઈ પણ એટલી જ; લલાટ આઠ આંગળી પહોળું બનાવવું.

પરેણ દ્વ્યઙ્ગુલૌ શઙ્ખૌ કર્ત્તવ્યાવલકાન્વિતૌ। ચતુરઙ્ગુલમાખ્યાતમન્તરં કર્ણનેત્રયોઃ

શંખો બે આંગળી પહોળા, ચિહ્નોથી સજ્જ; કાન અને આંખ વચ્ચેનું અંતર ચાર આંગળી ગણાય છે.

દ્વ્યઙ્ગુલૌ પૃથુકૌ કર્ણૌ કર્ણાપાઙ્ગાર્દ્ધંપઞ્ચ મે। ભ્રૂસભેન તુ સૂત્રેણ કર્ણક્ષોત્રં પ્રકીત્તિતમ્

કાન બે આંગળી પહોળા, કાનની બહારનું અર્ધ ભાગ પાંચ છે; ભ્રૂની દોરાથી કાનનું છિદ્ર માપવામાં આવે છે.

વિદ્ધં ષડઙ્ગુલં કર્ણમવિદ્ધઞ્ચતુરઙ્ગુલમ્। ચિવુકેન સમં વિદ્ધમવિદ્ધં વા ષડઙ્ગુલમ્

છિદ્રવાળું કાન છ આંગળી, અછિદ્ર કાન ચાર આંગળી; છિદ્રવાળું કાન જડબાની સમાન, અછિદ્ર કાન પણ છ આંગળી.

ગન્ધપાત્રં તથાવર્ત્તં શષ્કુલીં કલ્વયેત્તથા। દ્વ્યઙ્ગુલેગધરઃ કાર્યસ્તસ્યાર્દ્ધેનોત્તરાધરઃ

ગંધપાત્ર, ગોળ આભૂષણ અને શશકુલી બનાવવી; ઉપરનું હોઠ બે આંગળી, નીચેનું હોઠ એના અર્ધ જેટલું.

અર્દ્ધાઙ્ગુલં તથા નેત્રં વક્ત્રન્તુ ચતુરઙ્ગુલમ્। આયામેન તુ વૈપુલ્યાત્ સાર્દ્ધમઙ્ગુલમુચ્યતે

નેત્ર અર્ધ આંગળી, મોઢું ચાર આંગળી; લંબાઈ અને પહોળાઈમાં એક અને અર્ધ આંગળી ગણાય છે.