અગ્નિપુરાણમ્

અષ્ટમાંશેન ગર્ભસ્ય રથકાનાન્તુ નિર્ગમઃ। પરિધેર્ગુણભાગેન રથકસ્તિત્ર કલ્પયેત્

ગર્ભગૃહના અઠ્ઠા ભાગ જેટલો રથકાન માટે બહારનો માર્ગ રાખવો; અને પરિધના ગુણાનુસાર ત્રણ રથકાન બનાવવું.

તત્તૃતીયેણ વા કુર્ય્યાદ્રથકાનાન્તુ નિર્ગમમ્। વામત્રયં સ્થાપનીયં રથકત્રિતયે સદા

અથવા, રથકાન માટે બહારનો માર્ગ તૃતીય ભાગ જેટલો રાખવો; અને ત્રણ રથકાન માટે ત્રણ વામા હંમેશા સ્થાપિત કરવી.

શિખરાર્થં હિ સૂત્રાણિ ચત્વારિ વિનિપાતયેત્। શુકનાશોદ્‌ર્ધ્વતઃ સૂત્રં તિર્ય્યગ્ભૂતં નિપાતયેત્

શિખર માટે ચાર સૂત્રો પાથરવા; અને શુકનાસા ઉપર આડું સૂત્ર મૂકવું.

શિખરસ્યાર્દ્ધભાગસ્થં સિંહં તત્ર તુ કારયેત્। શુકનાસાં સ્થિરીકૃત્ય મધ્યસન્ધૌ નિધાપયેત્

શિખરના અડધા ભાગમાં સિંહ બનાવવો; અને શુકનાસાઓને મધ્યના સંધિમાં મજબૂત કરીને મૂકવું.

અપરે ચ તતા પાર્શ્વે તદ્વત્ સૂત્રં નિધાપયેત્। તદૂદ્ર્ધ્વન્તુ ભવેદ્વેદી સકણ્ઠા મનસારકમ્

બીજી બાજુ પણ એ જ રીતે સૂત્ર મૂકવું; અને તેના ઉપર કાંઠાવાળી, મન જેવું આર્કવાળી વેદી હોવી જોઈએ.

સ્કન્ધભગ્નં ન કર્ત્તવ્યં વિકરાલં તથૈવ ચ। ઉદ્‌ર્ધ્વં ચ વેદિકામાનાત્ કલશં પરિકલ્પયેત્

ભાંગેલા ખભા અથવા વિકૃત રૂપે ન બનાવવું; અને વેદીના માપ પ્રમાણે ઉપર કલશ બનાવવો.

વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણં દ્વારં કર્ત્તવ્યં તુ સુશોભનમ્। ઉદુમ્બરૌ તદૂદ્‌ર્ધ્વઞ્ચ ન્યસેચ્છાખાં સુમઙ્ગલૈઃ

દ્વારનું માપ બે ગણા રાખવું અને સુંદર બનાવવું; અને તેના ઉપર ઉદુમ્બરનું શુભ શાખ મૂકવું.

દ્વારસ્ય તુ ચતુથાંશે કાર્ય્યૌ ચણ્ડપ્રચણ્ડકૌ। વિષ્વક્‌સેનવત્સદણ્ડૌ શિખોદ્‌ર્ધ્વેડુમ્બરે શ્રિયમ્

દ્વારના ચોથા ભાગમાં ચંડ અને પ્રચંડ બનાવવું; વિશ્વક્સેન જેવું બે દંડ, અને શિખરના ઉપર ઉદુમ્બર પર શ્રી સ્થાપિત કરવી.

દિગ્ગજૈઃ સ્નાપ્યમાનાન્તાં ઘટૈઃ સાબ્જાં સુરૂપિકામ્। પ્રાસાદસ્ય ચતુર્થાંશૈઃ પ્રાકારસ્યોચ્છયો ભવેત્

દિશાના દંતદંતો દ્વારા કળશથી સ્નાન કરાવેલી, કમળોથી શોભાયમાન સુંદર પ્રતિમા મંદિરના ચોથા ભાગમાં હોવી જોઈએ; અને પ્રાકારની ઊંચાઈ પણ એ જ ભાગ પ્રમાણે રાખવી.

પ્રાસાદાત્ પાદહીનસ્તુ ગોપુરસ્યોચ્છયોભવેત્। પઞ્ચહસ્તસ્ય દેવસ્ય એકહસ્તા તુ પીઠિકા

ગોપુરની ઊંચાઈ મંદિર કરતાં એક પગ ઓછી હોવી જોઈએ; પાંચ હસ્તના દેવ માટે પિંડિકા એક હસ્તની હોવી જોઈએ.

ગારુડં મણ્ડપઞ્ચાગ્રે એકં ભૌમાદિધામ ચ। કુર્ય્યાદ્ધિ પ્રતિમાયાન્તુ દિક્ષુ ચાષ્ટાસુ ચોપરિ

મંડપના આગળ ગારુડમંડપ અને ભૂમિધામ બનાવવું; અને પ્રતિમાના માટે, દરેક દિશામાં એક-એક, કુલ આઠ ઉપર બનાવવું.

પૂર્વં વરાહં દક્ષે ચ નૃસિંહં શ્રીધરં જલે। ઉત્તરે તુ હયગ્રીવમાગ્નેય્યાં જામદગ્ન્યકમ્

પૂર્વ દિશામાં વરાહ, દક્ષિણમાં નૃસિંહ, જળમાં શ્રીધર, ઉત્તર તરફ હયગ્રીવ અને અગ્નિ દિશામાં જામદગ્નિનો પુત્ર સ્થાપવું.

નૈર્ઋત્યાં રામકં વાયૌ વામનં વાસુદેવકમ્। ઈશે પ્રાસાદરચના દેયા વસ્વર્કકાદિભિઃ

નૈઋત દિશામાં રામ, વાયુ દિશામાં વામન, પશ્ચિમમાં વાસુદેવ અને ઈશાન દિશામાં મંદિરની રચના વસુ, આદિત્ય વગેરે સાથે કરવી.

ભગવાનુવાચ પ્રાસાદે દેવતાઃ સ્થાપ્યા વક્ષ્યે બ્રહ્મન્ શ્રૃણુષ્વ મે। પઞ્ચાયતનમધ્યે તુ વાસુદેવં વિવેશયેન્

ભગવાને કહ્યું: મંદિરમાં દેવતાઓની સ્થાપના કરવી જોઈએ; બ્રાહ્મણ, મારી વાત સાંભળ. પાંચ આયતનના મધ્યમાં વાસુદેવને સ્થાપિત કરવો.

વામનં નૃહરિઞ્ચાશ્વશીર્ષં તદ્વચ્ચ શૂકરમ્। આગ્નેયે નૈર્ઋતે ચૈવ વાયવ્યે ચેશગોચરે

વામન, નૃહરી, અશ્વશીર્ષ અને શૂકરને અનુક્રમણિકે અગ્નિ, નૈઋત, વાયુ અને ઈશાન દિશામાં રાખવા.

અથ નારાયણં મધ્યે આગ્નેય્યામમ્બિકાં ન્યસેત્। નૈર્ઋત્યાં ભાસ્કરં વાયૌ બ્રહ્માણં લિઙ્ગમીશકે

પછી મધ્યમાં નારાયણ, અગ્નિ દિશામાં અંબિકા, નૈઋત દિશામાં ભાસ્કર, વાયુ દિશામાં બ્રહ્મા અને ઈશાન દિશામાં લિંગ સ્થાપવું.

અથવા રુદ્રરૂપન્તુ અથવા નવધામસુ। વાસુદેવં ન્યસેન્મધ્યે પૂર્વાદૌ વામવામકાન્

અથવા રુદ્રનું રૂપ, અથવા નવ ધામમાં, મધ્યમાં વાસુદેવ અને પૂર્વ તરફ ડાબા-જમણા ક્રમમાં સ્થાપવું.

ઇન્દ્રાદીન્ લોકપાલાંશ્ચ અથવા નવધામસુ। પઞ્ચાયતનકં કુર્ય્યાત્ મધ્યે તુ પુરુષોત્તમમ્

ઇન્દ્રથી શરૂ થતા લોકપાલો, અથવા નવ ધામમાં, પાંચ આયતન રચના કરી, મધ્યમાં પુરુષોત્તમને સ્થાપિત કરવો.

લક્ષ્મીવૈશ્રવણૌ પૂર્વં દક્ષે માતૃગણં ન્યસેત્। સ્કન્દં ગણેશમીશાનં સુર્ય્યાદીન્ પશ્ચિમે ગ્રહાન્

પૂર્વમાં લક્ષ્મી અને વૈશ્વરવણ, દક્ષિણમાં માતૃગણ, પશ્ચિમમાં સ્કંદ, ગણેશ, ઈશાન, સૂર્ય અને ગ્રહો સ્થાપવું.

ઉત્તરે દશમત્સ્યાદીનાગ્નેય્યાં ચણ્ડિકાં તથા। નૈર્ૠત્યામમ્બિકાં સ્થાપ્ય વાયવ્યે તુ સરસ્વતીમ્

ઉત્તર તરફ દશ અવતાર (મત્સ્યથી શરૂ), અગ્નિ દિશામાં ચંડિકા, નૈઋત દિશામાં અંબિકા અને વાયુ દિશામાં સરસ્વતી સ્થાપવું.

પદ્મામૈશે વાસુદેવં મધ્યે નારાયણઞ્ચ વા। ત્રયોદશાલયે મધ્યે વિશ્વરૂપં ન્યસેદ્ધરિમ્

પદ્મા અને ઈશાને ઈશાન દિશામાં, મધ્યમાં વાસુદેવ અથવા નારાયણ, અને ત્રયોદશ આયતન મંદિરમાં મધ્યમાં વિશ્વરૂપ હરીને સ્થાપવું.

પૂર્વાંદૌ કેશવાદીન્ વા અન્યધામસ્વયં હરિમ્ । મૃણ્મયી દારુઘટિતા લોહજા રત્નજા તથા

પૂર્વ અને અન્ય દિશાઓમાં કેશવ અને અન્ય દેવતાઓ, અથવા અન્ય ધામમાં સ્વયં હરી; મૂર્તિ માટી, લાકડું, ધાતુ કે રત્નમાંથી બનાવી શકાય.

શૈલજા ગન્ધજા ચૈવ કૌસુમી સપ્તદા સ્મૃતા। કૌસુમી ગન્ધજા ચૈવ મૃણ્મયી પ્રતિમા તથા

મૂર્તિ સાત પ્રકારની કહેવાય છે: પથ્થર, સુગંધિત પદાર્થ, ફૂલો; ફૂલો, સુગંધિત પદાર્થ અને માટીની મૂર્તિ પણ.

તત્‌કાલપૂજિતાશ્ચૈતાઃ સર્વકામફલપ્રદાઃ। અથ શૈલમયી વક્ષ્યે શિલા યત્ર ચ ગૃહ્યતે

યોગ્ય સમયે પૂજા કરવાથી આ બધું ઇચ્છિત ફળ આપે છે. હવે પથ્થરની મૂર્તિ અને પથ્થર ક્યાંથી લેવા તે કહું છું.

પર્વતાનામભાવે ચ ગૃહ્ણીયાદ્ ભૂગતાં શિલામ્। પાણ્ડરા હ્યરુણા પીતા કૃષ્ણા શસ્તા તુ વર્ણિનામ્

પર્વત ન હોય તો જમીનમાંથી પથ્થર લેવું; સફેદ, લાલ, પીળા અને કાળા રંગના પથ્થર શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

ન યદા લભ્યતે સમ્યગ્ વર્ણિનાં વર્ણતઃ શિલા। વર્ણાદ્યાપાદનં તત્ર જુહુયાત્ સિંહવિદ્યયા

યોગ્ય રંગનો પથ્થર ન મળે ત્યારે, સિહ વિધિથી ઇચ્છિત રંગ પ્રાપ્ત કરવા માટે હવન કરવું.

શિલાયાં શુક્લરેખાગ્ર્યા કૃષ્ણાગ્ર્યા સિંહહોમતઃ। કાંસ્યઘણ્ટાનિનાદા સ્યાત્ પુંલિઙ્ગા વિસ્ફુલિઙ્ગિકા

પથ્થરમાં સફેદ રેખા હોય અથવા સિહ હવનથી કાળો છેડો હોય, તો કાંસાની ઘંટની અવાજ આવે; પુરૂષ પથ્થર ચીંગારી ઉત્પન્ન કરે છે.

તન્મન્દલક્ષણા સ્ત્રી સ્યાદ્રૂપાભાવાન્નપુંસકા। દૃશ્યતે મણ્ડલં યસ્યાં સગર્ભાં તાં વિવર્જયેત્

પથ્થરમાં મંડળના ચિહ્ન હોય તો સ્ત્રી છે; રૂપ ન હોય તો નપુંસક છે. અંદર મંડળ દેખાય તો ગર્ભવાળી પથ્થર ટાળવી.

પ્રતિમાર્થં વનં ગત્વા વનયાગં સમાચરેત્। તત્ર ખાત્વોપલિપ્યાથ મણ્ડપે તુ હરિં યજેત્

મૂર્તિ માટે વનમાં જઈ વનયાગ કરવો; ત્યાં ખોદી અને લિપાઈ કર્યા પછી મંડપમાં હરિની પૂજા કરવી.