અગ્નિપુરાણમ્

જઙ્ઘોચ્છાયન્તુ કર્ત્તવ્યં ચતુર્ભાગેણ ચાયતમ્ । જઙ્ઘાયાં દ્વિગુણોચ્છાયં મઞ્ચર્ય્યાઃ કલ્પયેદ્ બુધઃ

નીચી દિવાલની ઊંચાઈ જમીનની લંબાઈના ચોથા ભાગ જેટલી રાખવી; અને બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ પીઠની ઊંચાઈ દિવાલની ઊંચાઈથી બે ગણી રાખવી.

તુર્ય્યભાગેન મઞ્ચર્ય્યાઃ કાર્ય્યઃ સમ્યક્ પ્રદક્ષિણઃ । તન્માનનિર્ગમં કાર્ય્યમુભયોઃ પાર્શ્વયોઃ સમમ્

પીઠની લંબાઈના ચોથા ભાગથી પરિક્રમાનો માર્ગ બનાવવો; બંને બાજુએ પસાર થવા માટે સમાન જગ્યા રાખવી.

શિશરેણ સમં કાર્ય્યમગ્રે જગતિ વિસ્તરમ્। દ્વિગુણેનાપિ કર્ત્તવ્યં યથાશોભાનુરૂપતઃ

મંડપના આગળનું વિસ્તરણ, દ્વારની પહોળાઈ જેટલું રાખવું; અથવા, જો યોગ્ય અને સુંદર લાગે, તો એના બે ગણા પણ રાખી શકાય.

વિસ્તારાન્મણ્ડપસ્યાગ્રે ગર્ભસૂત્રદ્વયેન તુ। દૈર્ઘ્યાત્પાદાધિકં કુર્ય્યાન્મધ્યસ્તમ્ભૈર્વિભૂષિતમ્

મંડપના આગળ, બે ગર્ભસૂત્રો વાપરી તેની પહોળાઈ પ્રમાણે રાખવી, અને લંબાઈ એક પગથી વધુ રાખવી; વચ્ચેના સ્તંભો વડે સુંદર રીતે સજાવવું.

પ્રાસાદગર્ભમાનં વા કુર્વ્વીત મુખમણ્ડપમ્। એકાશીતિપદૈર્વ્વાસ્તું પશ્ચાત્ મણ્ડપમારભ્ત્

અથવા, ગર્ભગૃહના માપ પ્રમાણે મુખમંડપ બનાવવો, અથવા એકેંસી પગની લંબાઈથી મંડપ તૈયાર કરવો, અને પાછળથી મંડપ શરૂ કરવો.

શુકાન્ પ્રાગ્‌દ્વારવિન્યાસે પાદાન્તઃ સ્થાન્ યજેત્ સુરાન્। તથા પ્રાકારવિન્યાસે યજેદ્ દ્વાત્રિંશદન્તગાન્

પૂર્વ દ્ધારની રચનામાં, પગના છેડે દેવતાઓને યજ્ઞ અર્પણ કરવું; અને પ્રાકારની રચનામાં પણ, બત્રીસ દેવતાઓને છેડે અર્પણ કરવું.

સર્વસાધારણં ચૈતત્ પ્રાસાદસ્ય ચ લક્ષણમ્। માનેન પ્રતિમાયા વા પ્રાસાદમપરં શ્રૃણુ

મંદિરનું આ સામાન્ય લક્ષણ છે; હવે પ્રતિમાના માપથી અથવા તેના પોતાના માપથી બીજા મંદિર વિશે સાંભળો.

પ્રતિમાયાઃ પ્રમાણેન કર્ત્તવ્યા પિણ્ડિકા શુભા। ગર્ભસ્તુ પિણ્ડિકાર્દ્વેન ગર્ભમાનાસ્તુ ભિત્તયઃ

પ્રતિમાના માપ પ્રમાણે સુંદર પિંડિકા બનાવવી; ગર્ભગૃહ પિંડિકાના અડધા માપનું હોવું જોઈએ, અને ગર્ભગૃહના માપ પ્રમાણે ભીતો બનાવવી.

ભિત્તેરાયામમાનેન ઉત્સેધન્તુ પ્રકલ્પયેત્। ભિત્ત્યુચ્છાયાત્તુ દ્વિગુણં શિખરં કલ્પયેદ્ બુધઃ

ભીતની લંબાઈ પ્રમાણે ઊંચાઈ નક્કી કરવી; અને ભીતની છાંયાથી બે ગણા માપનું શિખર વિધવાને બનાવવું.

શિખરસ્ય તુ તુર્ય્યેણ ભ્રમણં પરિકલ્પયેત્। શિખરસ્ય ચતુર્થેન અગ્રતો મુખમણ્ડપમ્

શિખરના ચોથા ભાગ જેટલો પરિક્રમાનો માર્ગ રાખવો; અને શિખરના ચોથા ભાગ જેટલો મુખમંડપ આગળ બનાવવો.

અષ્ટમાંશેન ગર્ભસ્ય રથકાનાન્તુ નિર્ગમઃ। પરિધેર્ગુણભાગેન રથકસ્તિત્ર કલ્પયેત્

ગર્ભગૃહના અઠ્ઠા ભાગ જેટલો રથકાન માટે બહારનો માર્ગ રાખવો; અને પરિધના ગુણાનુસાર ત્રણ રથકાન બનાવવું.

તત્તૃતીયેણ વા કુર્ય્યાદ્રથકાનાન્તુ નિર્ગમમ્। વામત્રયં સ્થાપનીયં રથકત્રિતયે સદા

અથવા, રથકાન માટે બહારનો માર્ગ તૃતીય ભાગ જેટલો રાખવો; અને ત્રણ રથકાન માટે ત્રણ વામા હંમેશા સ્થાપિત કરવી.

શિખરાર્થં હિ સૂત્રાણિ ચત્વારિ વિનિપાતયેત્। શુકનાશોદ્‌ર્ધ્વતઃ સૂત્રં તિર્ય્યગ્ભૂતં નિપાતયેત્

શિખર માટે ચાર સૂત્રો પાથરવા; અને શુકનાસા ઉપર આડું સૂત્ર મૂકવું.

શિખરસ્યાર્દ્ધભાગસ્થં સિંહં તત્ર તુ કારયેત્। શુકનાસાં સ્થિરીકૃત્ય મધ્યસન્ધૌ નિધાપયેત્

શિખરના અડધા ભાગમાં સિંહ બનાવવો; અને શુકનાસાઓને મધ્યના સંધિમાં મજબૂત કરીને મૂકવું.

અપરે ચ તતા પાર્શ્વે તદ્વત્ સૂત્રં નિધાપયેત્। તદૂદ્ર્ધ્વન્તુ ભવેદ્વેદી સકણ્ઠા મનસારકમ્

બીજી બાજુ પણ એ જ રીતે સૂત્ર મૂકવું; અને તેના ઉપર કાંઠાવાળી, મન જેવું આર્કવાળી વેદી હોવી જોઈએ.

સ્કન્ધભગ્નં ન કર્ત્તવ્યં વિકરાલં તથૈવ ચ। ઉદ્‌ર્ધ્વં ચ વેદિકામાનાત્ કલશં પરિકલ્પયેત્

ભાંગેલા ખભા અથવા વિકૃત રૂપે ન બનાવવું; અને વેદીના માપ પ્રમાણે ઉપર કલશ બનાવવો.

વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણં દ્વારં કર્ત્તવ્યં તુ સુશોભનમ્। ઉદુમ્બરૌ તદૂદ્‌ર્ધ્વઞ્ચ ન્યસેચ્છાખાં સુમઙ્ગલૈઃ

દ્વારનું માપ બે ગણા રાખવું અને સુંદર બનાવવું; અને તેના ઉપર ઉદુમ્બરનું શુભ શાખ મૂકવું.

દ્વારસ્ય તુ ચતુથાંશે કાર્ય્યૌ ચણ્ડપ્રચણ્ડકૌ। વિષ્વક્‌સેનવત્સદણ્ડૌ શિખોદ્‌ર્ધ્વેડુમ્બરે શ્રિયમ્

દ્વારના ચોથા ભાગમાં ચંડ અને પ્રચંડ બનાવવું; વિશ્વક્સેન જેવું બે દંડ, અને શિખરના ઉપર ઉદુમ્બર પર શ્રી સ્થાપિત કરવી.

દિગ્ગજૈઃ સ્નાપ્યમાનાન્તાં ઘટૈઃ સાબ્જાં સુરૂપિકામ્। પ્રાસાદસ્ય ચતુર્થાંશૈઃ પ્રાકારસ્યોચ્છયો ભવેત્

દિશાના દંતદંતો દ્વારા કળશથી સ્નાન કરાવેલી, કમળોથી શોભાયમાન સુંદર પ્રતિમા મંદિરના ચોથા ભાગમાં હોવી જોઈએ; અને પ્રાકારની ઊંચાઈ પણ એ જ ભાગ પ્રમાણે રાખવી.

પ્રાસાદાત્ પાદહીનસ્તુ ગોપુરસ્યોચ્છયોભવેત્। પઞ્ચહસ્તસ્ય દેવસ્ય એકહસ્તા તુ પીઠિકા

ગોપુરની ઊંચાઈ મંદિર કરતાં એક પગ ઓછી હોવી જોઈએ; પાંચ હસ્તના દેવ માટે પિંડિકા એક હસ્તની હોવી જોઈએ.

ગારુડં મણ્ડપઞ્ચાગ્રે એકં ભૌમાદિધામ ચ। કુર્ય્યાદ્ધિ પ્રતિમાયાન્તુ દિક્ષુ ચાષ્ટાસુ ચોપરિ

મંડપના આગળ ગારુડમંડપ અને ભૂમિધામ બનાવવું; અને પ્રતિમાના માટે, દરેક દિશામાં એક-એક, કુલ આઠ ઉપર બનાવવું.

પૂર્વં વરાહં દક્ષે ચ નૃસિંહં શ્રીધરં જલે। ઉત્તરે તુ હયગ્રીવમાગ્નેય્યાં જામદગ્ન્યકમ્

પૂર્વ દિશામાં વરાહ, દક્ષિણમાં નૃસિંહ, જળમાં શ્રીધર, ઉત્તર તરફ હયગ્રીવ અને અગ્નિ દિશામાં જામદગ્નિનો પુત્ર સ્થાપવું.

નૈર્ઋત્યાં રામકં વાયૌ વામનં વાસુદેવકમ્। ઈશે પ્રાસાદરચના દેયા વસ્વર્કકાદિભિઃ

નૈઋત દિશામાં રામ, વાયુ દિશામાં વામન, પશ્ચિમમાં વાસુદેવ અને ઈશાન દિશામાં મંદિરની રચના વસુ, આદિત્ય વગેરે સાથે કરવી.

ભગવાનુવાચ પ્રાસાદે દેવતાઃ સ્થાપ્યા વક્ષ્યે બ્રહ્મન્ શ્રૃણુષ્વ મે। પઞ્ચાયતનમધ્યે તુ વાસુદેવં વિવેશયેન્

ભગવાને કહ્યું: મંદિરમાં દેવતાઓની સ્થાપના કરવી જોઈએ; બ્રાહ્મણ, મારી વાત સાંભળ. પાંચ આયતનના મધ્યમાં વાસુદેવને સ્થાપિત કરવો.

વામનં નૃહરિઞ્ચાશ્વશીર્ષં તદ્વચ્ચ શૂકરમ્। આગ્નેયે નૈર્ઋતે ચૈવ વાયવ્યે ચેશગોચરે

વામન, નૃહરી, અશ્વશીર્ષ અને શૂકરને અનુક્રમણિકે અગ્નિ, નૈઋત, વાયુ અને ઈશાન દિશામાં રાખવા.

અથ નારાયણં મધ્યે આગ્નેય્યામમ્બિકાં ન્યસેત્। નૈર્ઋત્યાં ભાસ્કરં વાયૌ બ્રહ્માણં લિઙ્ગમીશકે

પછી મધ્યમાં નારાયણ, અગ્નિ દિશામાં અંબિકા, નૈઋત દિશામાં ભાસ્કર, વાયુ દિશામાં બ્રહ્મા અને ઈશાન દિશામાં લિંગ સ્થાપવું.

અથવા રુદ્રરૂપન્તુ અથવા નવધામસુ। વાસુદેવં ન્યસેન્મધ્યે પૂર્વાદૌ વામવામકાન્

અથવા રુદ્રનું રૂપ, અથવા નવ ધામમાં, મધ્યમાં વાસુદેવ અને પૂર્વ તરફ ડાબા-જમણા ક્રમમાં સ્થાપવું.

ઇન્દ્રાદીન્ લોકપાલાંશ્ચ અથવા નવધામસુ। પઞ્ચાયતનકં કુર્ય્યાત્ મધ્યે તુ પુરુષોત્તમમ્

ઇન્દ્રથી શરૂ થતા લોકપાલો, અથવા નવ ધામમાં, પાંચ આયતન રચના કરી, મધ્યમાં પુરુષોત્તમને સ્થાપિત કરવો.

લક્ષ્મીવૈશ્રવણૌ પૂર્વં દક્ષે માતૃગણં ન્યસેત્। સ્કન્દં ગણેશમીશાનં સુર્ય્યાદીન્ પશ્ચિમે ગ્રહાન્

પૂર્વમાં લક્ષ્મી અને વૈશ્વરવણ, દક્ષિણમાં માતૃગણ, પશ્ચિમમાં સ્કંદ, ગણેશ, ઈશાન, સૂર્ય અને ગ્રહો સ્થાપવું.