અગ્નિપુરાણમ્

હયગ્રીવ ઉવાચ વિષ્ણ્વાદીનાં પ્રતિષ્ઠાદિ વક્ષ્યે બ્રહ્મન્ શ્રૃણુષ્વ મે। પ્રોક્તાનિ પઞ્ચરાત્રાણિ સપ્તરાત્રાણિ વૈ મયા

હયગ્રીવ બોલ્યા: હવે હું વિષ્ણુ અને અન્ય દેવતાઓની પ્રતિષ્ઠા વિધિ સમજાવું છું, હે બ્રહ્મન, તમે સાંભળો. પાંચ રાત અને સાત રાતની વિધિઓ મેં વર્ણવી છે.

વ્યસ્તાનિ મુનિભિર્લેકે પઞ્ચવિંશતિસઙ્ખ્યયા। હયશીર્ષં તન્ત્રમાદ્યં તન્ત્રં ત્રૈલોક્યમોહનમ્

મુનિઓએ વિશ્વમાં અલગ-અલગ પঁચવીસ વિધિઓ શીખવાડેલી છે. હયશીર્ષ તંત્ર પ્રથમ છે, જે ત્રણે લોકને મોહિત કરે છે.

વૈભવં પૌષ્કરં તન્ત્રં પ્રહ્રાદઙ્ગાર્ગ્યગાલવમ્। નારદીયઞ્ચ સમ્પ્રશ્નં શાણ્ડિલ્યં વૈશ્વકં

વૈભવ, પૌષ્કર તંત્ર, પ્રહલાદ, અંગારગ, ગાલવ, નારદ, સંપૃચ્છન, શાંડિલ્ય અને વૈશ્વક તંત્ર પણ છે.

સત્યોક્તં શૌનકં તન્ત્રં વાસિષ્ઠંજ્ઞાનસાગરમ્। સ્વાયમ્ભુવં કાપિલઞ્ચાતાર્ક્ષં નારાયણીયકમ્

શૌનક તંત્ર, વશિષ્ઠ, જ્ઞાનસાગર, સ્વાયંભુવ, કાપિલ, આતાર્ક્ષ અને નારાયણીય — આ બધાં સાચા ગણાય છે.

આત્રેયં નારસિંહાખ્યમાનન્દાખ્યં તથારુણમ્। બૌધાયનં તથાર્ષં તુ વિશ્વોક્તં તસ્ય સારતઃ

આત્રેય, નરસિંહ, આનંદ, અરુણ, બૌધાયન, ઋષિપ્રણીત અને વિશ્વ — આ બધાંનું સારરૂપ માનવામાં આવે છે.

પ્રતિષ્ઠાં હિ દ્વિજઃ કુર્ય્યાન્મધ્યદેશાદિસમ્ભવઃ। ન કચ્છદેશસમ્ભૂતઃ કાવેરીકોઙ્કણોદ્‌ગતઃ

મધ્યદેશ અને એવા પ્રદેશોમાં જન્મેલા દ્વિજએ સ્થાપના કરવી જોઈએ; કચ્છ, કાવેરી, કોનકણ અને એવા પ્રદેશના લોકોએ નહીં.

કામરૂપકલિઙ્ગોત્થઃ કાઞ્ચીકારમીરકોશલઃ । આકાશવાયુતેજોમ્બુભૂરેતાઃ પઞ્ચ રાત્રયઃ

કામરૂપ, કલિંગ, કાંચી, કારમીર, કોશલ અને આકાશ, વાયુ, તેજ, અંબુ અને ભૂ — આ પાંચ રાત્રા એવા ગણાય છે.

અચૈતન્યાસ્તમોદ્રિક્તાઃ પઞ્ચરાત્રવિવર્જિતમ્। બ્રહ્માહં વિષ્ણુરમલ ઇતિ વિદ્યાત્સ દેશિકઃ

જેમાં ચૈતન્ય નથી, અંધકારથી ઘેરાયેલા છે અને પંચરાત્ર વિધિથી વિમુખ છે, તેમને દૂર રાખવા જોઈએ; આચાર્યએ જાણવું કે 'હું બ્રહ્મા છું, હું વિષ્ણુ છું, હું પવિત્ર છું.'

સર્વ્લક્ષણહીનોપિ સ ગુરુસ્તન્ત્રપારગઃ। નગરાભિમુખાઃ સ્થાપ્યા દેવા ન ચ પરાઙ્‌મુખાઃ

જ્યારે બધાં લક્ષણો ન હોય છતાં તંત્રજ્ઞ હોય, તે ગુરુ ગણાય છે; દેવતાઓને શહેર તરફ મોઢું રાખીને સ્થાપવું, પીઠ તરફ નહીં.

કુરુક્ષેત્રે ગયાદૌ ચ નદીનાન્તુ સમીપતઃ। બ્રહ્મા મધ્યે તુ નગરે પૂર્વે શક્રસ્ય શોભનમ્

કુરુક્ષેત્ર, ગયા અને એવા સ્થળોએ તથા નદીઓની નજીક, શહેરના મધ્યમાં બ્રહ્માની સ્થાપના કરવી; પૂર્વ દિશામાં ઇન્દ્રનું સ્થાન શુભ માનાય છે.

અગ્નાવગ્નેશ્ચ માતૄણાં ભૂતાનાઞ્ચ યમસ્ય ચ। દક્ષિણે ચણ્ડિકાયાશ્ચ પિતૃદૈત્યાદિકસ્ય ચ

આગ્નેયમાં અગ્નિ અને અગ્નેયનું, દક્ષિણમાં માતાઓ, ભૂત અને યમનું, દક્ષિણપશ્ચિમમાં ચંડિકા અને પિતૃ, દૈત્ય વગેરેનું મંદિર હોવું જોઈએ.

નૈર્ઋતે મન્દિરં કુર્યાત્ વરૂણાદેશ્ચવારુણે। વાયોર્ન્નાગસ્ય વાયવ્યે સૌમ્યે યક્ષગુહસ્ય ચ

પશ્ચિમમાં નૈઋત અને વરુણનું મંદિર, ઉત્તરપશ્ચિમમાં વાયુ અને નાગનું, ઉત્તર દિશામાં સોમ અને યક્ષની ગુફાનું મંદિર બનાવવું.

ચણ્ડીશસ્ય મહેશસ્ય ઐશે વિષ્ણોશ્ચ સર્વશઃ। પૂર્વદેવકુલં પીડ્ય પ્રાસાદં સ્વલ્પકં ત્વથ

ઈશાન દિશામાં ચંડેશ અને મહેશનું, તેમજ સર્વ રીતે વિષ્ણુનું મંદિર હોવું જોઈએ; પૂર્વ દિશાનું દેવાલય બાંધી, પછી નાનું મંદિર બનાવવું.

સમં વાપ્યધિકં વાપિ ન કર્ત્તવ્યં વિજાનતા। ઉભયોર્દ્વિગુણાં સીમાંત્વક્ત્વા ચોચ્છયસમ્મિતામ્

જાણકાર વ્યક્તિએ મંદિર સમાન કે વધારે કદનું ન બનાવવું; બંનેથી બે ગણી સીમા, એટલે ઊંચાઈ જેટલી જગ્યા છોડવી.

પ્રાસાદં કારયેદન્યં નોભયં પીડયેદ્ બુધઃ। ભૂમૌ તુ શોધિતાયાં તુ કુર્યાદ્‌ભૂમિપરિગ્રહમ્

વિદ્વાને બીજું મંદિર બાંધવું, પણ બંનેને તકલીફ ન પહોંચાડવી; શુદ્ધ થયેલી જમીન પર જમીનનો સ્વીકાર કરવો.

પ્રાકારસીમાપર્ય્યન્તં તતો ભૂતબલિં હરેત્। માષં હરિદ્રાચૂર્ણન્તુ સલાજં દધિસક્તુભિઃ

પ્રાકારની સીમા સુધી ભૂતને બલિ આપવી — મગ, હળદરનું ચૂર્ણ, લાજ, દહીં અને સક્તુ સાથે.

અષ્ટાક્ષરેણ સક્તૂઁશ્ચ પાતયિત્વાષ્ટદિક્ષુ ચ। રાક્ષસાશ્ચ પિશાચાશ્ચ યસ્મિંસ્તિષ્ઠન્તિ ભૂતલે

આઠ અક્ષરનાં મંત્રથી સક્તુ આઠ દિશામાં છાંટવું; જ્યાં રાક્ષસ અને પિશાચો ધરતી પર રહે છે,

સર્વ્વે તે વ્યપગચ્છન્તુ સ્થાનં કુર્ય્યામહં હરેઃ। હલેન વાહયિત્વા ગાં ગોભિશ્ચૈવાવદારયેત્

તે બધાં દૂર થઈ જાય, હું હરિનું સ્થાન સ્થાપું; હલથી જમીન ચીરી, ગાયોથી પણ ઉખેડવી.

પરમાણ્વષ્ટકેનૈવ રથરેણુઃ પ્રકીર્તિતઃ। રથરેણ્વષ્ટકેનૈવ ત્રસરેણુઃ પ્રકીર્ત્યતે

આઠ પરમાણુથી રથનું ધૂળકણ બને છે; અને એવાં આઠ ધૂળકણથી ત્રસરેણુ થાય છે.

તૈરષ્ટભિસ્તુ બાલાગ્રં લિખ્યા તૈરષ્ટભિર્મતા। તાભિર્યૂકાષ્ટભિઃ ખ્યાતા તાશ્ચાષ્ટૌ યવમધ્યમઃ

આઠ ત્રસરેણુથી વાળનું ટોચ બને છે, એવાં આઠથી ઉંજી, અને એવાં આઠથી યવના મધ્યમ દાણા થાય છે.

યવાષ્ટકૈરઙ્ગુલં સ્યાચ્ચતુર્વિંશાઙ્ગુલઃ કરઃ। ચતુરઙ્ગુલસંયુક્તઃ સ હસ્તઃ પદ્મહસ્તકઃ

આઠ યવથી એક અંગુલ થાય છે; ચોવીસ અંગુલથી એક કર બને છે; ચાર અંગુલ સાથેનો હાથ કમળહસ્ત કહેવાય છે.

ભગવાનુવાચ પૂર્વ્વમાસીત્ મહદ્ભૂતં સર્વ્વભૂતભયઙ્કરમ્। તદ્દેવૈર્ન્નિહિતં ભૂમૌ સ વાસ્તુપુરુષઃ સ્મૃતઃ

ભગવાને કહ્યું: પહેલાં એક મહાન અદભુત જીવ હતો, જે બધા જીવોને ભયાનક લાગતો હતો. દેવતાઓએ તેને ધરતીમાં બંધ કરી દીધો, અને તેને 'વાસ્તુપુરુષ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ચતુઃ ષષ્ટિપદે ક્ષેત્રે ઈશં કોણાર્દ્ધસંસ્થિતમ્। ઘૃતાક્ષતૈસ્તર્પ્પયેત્તં પર્જ્જન્યં પદગં તતઃ

ચૌસઠ ભાગમાં વહેંચાયેલા ખેતરમાં, પ્રભુ દરેક ખૂણાના અડધા ભાગમાં સ્થિત છે. ત્યાં ઘી અને અક્ષતથી પૂજન કરવું, અને પછી પડજન્યને બીજા ભાગમાં અર્પણ કરવું.

ઉત્પલાદ્ભિર્જયન્તઞ્ચ દ્વિપદસ્થં પતાકયા। મહેન્દ્રઞ્ચૈકકોષ્ઠસ્થં સર્વ્વરક્તૈઃ પદે રવિમ્

ઉત્પલ પર અને બે પગવાળા ભાગમાં જયંતને ધ્વજ સાથે, એક ભાગમાં મહેન્દ્રને, અને દરેક ભાગમાં રવીને લાલ ચઢાવા સાથે પૂજન કરવું.

વિતાનેનાર્દ્ધપદગં સત્યં પદે ભૃશં ઘૃતૈઃ। વ્યોમ શાકુનમાંસેન કોણાર્દ્ધપદસંસ્થિતમ્

વિતાનને અડધા ભાગમાં, સત્યને આખા ભાગમાં વધારે ઘીથી, અને ખૂણાના અડધા ભાગમાં વ્યોમને પક્ષીના માંસથી પૂજન કરવું.

સ્રુચા ચાર્દ્ધપદે વહ્નિ પૂષણં લાજયૈકતઃ। સ્વર્ણેન વિતથં દ્વિષ્ઠં મંથનેન ગૃહક્ષતમ્

અડધા ભાગમાં અગ્નિને ચમચાથી, એક ભાગમાં પૂષણને લાજથી, બીજા ભાગમાં વિતથને સોનાથી, અને ગૃહક્ષતને મથનદંડથી પૂજન કરવું.

માંસૌદનેન ધર્મ્મેશમેકૈકસ્મિન્ સ્થિતં દ્વયમ્। ગન્ધર્વં દ્વિપદં ગન્ધૈર્ભૃશં શાકુનજિહ્વયા

દરેક બે ભાગમાં ધર્મેશને માંસ અને ભાતથી, બે પગવાળા ભાગમાં ગંધર્વને સુગંધિત વસ્તુઓ અને ખાસ કરીને પક્ષીની જીભથી પૂજન કરવું.

એકસ્થમર્ધસંસ્થઞ્ચ મૃગં નીલપટૈસ્તથા। પિતૄન્ કૃશરયાર્દ્ધસ્થં દન્તકાષ્ઠૈઃ પદસ્થિતમ્

એક ભાગ અને અડધા ભાગમાં મૃગને વાદળી કપડાંથી, અડધા ભાગમાં પિતૃઓને પાતળી ખીચડીથી અને આખા ભાગમાં દાંતકાંઠીથી પૂજન કરવું.

દૌવારિકં દ્વિસંસ્થઞ્ચ સુગ્રીવં યાવકેન તુ। પુષ્પદન્તં કુશસ્તમ્બૈઃ પદ્મૈર્વ્વરુણમેકતઃ

બે ભાગમાં દ્વારપાળને, સુગ્રીવને જૌથી, પુષ્પદંતને કુશના તણાથી, અને એક ભાગમાં વરુણને કમળોથી પૂજન કરવું.