અગ્નિપુરાણમ્

નાવલોક્યા ભચવદ્ભિસ્તે તદ્‌ગતા યાન્તિ તદ્ગતિમ્। યે પુષ્પધૂપવાસોભિર્ભૂષણૈશ્ચાતિવલ્લભૈઃ

તમે એવા ભક્તોને જોવું નહીં, હે હવનપ્રસાદ ભોજનાર્થીઓ; જેમના મન ભગવાનમાં તલીન છે, તેઓ ભગવાનના ધામને પામે છે. જે લોકો ફૂલ, ધૂપ, ઉપવાસ અને પ્રિય આભૂષણોથી પૂજા કરે છે—

અર્ચ્યયન્તિ ન તે ગ્રાહ્યા નરાઃ કૃષ્ણાલયે ગતાઃ । ઉપલેપનકર્ત્તારઃ સમ્માર્જનપરશ્ચ યે

આ રીતે પૂજા કરનારા, ભલે કૃષ્ણના મંદિરમાં જાય, તેમ છતાં પકડવા યોગ્ય નથી; અને ointment લગાવનારા કે સફાઈમાં તત્પર રહેતા લોકો પણ નહીં.

કૃષ્ણાલયે પરિત્યાજ્યાસ્તેષાં પુત્રાસ્તથા કુલમ્। યેન ચાયતનં વિષ્ણોઃ કારિતં તત્ કુલોદ્ભવમ્

કૃષ્ણના મંદિરમાં રહેનારા, તેમનાં પુત્રો અને આખું કુટુંબ પણ છોડવા યોગ્ય છે. જેમણે વિષ્ણુનું મંદિર સ્થાપ્યું છે, તેમનું કુટુંબ પણ—

પુંસાં શતં નાવલોક્યં ભવદ્ભિર્દુષ્ટચેતસા। યસ્તુ દેવાલયં વિષ્ણોર્દ્દારુશૌલમયં તથા

એવા વ્યક્તિના વંશજોમાંથી, ભલે તેઓ દુષ્ટ મનવાળા હોય, સો જણ પણ, તમારે જોવા નહીં. અને જે વિષ્ણુનું મંદિર લાકડું કે પથ્થરનું બનાવે છે—

કારયેન્મૃણ્મયં વાપિ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે। અહન્યહનિ યજ્ઞેન યજતો યન્મહાફલમ્

કે માટીનું પણ બનાવે, તે તમામ પાપોથી મુક્ત થાય છે. રોજ યજ્ઞ કરીને જે મહાફળ મળે છે—

પ્રાપ્નોતિ તત્ ફલં વિષ્ણોર્યઃ કારયતિ કેતનમ્। સપ્તલોકમયો વિષ્ણુસ્તસ્ય યઃ કુરુતે ગૃહમ્

એ મહાફળ વિષ્ણુનું મંદિર બનાવનારા પામે છે. જે પોતાના ઘરમાં વિષ્ણુનું મંદિર બનાવે છે, ત્યાં સાતે લોકના વિષ્ણુ નિવાસ કરે છે.

કારયન્ ભગવદ્ધામ્ નયત્યચ્યુતલોકતામ્। સપ્તલોકમયો વિષ્ણુસ્તસ્ય યઃ કુરુતે ગૃહમ્

ભગવાનનું ધામ બનાવનારને અચ્યૂતના લોકમાં લઈ જાય છે. જે પોતાના ઘરમાં વિષ્ણુનું મંદિર બનાવે છે, ત્યાં સાતે લોકના વિષ્ણુ નિવાસ કરે છે.

તારયત્યક્ષયાંલ્લોકાનક્ષયાન્ પ્રાતિપદ્યતે। ઇષ્ટકાચયવિન્યાસો યાવનત્યબ્દાનિ તિષ્ઠતિ

એ અવિનાશી લોકોએ ઉદ્ધાર કરે છે અને અક્ષય ધામ પામે છે. જેટલા વર્ષ સુધી ઈંટોનું બંધાણ ટકે છે, એટલા વર્ષો સુધી—

તાવદ્વર્ષસહસ્નાણિ તત્‌કર્ત્તુ ર્દ્દિ વિ સંસ્થિતિઃ। પ્રતિમાકૃદ્વિષ્ણુલોકં સ્થાપકો લીયતે હરૌ

એટલા હજાર વર્ષ સુધી એ સ્થાપક ત્યાં સ્થિર રહે છે. વિષ્ણુની પ્રતિમા બનાવનાર વિષ્ણુના લોકને પામે છે; સ્થાપન કરનાર હરિમય થઈ જાય છે.

અગ્નિરુવાચ યમોક્તા નાનયંસ્તેથ પ્રતિષ્ઠાદિકૃતં હરેઃ। હયશીર્ષઃ પ્રતિષ્ઠાર્થં દેવાનાં બ્રહ્મણેઽબ્રવીત્

અગ્નિ બોલ્યા: જેમને મેં કહ્યું હતું, તેઓએ હરે માટે સ્થાપન કરનારને લાવ્યો નહીં; હયશીર્ષે સ્થાપન વિષે દેવતાઓ અને બ્રહ્માને કહ્યું.

હયગ્રીવ ઉવાચ વિષ્ણ્વાદીનાં પ્રતિષ્ઠાદિ વક્ષ્યે બ્રહ્મન્ શ્રૃણુષ્વ મે। પ્રોક્તાનિ પઞ્ચરાત્રાણિ સપ્તરાત્રાણિ વૈ મયા

હયગ્રીવ બોલ્યા: હવે હું વિષ્ણુ અને અન્ય દેવતાઓની પ્રતિષ્ઠા વિધિ સમજાવું છું, હે બ્રહ્મન, તમે સાંભળો. પાંચ રાત અને સાત રાતની વિધિઓ મેં વર્ણવી છે.

વ્યસ્તાનિ મુનિભિર્લેકે પઞ્ચવિંશતિસઙ્ખ્યયા। હયશીર્ષં તન્ત્રમાદ્યં તન્ત્રં ત્રૈલોક્યમોહનમ્

મુનિઓએ વિશ્વમાં અલગ-અલગ પঁચવીસ વિધિઓ શીખવાડેલી છે. હયશીર્ષ તંત્ર પ્રથમ છે, જે ત્રણે લોકને મોહિત કરે છે.

વૈભવં પૌષ્કરં તન્ત્રં પ્રહ્રાદઙ્ગાર્ગ્યગાલવમ્। નારદીયઞ્ચ સમ્પ્રશ્નં શાણ્ડિલ્યં વૈશ્વકં

વૈભવ, પૌષ્કર તંત્ર, પ્રહલાદ, અંગારગ, ગાલવ, નારદ, સંપૃચ્છન, શાંડિલ્ય અને વૈશ્વક તંત્ર પણ છે.

સત્યોક્તં શૌનકં તન્ત્રં વાસિષ્ઠંજ્ઞાનસાગરમ્। સ્વાયમ્ભુવં કાપિલઞ્ચાતાર્ક્ષં નારાયણીયકમ્

શૌનક તંત્ર, વશિષ્ઠ, જ્ઞાનસાગર, સ્વાયંભુવ, કાપિલ, આતાર્ક્ષ અને નારાયણીય — આ બધાં સાચા ગણાય છે.

આત્રેયં નારસિંહાખ્યમાનન્દાખ્યં તથારુણમ્। બૌધાયનં તથાર્ષં તુ વિશ્વોક્તં તસ્ય સારતઃ

આત્રેય, નરસિંહ, આનંદ, અરુણ, બૌધાયન, ઋષિપ્રણીત અને વિશ્વ — આ બધાંનું સારરૂપ માનવામાં આવે છે.

પ્રતિષ્ઠાં હિ દ્વિજઃ કુર્ય્યાન્મધ્યદેશાદિસમ્ભવઃ। ન કચ્છદેશસમ્ભૂતઃ કાવેરીકોઙ્કણોદ્‌ગતઃ

મધ્યદેશ અને એવા પ્રદેશોમાં જન્મેલા દ્વિજએ સ્થાપના કરવી જોઈએ; કચ્છ, કાવેરી, કોનકણ અને એવા પ્રદેશના લોકોએ નહીં.

કામરૂપકલિઙ્ગોત્થઃ કાઞ્ચીકારમીરકોશલઃ । આકાશવાયુતેજોમ્બુભૂરેતાઃ પઞ્ચ રાત્રયઃ

કામરૂપ, કલિંગ, કાંચી, કારમીર, કોશલ અને આકાશ, વાયુ, તેજ, અંબુ અને ભૂ — આ પાંચ રાત્રા એવા ગણાય છે.

અચૈતન્યાસ્તમોદ્રિક્તાઃ પઞ્ચરાત્રવિવર્જિતમ્। બ્રહ્માહં વિષ્ણુરમલ ઇતિ વિદ્યાત્સ દેશિકઃ

જેમાં ચૈતન્ય નથી, અંધકારથી ઘેરાયેલા છે અને પંચરાત્ર વિધિથી વિમુખ છે, તેમને દૂર રાખવા જોઈએ; આચાર્યએ જાણવું કે 'હું બ્રહ્મા છું, હું વિષ્ણુ છું, હું પવિત્ર છું.'

સર્વ્લક્ષણહીનોપિ સ ગુરુસ્તન્ત્રપારગઃ। નગરાભિમુખાઃ સ્થાપ્યા દેવા ન ચ પરાઙ્‌મુખાઃ

જ્યારે બધાં લક્ષણો ન હોય છતાં તંત્રજ્ઞ હોય, તે ગુરુ ગણાય છે; દેવતાઓને શહેર તરફ મોઢું રાખીને સ્થાપવું, પીઠ તરફ નહીં.

કુરુક્ષેત્રે ગયાદૌ ચ નદીનાન્તુ સમીપતઃ। બ્રહ્મા મધ્યે તુ નગરે પૂર્વે શક્રસ્ય શોભનમ્

કુરુક્ષેત્ર, ગયા અને એવા સ્થળોએ તથા નદીઓની નજીક, શહેરના મધ્યમાં બ્રહ્માની સ્થાપના કરવી; પૂર્વ દિશામાં ઇન્દ્રનું સ્થાન શુભ માનાય છે.

અગ્નાવગ્નેશ્ચ માતૄણાં ભૂતાનાઞ્ચ યમસ્ય ચ। દક્ષિણે ચણ્ડિકાયાશ્ચ પિતૃદૈત્યાદિકસ્ય ચ

આગ્નેયમાં અગ્નિ અને અગ્નેયનું, દક્ષિણમાં માતાઓ, ભૂત અને યમનું, દક્ષિણપશ્ચિમમાં ચંડિકા અને પિતૃ, દૈત્ય વગેરેનું મંદિર હોવું જોઈએ.

નૈર્ઋતે મન્દિરં કુર્યાત્ વરૂણાદેશ્ચવારુણે। વાયોર્ન્નાગસ્ય વાયવ્યે સૌમ્યે યક્ષગુહસ્ય ચ

પશ્ચિમમાં નૈઋત અને વરુણનું મંદિર, ઉત્તરપશ્ચિમમાં વાયુ અને નાગનું, ઉત્તર દિશામાં સોમ અને યક્ષની ગુફાનું મંદિર બનાવવું.

ચણ્ડીશસ્ય મહેશસ્ય ઐશે વિષ્ણોશ્ચ સર્વશઃ। પૂર્વદેવકુલં પીડ્ય પ્રાસાદં સ્વલ્પકં ત્વથ

ઈશાન દિશામાં ચંડેશ અને મહેશનું, તેમજ સર્વ રીતે વિષ્ણુનું મંદિર હોવું જોઈએ; પૂર્વ દિશાનું દેવાલય બાંધી, પછી નાનું મંદિર બનાવવું.

સમં વાપ્યધિકં વાપિ ન કર્ત્તવ્યં વિજાનતા। ઉભયોર્દ્વિગુણાં સીમાંત્વક્ત્વા ચોચ્છયસમ્મિતામ્

જાણકાર વ્યક્તિએ મંદિર સમાન કે વધારે કદનું ન બનાવવું; બંનેથી બે ગણી સીમા, એટલે ઊંચાઈ જેટલી જગ્યા છોડવી.

પ્રાસાદં કારયેદન્યં નોભયં પીડયેદ્ બુધઃ। ભૂમૌ તુ શોધિતાયાં તુ કુર્યાદ્‌ભૂમિપરિગ્રહમ્

વિદ્વાને બીજું મંદિર બાંધવું, પણ બંનેને તકલીફ ન પહોંચાડવી; શુદ્ધ થયેલી જમીન પર જમીનનો સ્વીકાર કરવો.

પ્રાકારસીમાપર્ય્યન્તં તતો ભૂતબલિં હરેત્। માષં હરિદ્રાચૂર્ણન્તુ સલાજં દધિસક્તુભિઃ

પ્રાકારની સીમા સુધી ભૂતને બલિ આપવી — મગ, હળદરનું ચૂર્ણ, લાજ, દહીં અને સક્તુ સાથે.

અષ્ટાક્ષરેણ સક્તૂઁશ્ચ પાતયિત્વાષ્ટદિક્ષુ ચ। રાક્ષસાશ્ચ પિશાચાશ્ચ યસ્મિંસ્તિષ્ઠન્તિ ભૂતલે

આઠ અક્ષરનાં મંત્રથી સક્તુ આઠ દિશામાં છાંટવું; જ્યાં રાક્ષસ અને પિશાચો ધરતી પર રહે છે,

સર્વ્વે તે વ્યપગચ્છન્તુ સ્થાનં કુર્ય્યામહં હરેઃ। હલેન વાહયિત્વા ગાં ગોભિશ્ચૈવાવદારયેત્

તે બધાં દૂર થઈ જાય, હું હરિનું સ્થાન સ્થાપું; હલથી જમીન ચીરી, ગાયોથી પણ ઉખેડવી.

પરમાણ્વષ્ટકેનૈવ રથરેણુઃ પ્રકીર્તિતઃ। રથરેણ્વષ્ટકેનૈવ ત્રસરેણુઃ પ્રકીર્ત્યતે

આઠ પરમાણુથી રથનું ધૂળકણ બને છે; અને એવાં આઠ ધૂળકણથી ત્રસરેણુ થાય છે.