અગ્નિપુરાણમ્

શિવબ્રહ્માર્ક્કવિધ્નેશચણ્ડીલક્ષગ્યાદિકાત્મનામ્। દેવાલયકૃતેઃ પુણ્યં પ્રતિમાકરણેધિકમ્

શિવ, બ્રહ્મા, સૂર્ય, વિશ્વકર્મા, ચંડિ, લક્ષ્મી વગેરે માટે મંદિર બનાવવાનો પુણ્ય પ્રતિમા બનાવવાથી વધારે છે.

પ્રતિમાસ્થાપને યાગે ફલસ્યાન્તો ન વિદ્યતે। મૃણ્મયાદ્દારુજે પુણ્યં દારુજાદિષ્ટકાભવે

પ્રતિમા સ્થાપન અને યજ્ઞનું ફળ અનંત છે; માટીની પ્રતિમાથી વધારે પુણ્ય લાકડાની પ્રતિમામાં છે, અને લાકડાની પ્રતિમાથી વધારે ઈંટની પ્રતિમામાં છે.

ઇષ્ટકોત્થાચ્છૈલજે સ્યાદ્ધેમાદેરધિકં ફલમ્। સપ્તજમન્મકૃતં પાપં પ્રાપમ્ભાદેવ નશ્યતિ

ઈંટથી પથ્થરની પ્રતિમામાં વધારે ફળ મળે છે, અને પથ્થરથી સોનાની પ્રતિમામાં વધુ ફળ મળે છે; આવું કરવાથી સાત જન્મના પાપ તરત જ નાશ પામે છે.

દેવાલયસ્ય સ્વર્ગી સ્યાન્નરકં ન સ ગચ્છતિ। કુલાનાં શતમુદ્ધૃત્ય વિષ્ણુલોકં નયેન્નરઃ

મંદિર બનાવનાર સ્વર્ગ પામે છે અને નરકમાં નથી જતો; એ માણસ પોતાનાં સો કુળને ઉદ્ધાર કરી વિષ્ણુલોકમાં લઈ જાય છે.

યમો યમભટાનાહ દેવમન્દિરકારિણઃ। યમ ઉવાચ પ્રતિમાપૂજાદિકૃતો નાનેયા નરકં નરાઃ

યમરાજે પોતાના દૂતોને કહ્યું: 'જે લોકો દેવમંદિર બનાવે છે, અને પ્રતિમાની પૂજા વગેરે કરે છે, તેમને નરકમાં લઈ જવામાં આવતાં નથી.'

દેવાલયાદ્યકર્ત્તાર આનેયસ્તે તુ ગોચરે વિચરધ્વં યથાન્યાયન્નિયોગો મમ પાલ્યતામ્

મંદિરોના અને આવા સ્થળોના સંચાલકોને તમારી પાસે લાવો અને તેઓ નિયમ પ્રમાણે ફરતા રહે તે જોવું. મારી આજ્ઞા પાળવી જ પડશે.

નાઝાભઙ્ગં કરિષ્યન્તિ ભવતાં જન્તવઃ ક્કચિત્। કેવલં યે જગત્તાતમનન્તં સમુપાશ્રિતાઃ

તમારા અધિકાર હેઠળના કોઈપણ જીવ ક્યારેય પોતાની પ્રતિજ્ઞા તોડશે નહીં, સિવાય તેઓના, જેમણે જગતના અનંત ભગવાનનો સંપૂર્ણ આશરો લીધો છે.

ભવદ્ભિઃ પરિહર્ત્તવ્યાસ્તેષાં નાત્રાસ્તિ સંસ્થિતિઃ। યેચ ભાગવતા લોકે તચ્ચિત્તાસ્તત્‌પરાયમાઃ

તમે એવા લોકોથી દૂર રહો, કારણ કે અહીં તેમનો કોઈ અધિકાર નથી. અને જે લોકો ભગવાનમાં તનમનથી તલીન છે, ભગવાનને જ સર્વોચ્ચ માને છે—

પૂજયન્તિ સદા વિષ્ણું તે વસ્ત્યાજ્યાઃ સુદૂરતઃ। યસ્તિષ્ઠન્ પ્રસ્વપન્ ગચ્છન્નુત્તિષ્ઠન્ સ્ખલિતે સ્થિતે

જે લોકો હંમેશા વિષ્ણુની પૂજા કરે છે, તેઓ તમારી પહોંચથી દૂર જ રહેવા યોગ્ય છે; તેઓ ઊભા હોય, સુતા હોય, જાય, ઊઠે, લથડે કે સ્થિર રહે—

સઙ્ગીર્ત્તયન્તિ ગોવિન્દં તે વસ્ત્યાજ્યાઃ સુદૂરતઃ। નિત્યનૈમિત્તિકૈર્દ્દેવં યે યજન્તિ જનાર્દ્દનમ્

જે લોકો ગોવિંદનું નામ ગાય છે, તેઓ પણ તમારી પહોંચથી દૂર જ રહેવા યોગ્ય છે; અને જે લોકો જનાર્દનને રોજની કે વિશેષ પૂજાઓથી ભજે છે—

નાવલોક્યા ભચવદ્ભિસ્તે તદ્‌ગતા યાન્તિ તદ્ગતિમ્। યે પુષ્પધૂપવાસોભિર્ભૂષણૈશ્ચાતિવલ્લભૈઃ

તમે એવા ભક્તોને જોવું નહીં, હે હવનપ્રસાદ ભોજનાર્થીઓ; જેમના મન ભગવાનમાં તલીન છે, તેઓ ભગવાનના ધામને પામે છે. જે લોકો ફૂલ, ધૂપ, ઉપવાસ અને પ્રિય આભૂષણોથી પૂજા કરે છે—

અર્ચ્યયન્તિ ન તે ગ્રાહ્યા નરાઃ કૃષ્ણાલયે ગતાઃ । ઉપલેપનકર્ત્તારઃ સમ્માર્જનપરશ્ચ યે

આ રીતે પૂજા કરનારા, ભલે કૃષ્ણના મંદિરમાં જાય, તેમ છતાં પકડવા યોગ્ય નથી; અને ointment લગાવનારા કે સફાઈમાં તત્પર રહેતા લોકો પણ નહીં.

કૃષ્ણાલયે પરિત્યાજ્યાસ્તેષાં પુત્રાસ્તથા કુલમ્। યેન ચાયતનં વિષ્ણોઃ કારિતં તત્ કુલોદ્ભવમ્

કૃષ્ણના મંદિરમાં રહેનારા, તેમનાં પુત્રો અને આખું કુટુંબ પણ છોડવા યોગ્ય છે. જેમણે વિષ્ણુનું મંદિર સ્થાપ્યું છે, તેમનું કુટુંબ પણ—

પુંસાં શતં નાવલોક્યં ભવદ્ભિર્દુષ્ટચેતસા। યસ્તુ દેવાલયં વિષ્ણોર્દ્દારુશૌલમયં તથા

એવા વ્યક્તિના વંશજોમાંથી, ભલે તેઓ દુષ્ટ મનવાળા હોય, સો જણ પણ, તમારે જોવા નહીં. અને જે વિષ્ણુનું મંદિર લાકડું કે પથ્થરનું બનાવે છે—

કારયેન્મૃણ્મયં વાપિ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે। અહન્યહનિ યજ્ઞેન યજતો યન્મહાફલમ્

કે માટીનું પણ બનાવે, તે તમામ પાપોથી મુક્ત થાય છે. રોજ યજ્ઞ કરીને જે મહાફળ મળે છે—

પ્રાપ્નોતિ તત્ ફલં વિષ્ણોર્યઃ કારયતિ કેતનમ્। સપ્તલોકમયો વિષ્ણુસ્તસ્ય યઃ કુરુતે ગૃહમ્

એ મહાફળ વિષ્ણુનું મંદિર બનાવનારા પામે છે. જે પોતાના ઘરમાં વિષ્ણુનું મંદિર બનાવે છે, ત્યાં સાતે લોકના વિષ્ણુ નિવાસ કરે છે.

કારયન્ ભગવદ્ધામ્ નયત્યચ્યુતલોકતામ્। સપ્તલોકમયો વિષ્ણુસ્તસ્ય યઃ કુરુતે ગૃહમ્

ભગવાનનું ધામ બનાવનારને અચ્યૂતના લોકમાં લઈ જાય છે. જે પોતાના ઘરમાં વિષ્ણુનું મંદિર બનાવે છે, ત્યાં સાતે લોકના વિષ્ણુ નિવાસ કરે છે.

તારયત્યક્ષયાંલ્લોકાનક્ષયાન્ પ્રાતિપદ્યતે। ઇષ્ટકાચયવિન્યાસો યાવનત્યબ્દાનિ તિષ્ઠતિ

એ અવિનાશી લોકોએ ઉદ્ધાર કરે છે અને અક્ષય ધામ પામે છે. જેટલા વર્ષ સુધી ઈંટોનું બંધાણ ટકે છે, એટલા વર્ષો સુધી—

તાવદ્વર્ષસહસ્નાણિ તત્‌કર્ત્તુ ર્દ્દિ વિ સંસ્થિતિઃ। પ્રતિમાકૃદ્વિષ્ણુલોકં સ્થાપકો લીયતે હરૌ

એટલા હજાર વર્ષ સુધી એ સ્થાપક ત્યાં સ્થિર રહે છે. વિષ્ણુની પ્રતિમા બનાવનાર વિષ્ણુના લોકને પામે છે; સ્થાપન કરનાર હરિમય થઈ જાય છે.

અગ્નિરુવાચ યમોક્તા નાનયંસ્તેથ પ્રતિષ્ઠાદિકૃતં હરેઃ। હયશીર્ષઃ પ્રતિષ્ઠાર્થં દેવાનાં બ્રહ્મણેઽબ્રવીત્

અગ્નિ બોલ્યા: જેમને મેં કહ્યું હતું, તેઓએ હરે માટે સ્થાપન કરનારને લાવ્યો નહીં; હયશીર્ષે સ્થાપન વિષે દેવતાઓ અને બ્રહ્માને કહ્યું.

હયગ્રીવ ઉવાચ વિષ્ણ્વાદીનાં પ્રતિષ્ઠાદિ વક્ષ્યે બ્રહ્મન્ શ્રૃણુષ્વ મે। પ્રોક્તાનિ પઞ્ચરાત્રાણિ સપ્તરાત્રાણિ વૈ મયા

હયગ્રીવ બોલ્યા: હવે હું વિષ્ણુ અને અન્ય દેવતાઓની પ્રતિષ્ઠા વિધિ સમજાવું છું, હે બ્રહ્મન, તમે સાંભળો. પાંચ રાત અને સાત રાતની વિધિઓ મેં વર્ણવી છે.

વ્યસ્તાનિ મુનિભિર્લેકે પઞ્ચવિંશતિસઙ્ખ્યયા। હયશીર્ષં તન્ત્રમાદ્યં તન્ત્રં ત્રૈલોક્યમોહનમ્

મુનિઓએ વિશ્વમાં અલગ-અલગ પঁચવીસ વિધિઓ શીખવાડેલી છે. હયશીર્ષ તંત્ર પ્રથમ છે, જે ત્રણે લોકને મોહિત કરે છે.

વૈભવં પૌષ્કરં તન્ત્રં પ્રહ્રાદઙ્ગાર્ગ્યગાલવમ્। નારદીયઞ્ચ સમ્પ્રશ્નં શાણ્ડિલ્યં વૈશ્વકં

વૈભવ, પૌષ્કર તંત્ર, પ્રહલાદ, અંગારગ, ગાલવ, નારદ, સંપૃચ્છન, શાંડિલ્ય અને વૈશ્વક તંત્ર પણ છે.

સત્યોક્તં શૌનકં તન્ત્રં વાસિષ્ઠંજ્ઞાનસાગરમ્। સ્વાયમ્ભુવં કાપિલઞ્ચાતાર્ક્ષં નારાયણીયકમ્

શૌનક તંત્ર, વશિષ્ઠ, જ્ઞાનસાગર, સ્વાયંભુવ, કાપિલ, આતાર્ક્ષ અને નારાયણીય — આ બધાં સાચા ગણાય છે.

આત્રેયં નારસિંહાખ્યમાનન્દાખ્યં તથારુણમ્। બૌધાયનં તથાર્ષં તુ વિશ્વોક્તં તસ્ય સારતઃ

આત્રેય, નરસિંહ, આનંદ, અરુણ, બૌધાયન, ઋષિપ્રણીત અને વિશ્વ — આ બધાંનું સારરૂપ માનવામાં આવે છે.

પ્રતિષ્ઠાં હિ દ્વિજઃ કુર્ય્યાન્મધ્યદેશાદિસમ્ભવઃ। ન કચ્છદેશસમ્ભૂતઃ કાવેરીકોઙ્કણોદ્‌ગતઃ

મધ્યદેશ અને એવા પ્રદેશોમાં જન્મેલા દ્વિજએ સ્થાપના કરવી જોઈએ; કચ્છ, કાવેરી, કોનકણ અને એવા પ્રદેશના લોકોએ નહીં.

કામરૂપકલિઙ્ગોત્થઃ કાઞ્ચીકારમીરકોશલઃ । આકાશવાયુતેજોમ્બુભૂરેતાઃ પઞ્ચ રાત્રયઃ

કામરૂપ, કલિંગ, કાંચી, કારમીર, કોશલ અને આકાશ, વાયુ, તેજ, અંબુ અને ભૂ — આ પાંચ રાત્રા એવા ગણાય છે.

અચૈતન્યાસ્તમોદ્રિક્તાઃ પઞ્ચરાત્રવિવર્જિતમ્। બ્રહ્માહં વિષ્ણુરમલ ઇતિ વિદ્યાત્સ દેશિકઃ

જેમાં ચૈતન્ય નથી, અંધકારથી ઘેરાયેલા છે અને પંચરાત્ર વિધિથી વિમુખ છે, તેમને દૂર રાખવા જોઈએ; આચાર્યએ જાણવું કે 'હું બ્રહ્મા છું, હું વિષ્ણુ છું, હું પવિત્ર છું.'

સર્વ્લક્ષણહીનોપિ સ ગુરુસ્તન્ત્રપારગઃ। નગરાભિમુખાઃ સ્થાપ્યા દેવા ન ચ પરાઙ્‌મુખાઃ

જ્યારે બધાં લક્ષણો ન હોય છતાં તંત્રજ્ઞ હોય, તે ગુરુ ગણાય છે; દેવતાઓને શહેર તરફ મોઢું રાખીને સ્થાપવું, પીઠ તરફ નહીં.