અગ્નિપુરાણમ્

મણ્ડલાનિ ચ બાસ્તુશ્ચ મન્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ । પ્રતિસર્ગશ્ચાનુગીતો બ્રહ્માણ્ડપરિમણ્ડલં ।। ૩૮૩.

વિવિધ મંડળો, વસતુશાસ્ત્ર અને અનેક પ્રકારના મંત્રો અહીં સમજાવવામાં આવ્યા છે. સાથે જ, દ્વિતીય સર્જન અને બ્રહ્માંડના માપ વિશે પણ કહ્યું છે.

ગીતો ભુવનકોષશ્ચ દ્વીપવર્ષાદિનિમ્નગાઃ । ગયાગઙ્ગાપ્રયાગાદિ-તીર્થમાહાત્મ્યમીરિતં ।। ૩૮૩.

વિશ્વની રચના, દ્વીપો, ખંડો, નદીઓ અને ગયા, ગંગા, પ્રયાગ જેવા તીર્થોનું મહાત્મ્ય અહીં વર્ણવાયું છે.

જ્યોતિશ્ચક્રં જ્યોતિષાદિ ગીતો યુદ્ધજયાર્ણવઃ । મન્વન્તરાદયો ગીતાઃ ધર્મા વર્ણાદિકસ્ય ચ ।। ૩૮૩.

જ્યોતિષચક્ર, જ્યોતિષશાસ્ત્ર, યુદ્ધમાં વિજયની વાતો, મન્વંતરો અને વર્ણાદિ ધર્મોનું પણ અહીં વર્ણન છે.

અશૌચં દ્રવ્યશુદ્ધિશ્ચ પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રદર્શિતં । રાજધર્મ્મા દાનધર્મા વ્રતાનિ વિવિધાનિ ચ ।। ૩૮૩.

અશૌચ્ય, દ્રવ્યની શુદ્ધિ અને પ્રાયશ્ચિત્ત અહીં બતાવ્યા છે. રાજધર્મ, દાનધર્મ અને અનેક પ્રકારના વ્રતોનું પણ વર્ણન છે.

વ્યવહારાઃ શાન્તયશ્ચ ઋગ્વેદાદિવિધાનકં । સૂર્યવંશઃ સોમવંશો ધનુર્વેદશ્ચ વૈદ્યકં ।। ૩૮૩.

ન્યાયવિચાર, શાંતિવિધિ, ઋગ્વેદાદિ નિયમો, સૂર્યવંશ, ચંદ્રવંશ, ધનુર્વેદ અને આયુર્વેદનું પણ અહીં વર્ણન છે.

ગાન્ધર્વ્વવેદોઽર્થશાસ્ત્રં મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ । પુરાણસંખ્યામાહાત્મ્યં છન્દો વ્યાકરણં સ્મૃતં ।। ૩૮૩.

ગાંધીર્વવેદ, અર્થશાસ્ત્ર, મીમાંસા અને ન્યાયશાસ્ત્રનું વિસ્તૃત વર્ણન, પુરાણોની સંખ્યા અને મહાત્મ્ય, છંદ અને વ્યાકરણ પણ અહીં યાદ કરવામાં આવ્યા છે.

અહઙ્કારો નિઘણ્ટુશ્ચ શિક્ષા કલ્પ ઇહોદિતઃ । સ્મૃતઃ નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકો લય આત્યન્તિકઃ ।। ૩૮૩.

અહંકાર, નિઘન્ટુ, શિક્ષા અને કલ્પવિધિ અહીં શીખવાયા છે. નિમિત્તિક, પ્રાકૃતિક અને અંતિમ લય પણ અહીં યાદ કરવામાં આવ્યા છે.

વેદાન્તં બ્રહ્મવિજ્ઞાનં યોગી હ્યષ્ટાઙ્ગ ઈરિતઃ । સ્તોત્રં પુરાણમાહાત્મ્યં વિદ્યા હ્યષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ ।। ૩૮૩.

વેદાંત, બ્રહ્મજ્ઞાન અને અષ્ટાંગ યોગ અહીં જણાવ્યા છે. સ્તોત્રો, પુરાણ મહાત્મ્ય અને અઢાર વિદ્યા પણ અહીં યાદ કરવામાં આવી છે.

ઋગ્વેદાદ્યાઃ પરા હ્યત્ર પરાવિદ્યાક્ષરં પરં । સપ્રપઞ્ચં નિષ્પ્રપઞ્ચં બ્રહ્મણો રૂપમીરિતં ।। ૩૮૩.

અહીં ઋગ્વેદ વગેરે સર્વોચ્ચ ગણાયા છે, તેમજ પરાવિદ્યા અને અક્ષર પણ. બ્રહ્મનું પ્રપંચરૂપ અને નિઃપ્રપંચ રૂપ પણ અહીં વર્ણવાયું છે.

ઇદં પઞ્ચદશસાહસ્રં શતકોટિપ્રવિસ્તરં । દેવલોકે દૈવતૈશ્ચ પુરણં પઠ્યતે સદા ।। ૩૮૩.

આ પુરાણમાં પંદર હજાર શ્લોકો છે અને તે કરોડો સુધી વિસ્તરેલું છે. દેવલોકમાં દેવતાઓ હંમેશાં આ પુરાણનું પઠન કરે છે.

લોકાનાં હિતકામેન સંક્ષિપ્યોદ્ગીતમગ્નિના । સર્વં બ્રહ્મેતિ જાનીધ્વં મુનયઃ શોનકાદયઃ ।। ૩૮૩.

લોકોના કલ્યાણ માટે અગ્નિદેવે આ બધું સંક્ષિપ્ત કરીને ગાયું છે. હે ઋષિઓ, શૌનકાદિ, જાણો કે આ બધું બ્રહ્મરૂપ છે.

શ્રૃણુયાચ્છ્રાવયેદ્વાપિ યઃ પઠેત્પાઠયેદપિ । લિખેલ્લેખાપયેદ્વાપિ પૂજયેત્કીર્ત્તયેદપિ ।। ૩૮૩.

જે આ પુરાણને સાંભળે, બીજાને સંભળાવે, વાંચે, બીજાને વાંચાવે, લખે, બીજાને લખાવે, પૂજા કરે કે સ્તુતિ કરે—

પુરાણપાઠકઞ્ચૈવ પૂજયેત્ પ્રયતો નૃપઃ । ગોભૂહિરણ્યદાનાદ્યૈર્વસ્ત્રાલઙ્કારતર્પણૈઃ ।। ૩૮૩.

રાજાએ શ્રદ્ધાપૂર્વક પુરાણના પઠનકર્તાની ગાય, જમીન, સોનુ, વસ્ત્ર, આભૂષણ અને તર્પણથી પૂજા કરવી જોઈએ.

તં સંપૂજ્ય લભેચ્ચૈવ પુરાણશ્રવણાત્ ફલં । પુરાણાન્તે ચ વૈ કુર્ય્યાદવશ્યં દ્વિજભોજનં ।। ૩૮૩.

એવી રીતે પૂજા કર્યા પછી, પુરાણશ્રવણનું ફળ મળે છે. પુરાણના અંતે અવશ્ય દ્વિજોને ભોજન કરાવવું જોઈએ.

નિર્મ્મલઃ પ્રાપ્તસર્વ્વાર્થઃ સકુલઃ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ । શરયન્ત્રં પુસ્તકાય સૂત્રં વૈ પત્રસઞ્ચયં ।। ૩૮૩.

જે શુદ્ધ અને સર્વ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે, તે પરિવાર સાથે સ્વર્ગ પામે છે. પુસ્તક માટેનું પેટી, દોરડું કે પાંદડાનો ગોઠવાણ—

પટ્ટિકાબન્ધવસ્ત્રાદિ દદ્યાદ્ યઃ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ । યો દદ્યાદ્બ્રહ્મ્લોકી સ્યાત્ પુસ્તકં યસ્ય વૈ ગૃહે ।। ૩૮૩.

પુસ્તકની પટ્ટી, બંધાણ કે વસ્ત્ર જે આપે, તે સ્વર્ગ પામે છે. જે પુસ્તક આપે, તે બ્રહ્મલોકમાં જાય છે અને જેના ઘરમાં પુસ્તક રહે છે—

તસ્યોત્પાતભયં નાસ્તિ ભુક્તિમુક્તિમવાપ્નુયાત્ । યૂયં સ્મરત ચાગ્નેયં પુરાણં રૂપમૈશ્વરં ૩૮૩.

તેને કોઈ દુઃખ કે ભય રહેતું નથી; તે ભોગ અને મોક્ષ બંને પામે છે. તમે બધા અગ્નિ પુરાણના દિવ્ય સ્વરૂપને સ્મરણ કરો.