અગ્નિપુરાણમ્

આગ્નેયં બ્રહ્મરૂપં હિ મુનયઃ શૌનકાદયઃ । ભવન્તો નૈમિષારણ્યે યજન્તો હરિમીશ્વરં ।। ૩૮૩.

શૌનકાદિ ઋષિઓએ આgneya પુરાણને બ્રહ્મરૂપ માન્યું અને નૈમિષારણ્યમાં હરિ ભગવાનની યજ્ઞસેવા કરી.

તિષ્ઠન્તઃ શ્રદ્ધયા યુક્તાસ્તસ્માદ્વઃ સમુદીરિતમ્ । અગ્નિના પ્રોક્તમાગ્નેયં પુરાણં વેદસમ્મિતં ।। ૩૮૩.

તમે શ્રદ્ધાપૂર્વક ત્યાં ઉભા રહીને આgneya પુરાણ સાંભળ્યું; અગ્નિદેવે જે કહ્યું છે, તે પુરાણ વેદસમાન છે.

બ્રહ્મવિદ્યાદ્વયોપેતં ભુક્તિદં મુક્તિદં મહત્ । નાસ્માત્પરતરઃ સારો નાસ્માત્પરતરઃ સુહૃત્ ।। ૩૮૩.

બ્રહ્મવિદ્યાના અદ્વિતીય જ્ઞાનથી યુક્ત, આgneya પુરાણ ભોગ અને મોક્ષ આપે છે અને મહાન છે; આથી શ્રેષ્ઠ કોઈ સાર નથી, આથી શ્રેષ્ઠ કોઈ મિત્ર નથી.

નાસ્માત્પરતરો ગ્રન્થો નાસ્માત્પરતરા ગતિઃ । નાસ્માત્પરતરં શાસ્ત્રં નાસ્માત્પરતરા શ્રુતિઃ ।। ૩૮૩.

આgneya પુરાણથી શ્રેષ્ઠ કોઈ ગ્રંથ નથી, આથી ઉત્તમ કોઈ માર્ગ નથી; આથી ઊંચું કોઈ શાસ્ત્ર કે શ્રુતિ નથી.

નાસ્માત્પરતરં જ્ઞાનં નાસ્માત્પરતરા સ્મૃતિઃ । નાસ્માત્પરો હ્યાગમોઽસ્તિ નાસ્માદ્વિદ્યા પરાઽસ્તિ હિ ।। ૩૮૩.

આgneya પુરાણથી શ્રેષ્ઠ કોઈ જ્ઞાન નથી, આથી શ્રેષ્ઠ કોઈ સ્મૃતિ નથી; આથી શ્રેષ્ઠ કોઈ આગમ કે વિદ્યા નથી.

નાસ્માત્પરઃ સ્યાત્સિદ્ધાન્તો નાસ્માત્પરમમઙ્ગલમ્ । નાસ્માત્પરોઽસ્તિ વેદાન્તઃ પુરાણં પરમન્ત્વિદં ।। ૩૮૩.

આgneya પુરાણથી ઊંચો કોઈ સિદ્ધાંત નથી, આથી મહાન કોઈ શુભતા નથી; આથી શ્રેષ્ઠ કોઈ વેદાંત નથી—આ પુરાણ ખરેખર સર્વોપરી છે.

નાસ્માત્પરતરં ભૂમૌ વિદ્યતે વસ્તુ દુર્લભમ્ । આગ્નેયે હિ પુરાણેઽસ્મિન્ સર્વવિદ્યાઃ પ્રદર્શિતાઃ ।। ૩૮૩.

ધરતી પર આgneya પુરાણથી શ્રેષ્ઠ અને દુર્લભ બીજી કોઈ વસ્તુ નથી; આ પુરાણમાં સર્વ વિદ્યા દર્શાવવામાં આવી છે.

સર્વે મત્સ્યાવતારાદ્યા ગીતા રામાયણન્ત્વિહ । હરિવંશો ભારતઞ્ચ નવ સર્ગાઃ પ્રદર્શિતાઃ ।। ૩૮૩.

મત્સ્યાવતારથી આરંભી સર્વ અવતારો, રામાયણ, હરિવંશ, મહાભારત અને નવ સૃષ્ટિઓ અહીં વર્ણવવામાં આવ્યા છે.

આગમો વૈષ્ણવો ગીતઃ પૂજાદીક્ષાપ્રતિષ્ઠયા । પવિત્રારોહણાદીનિ પ્રતિમાલક્ષણાદિકં ।। ૩૮૩.

વૈષ્ણવ પરંપરા, પૂજા, દીક્ષા, પ્રતિષ્ઠા, પવિત્રારોહણ વગેરે વિધિઓ અને પ્રતિમાના લક્ષણો આgneya પુરાણમાં ગવાયા છે.

પ્રાસાદલક્ષણાદ્યઞ્ચ મન્ત્રા વૈ ભુક્તિભુક્તિદાઃ । શૈવાગમસ્તદર્થશ્ચ શાક્તેયઃ સૌર એવ ચ ।। ૩૮૩.

મંદિરોની રચના અને વિશેષતાઓ, તથા જે મંત્રો ભોગ અને મોક્ષ આપે છે, એ બધું અહીં વર્ણવાયું છે. શૈવ, શાક્ત અને સૂર્ય સંબંધી આગમ શાસ્ત્રો પણ આ માટે જણાવાયા છે.

મણ્ડલાનિ ચ બાસ્તુશ્ચ મન્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ । પ્રતિસર્ગશ્ચાનુગીતો બ્રહ્માણ્ડપરિમણ્ડલં ।। ૩૮૩.

વિવિધ મંડળો, વસતુશાસ્ત્ર અને અનેક પ્રકારના મંત્રો અહીં સમજાવવામાં આવ્યા છે. સાથે જ, દ્વિતીય સર્જન અને બ્રહ્માંડના માપ વિશે પણ કહ્યું છે.

ગીતો ભુવનકોષશ્ચ દ્વીપવર્ષાદિનિમ્નગાઃ । ગયાગઙ્ગાપ્રયાગાદિ-તીર્થમાહાત્મ્યમીરિતં ।। ૩૮૩.

વિશ્વની રચના, દ્વીપો, ખંડો, નદીઓ અને ગયા, ગંગા, પ્રયાગ જેવા તીર્થોનું મહાત્મ્ય અહીં વર્ણવાયું છે.

જ્યોતિશ્ચક્રં જ્યોતિષાદિ ગીતો યુદ્ધજયાર્ણવઃ । મન્વન્તરાદયો ગીતાઃ ધર્મા વર્ણાદિકસ્ય ચ ।। ૩૮૩.

જ્યોતિષચક્ર, જ્યોતિષશાસ્ત્ર, યુદ્ધમાં વિજયની વાતો, મન્વંતરો અને વર્ણાદિ ધર્મોનું પણ અહીં વર્ણન છે.

અશૌચં દ્રવ્યશુદ્ધિશ્ચ પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રદર્શિતં । રાજધર્મ્મા દાનધર્મા વ્રતાનિ વિવિધાનિ ચ ।। ૩૮૩.

અશૌચ્ય, દ્રવ્યની શુદ્ધિ અને પ્રાયશ્ચિત્ત અહીં બતાવ્યા છે. રાજધર્મ, દાનધર્મ અને અનેક પ્રકારના વ્રતોનું પણ વર્ણન છે.

વ્યવહારાઃ શાન્તયશ્ચ ઋગ્વેદાદિવિધાનકં । સૂર્યવંશઃ સોમવંશો ધનુર્વેદશ્ચ વૈદ્યકં ।। ૩૮૩.

ન્યાયવિચાર, શાંતિવિધિ, ઋગ્વેદાદિ નિયમો, સૂર્યવંશ, ચંદ્રવંશ, ધનુર્વેદ અને આયુર્વેદનું પણ અહીં વર્ણન છે.

ગાન્ધર્વ્વવેદોઽર્થશાસ્ત્રં મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ । પુરાણસંખ્યામાહાત્મ્યં છન્દો વ્યાકરણં સ્મૃતં ।। ૩૮૩.

ગાંધીર્વવેદ, અર્થશાસ્ત્ર, મીમાંસા અને ન્યાયશાસ્ત્રનું વિસ્તૃત વર્ણન, પુરાણોની સંખ્યા અને મહાત્મ્ય, છંદ અને વ્યાકરણ પણ અહીં યાદ કરવામાં આવ્યા છે.

અહઙ્કારો નિઘણ્ટુશ્ચ શિક્ષા કલ્પ ઇહોદિતઃ । સ્મૃતઃ નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકો લય આત્યન્તિકઃ ।। ૩૮૩.

અહંકાર, નિઘન્ટુ, શિક્ષા અને કલ્પવિધિ અહીં શીખવાયા છે. નિમિત્તિક, પ્રાકૃતિક અને અંતિમ લય પણ અહીં યાદ કરવામાં આવ્યા છે.

વેદાન્તં બ્રહ્મવિજ્ઞાનં યોગી હ્યષ્ટાઙ્ગ ઈરિતઃ । સ્તોત્રં પુરાણમાહાત્મ્યં વિદ્યા હ્યષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ ।। ૩૮૩.

વેદાંત, બ્રહ્મજ્ઞાન અને અષ્ટાંગ યોગ અહીં જણાવ્યા છે. સ્તોત્રો, પુરાણ મહાત્મ્ય અને અઢાર વિદ્યા પણ અહીં યાદ કરવામાં આવી છે.

ઋગ્વેદાદ્યાઃ પરા હ્યત્ર પરાવિદ્યાક્ષરં પરં । સપ્રપઞ્ચં નિષ્પ્રપઞ્ચં બ્રહ્મણો રૂપમીરિતં ।। ૩૮૩.

અહીં ઋગ્વેદ વગેરે સર્વોચ્ચ ગણાયા છે, તેમજ પરાવિદ્યા અને અક્ષર પણ. બ્રહ્મનું પ્રપંચરૂપ અને નિઃપ્રપંચ રૂપ પણ અહીં વર્ણવાયું છે.

ઇદં પઞ્ચદશસાહસ્રં શતકોટિપ્રવિસ્તરં । દેવલોકે દૈવતૈશ્ચ પુરણં પઠ્યતે સદા ।। ૩૮૩.

આ પુરાણમાં પંદર હજાર શ્લોકો છે અને તે કરોડો સુધી વિસ્તરેલું છે. દેવલોકમાં દેવતાઓ હંમેશાં આ પુરાણનું પઠન કરે છે.

લોકાનાં હિતકામેન સંક્ષિપ્યોદ્ગીતમગ્નિના । સર્વં બ્રહ્મેતિ જાનીધ્વં મુનયઃ શોનકાદયઃ ।। ૩૮૩.

લોકોના કલ્યાણ માટે અગ્નિદેવે આ બધું સંક્ષિપ્ત કરીને ગાયું છે. હે ઋષિઓ, શૌનકાદિ, જાણો કે આ બધું બ્રહ્મરૂપ છે.

શ્રૃણુયાચ્છ્રાવયેદ્વાપિ યઃ પઠેત્પાઠયેદપિ । લિખેલ્લેખાપયેદ્વાપિ પૂજયેત્કીર્ત્તયેદપિ ।। ૩૮૩.

જે આ પુરાણને સાંભળે, બીજાને સંભળાવે, વાંચે, બીજાને વાંચાવે, લખે, બીજાને લખાવે, પૂજા કરે કે સ્તુતિ કરે—

પુરાણપાઠકઞ્ચૈવ પૂજયેત્ પ્રયતો નૃપઃ । ગોભૂહિરણ્યદાનાદ્યૈર્વસ્ત્રાલઙ્કારતર્પણૈઃ ।। ૩૮૩.

રાજાએ શ્રદ્ધાપૂર્વક પુરાણના પઠનકર્તાની ગાય, જમીન, સોનુ, વસ્ત્ર, આભૂષણ અને તર્પણથી પૂજા કરવી જોઈએ.

તં સંપૂજ્ય લભેચ્ચૈવ પુરાણશ્રવણાત્ ફલં । પુરાણાન્તે ચ વૈ કુર્ય્યાદવશ્યં દ્વિજભોજનં ।। ૩૮૩.

એવી રીતે પૂજા કર્યા પછી, પુરાણશ્રવણનું ફળ મળે છે. પુરાણના અંતે અવશ્ય દ્વિજોને ભોજન કરાવવું જોઈએ.

નિર્મ્મલઃ પ્રાપ્તસર્વ્વાર્થઃ સકુલઃ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ । શરયન્ત્રં પુસ્તકાય સૂત્રં વૈ પત્રસઞ્ચયં ।। ૩૮૩.

જે શુદ્ધ અને સર્વ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે, તે પરિવાર સાથે સ્વર્ગ પામે છે. પુસ્તક માટેનું પેટી, દોરડું કે પાંદડાનો ગોઠવાણ—

પટ્ટિકાબન્ધવસ્ત્રાદિ દદ્યાદ્ યઃ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ । યો દદ્યાદ્બ્રહ્મ્લોકી સ્યાત્ પુસ્તકં યસ્ય વૈ ગૃહે ।। ૩૮૩.

પુસ્તકની પટ્ટી, બંધાણ કે વસ્ત્ર જે આપે, તે સ્વર્ગ પામે છે. જે પુસ્તક આપે, તે બ્રહ્મલોકમાં જાય છે અને જેના ઘરમાં પુસ્તક રહે છે—

તસ્યોત્પાતભયં નાસ્તિ ભુક્તિમુક્તિમવાપ્નુયાત્ । યૂયં સ્મરત ચાગ્નેયં પુરાણં રૂપમૈશ્વરં ૩૮૩.

તેને કોઈ દુઃખ કે ભય રહેતું નથી; તે ભોગ અને મોક્ષ બંને પામે છે. તમે બધા અગ્નિ પુરાણના દિવ્ય સ્વરૂપને સ્મરણ કરો.