અગ્નિપુરાણમ્

દિવ્યાન્તરીક્ષભૌમાદ્યા દુઃસ્વપ્નાદ્યભિચારકાઃ । યચ્ચાન્યદ્દુરિતં કિઞ્ચિત્તત્સર્વ્વં હન્તિ કેશવઃ ।। ૩૮૩.

દેવલોક, આકાશ, પૃથ્વી, દુઃસ્વપ્ન કે જાદુટોણા જેવા બધા અપશુકન અને બીજાં બધા દુઃખો કેશવ નાશ કરે છે.

પઠતઃ શ્રૃણ્વતઃ પુંસઃ પુસ્તકં યજતો મહત્ । આગ્નેયં શ્રીપુરાણં હિ હેમન્તે યઃ શ્રૃણોતિ વૈ ।। ૩૮૩.

જે વ્યક્તિ શિયાળામાં અગ્નિ પુરાણનું પઠન, શ્રવણ કે પૂજન કરે છે, તેને મહાયજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.

પ્રપૂજ્ય ગન્ધપુષ્પાદ્યૈરગ્નિષ્ટોમફલં લભેત્ । શિશિરે પુણ્ડરીકસ્ય વસન્તે ચાશ્વમેધજમ્ ।। ૩૮૩.

ગંધ અને ફૂલો વડે પૂજન કરતાં શિયાળામાં અગ્નિષ્ટોમનું, શીશિરમાં પુંડરીકનું અને વસંતમાં અશ્વમેઘનું ફળ મળે છે.

ગ્રીષ્મે તુ વાજપેયસ્ય રાજસૂયસ્ય વર્ષતિ । ગોસહસ્રસ્ય શરદિ ફલં તત્પઠતો હ્યૃતૌ ।। ૩૮૩.

ઉનાળે વાજપેયનું, વરસાદમાં રાજસૂયનું અને શરદમાં હજાર ગાય દાનનું ફળ ઋતુ પ્રમાણે પઠન કરતાં મળે છે.

આગ્નેયં હિ પુરાણં યો ભક્તાગ્રે પઠતે હરેઃ । સોઽર્ચ્ચયેચ્ચ વસિષ્ઠેહ જ્ઞાનયજ્ઞેન કેશવમ્ ।। ૩૮૩.

જે ભક્તિપૂર્વક હરિ સમક્ષ અગ્નિ પુરાણનું પઠન કરે છે, તે અહીં વશિષ્ઠની પૂજા કરે છે અને જ્ઞાનયજ્ઞથી કેશવને તૃપ્ત કરે છે.

યસ્યાગ્નેયપુરાણસ્ય પુસ્તકં તસ્ય વૈ જયઃ । લિખિતં પૂજિતં ગેહે ભુક્તિર્મુક્તિઃ કરેઽસ્તિ હિ ।। ૩૮૩.

જેનાં ઘરમાં અગ્નિ પુરાણનું પુસ્તક લખેલું અને પૂજેલું હોય છે, તેને વિજય, ભોગ અને મોક્ષ—બધું જ પ્રાપ્ત થાય છે.

ઇતિ કાલાગ્નિરૂપેણ ગીતં મે હરિણા પુરા । આગ્નેયં હિ પુરાણં વૈ બ્રહ્મવિદ્યાદ્વયાસ્પદમ્ ૩૮૩.

આ રીતે કાળ અને અગ્નિરૂપે હરિએ મને આ અગ્નિ પુરાણ ગાયું હતું; એ બ્રહ્મજ્ઞાનના બંને રૂપનું ધામ છે.

વસિષ્ઠ ઉવાચ વ્યાસાગ્નેયપુરાણં તે રૂપં વિદ્યાદ્વયાત્મકં । કથિતં બ્રહ્મણો વિષ્ણોરગ્નિના કથિતં યથા ।। ૩૮૩.

વશિષ્ઠ બોલ્યા: વ્યાસ અગ્નિ પુરાણ દ્વૈત સ્વરૂપ છે; તે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુએ કહેલું અને અગ્નિએ વર્ણવેલું છે.

સાર્દ્ધં દેવૈશ્ચ ભુનિભિર્મહ્યં સર્વ્વાર્થદર્શકં । પુરાણમગ્નિના ગીતમાગ્નેયં બ્રહ્મસમિમતં ।। ૩૮૩.

દેવતાઓ અને ઋષિઓ સાથે અગ્નિએ મને આ પુરાણ ગાયું હતું, જે સર્વ અર્થોને દર્શાવે છે અને જ્ઞાનીજન તેને બ્રહ્મસમાન માને છે.

યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વ્યાસ લિખેદ્વા લેખયેદપિ । શ્રાવયેત્પાઠયેદ્વાપિ પૂજયેદ્ધારયેદપિ ।। ૩૮૩.

જે કોઈ પઠન કરે, સાંભળે, લખે, લખાવે, પઢાવે, શીખવે, પૂજા કરે કે સાચવે—

સર્વ્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પ્રાપ્તકામો દિવં વ્રજેત્ । લેખયિત્વા પુરાણં યો દદ્યાદ્વિપ્રેભ્ય ઉત્તમં ।। ૩૮૩.

તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈ ઈચ્છિત ફળ પામે છે અને સ્વર્ગ પામે છે; અને જે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને પુરાણ લખી આપી દે છે, તે પણ.

સ બ્રહ્મલોકમાપ્નોતિ કુલાનાં શતમુદ્ધરેત્ । એકં શ્લોકં પઠેદ્યસ્તુ પાપપઙ્કાદ્વિમુચ્યતે ।। ૩૮૩.

જે મનુષ્ય એક પણ શ્લોકનું પઠન કરે છે, તે પાપના કાદવમાંથી છૂટકારો પામે છે અને બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે છે; એ જ નહીં, પોતાનાં કુળનાં સો પેઢીને ઉદ્ધાર કરે છે.

તસ્માદ્વ્યાસ સદા શ્રાવ્યં શિષ્યભ્યઃ સર્વદર્શનં । શુકાદ્યૈર્મુનિભિઃ સાર્દ્ધં શ્રોતુકામૈઃ પુરાણકં ।। ૩૮૩.

અત્યારે, વ્યાસજી, આ પુરાણ સર્વ દૃષ્ટિકોણને ખુલ્લું પાડે છે, તેથી શિષ્યોને હંમેશાં સાંભળવું જોઈએ અને શુકાદિક ઋષિઓ સાથે, જે સાંભળવા ઇચ્છે છે, એ પણ સાંભળવું જોઈએ.

આગ્નેયં પઠિતં ધ્યાતં શુભં સ્યાદ્ ભુક્તિમુક્તિદં । અગ્નયે તુ નમસ્તસ્મૈ યેન ગીતં પુરાણકં ।। ૩૮૩.

આgneya પુરાણનું પઠન અને ધ્યાન કરવાથી તે શુભ થાય છે અને ભોગ તથા મોક્ષ બંને આપે છે; એ પુરાણ જે અગ્નિદેવે ગાયું હતું, તેમને વંદન છે.

વ્યાસ ઉવાચ વસિષ્ઠેન પુરા ગીતં સૂતૈતત્તે મયોદિતં । પરાવિદ્યાઽપરાવિદ્યાસ્વરૂપં પરમં પદમ્ ।। ૩૮૩.

વ્યાસજી બોલ્યા: સુતજી, આ જે હું તને કહું છું, તે પહેલાં વસિષ્ઠજીએ ગાયું હતું; એમાં પરાવિદ્યા અને અપારાવિદ્યા બંનેનું સ્વરૂપ તથા પરમ પદ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

આગ્નયં દુર્લભં રૂપં પ્રાપ્યતે ભાગ્યસંયુતૈઃ । ધ્યાયન્તો બ્રહ્મ ચાગ્નેયં પુરાણં હરિમાગતાઃ ।। ૩૮૩.

આgneya પુરાણનું દુર્લભ સ્વરૂપ ભાગ્યશાળી લોકો જ પ્રાપ્ત કરે છે; બ્રહ્મ અને આgneya પુરાણનું ધ્યાન કરતાં ઋષિઓ હરિદેવને પ્રાપ્ત થયા હતા.

વિદ્યાર્થિનસ્તથા વિદ્યાં રાજ્યં રાજ્યાર્થિનો ગતાઃ । અપુત્રાઃ પુત્રિણઃ સન્તિ નાશ્રયા આશ્રયં ગતાઃ ।। ૩૮૩.

જેઓએ વિદ્યા ઇચ્છી, તેમને વિદ્યા મળી; રાજ્ય ઇચ્છનારોએ રાજ્ય મેળવ્યું; જે નિસંતાન હતા, તેઓ સંતાનવંત બન્યા અને આશ્રયવિહિનોએ આશ્રય મેળવ્યો.

સૌભાગ્યાર્થી ચ સૌભાગ્યં મોક્ષં મોક્ષાર્થિનો ગતાઃ । લિખન્તો લેખયન્તશ્ચ નિષ્પાપાશ્ચ શ્રિયં ગતાઃ ।। ૩૮૩.

સૌભાગ્ય ઇચ્છનારોએ સૌભાગ્ય મેળવ્યું, મોક્ષ ઇચ્છનારોએ મોક્ષ મેળવ્યો; જે લખે છે અથવા લખાવે છે, તે પાપમુક્ત બની શ્રી પ્રાપ્ત કરે છે.

શુકપૈલમુખૈઃ સૂત આગ્નેયન્તુ પુરાણકં । રૂપં ચિન્તય યાતાસિ ભુક્તિં મુક્તિં ન સંશયઃ ૩૮૩.

શુક, પૈલ અને અન્ય ઋષિઓએ આgneya પુરાણનું ધ્યાન કરીને તેને પ્રાપ્ત કર્યું; જે તેના સ્વરૂપનું ધ્યાન કરે છે, તે નિશ્ચિતપણે ભોગ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.

સૂત ઉવાચ વ્યાસપ્રસાદાદાગ્નેયં પુરાણં શ્રુતમાદરાત્ ।। ૩૮૩.

સૂતજીએ કહ્યું: વ્યાસજીની કૃપાથી આgneya પુરાણ શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવામાં આવ્યું છે.

આગ્નેયં બ્રહ્મરૂપં હિ મુનયઃ શૌનકાદયઃ । ભવન્તો નૈમિષારણ્યે યજન્તો હરિમીશ્વરં ।। ૩૮૩.

શૌનકાદિ ઋષિઓએ આgneya પુરાણને બ્રહ્મરૂપ માન્યું અને નૈમિષારણ્યમાં હરિ ભગવાનની યજ્ઞસેવા કરી.

તિષ્ઠન્તઃ શ્રદ્ધયા યુક્તાસ્તસ્માદ્વઃ સમુદીરિતમ્ । અગ્નિના પ્રોક્તમાગ્નેયં પુરાણં વેદસમ્મિતં ।। ૩૮૩.

તમે શ્રદ્ધાપૂર્વક ત્યાં ઉભા રહીને આgneya પુરાણ સાંભળ્યું; અગ્નિદેવે જે કહ્યું છે, તે પુરાણ વેદસમાન છે.

બ્રહ્મવિદ્યાદ્વયોપેતં ભુક્તિદં મુક્તિદં મહત્ । નાસ્માત્પરતરઃ સારો નાસ્માત્પરતરઃ સુહૃત્ ।। ૩૮૩.

બ્રહ્મવિદ્યાના અદ્વિતીય જ્ઞાનથી યુક્ત, આgneya પુરાણ ભોગ અને મોક્ષ આપે છે અને મહાન છે; આથી શ્રેષ્ઠ કોઈ સાર નથી, આથી શ્રેષ્ઠ કોઈ મિત્ર નથી.

નાસ્માત્પરતરો ગ્રન્થો નાસ્માત્પરતરા ગતિઃ । નાસ્માત્પરતરં શાસ્ત્રં નાસ્માત્પરતરા શ્રુતિઃ ।। ૩૮૩.

આgneya પુરાણથી શ્રેષ્ઠ કોઈ ગ્રંથ નથી, આથી ઉત્તમ કોઈ માર્ગ નથી; આથી ઊંચું કોઈ શાસ્ત્ર કે શ્રુતિ નથી.

નાસ્માત્પરતરં જ્ઞાનં નાસ્માત્પરતરા સ્મૃતિઃ । નાસ્માત્પરો હ્યાગમોઽસ્તિ નાસ્માદ્વિદ્યા પરાઽસ્તિ હિ ।। ૩૮૩.

આgneya પુરાણથી શ્રેષ્ઠ કોઈ જ્ઞાન નથી, આથી શ્રેષ્ઠ કોઈ સ્મૃતિ નથી; આથી શ્રેષ્ઠ કોઈ આગમ કે વિદ્યા નથી.

નાસ્માત્પરઃ સ્યાત્સિદ્ધાન્તો નાસ્માત્પરમમઙ્ગલમ્ । નાસ્માત્પરોઽસ્તિ વેદાન્તઃ પુરાણં પરમન્ત્વિદં ।। ૩૮૩.

આgneya પુરાણથી ઊંચો કોઈ સિદ્ધાંત નથી, આથી મહાન કોઈ શુભતા નથી; આથી શ્રેષ્ઠ કોઈ વેદાંત નથી—આ પુરાણ ખરેખર સર્વોપરી છે.

નાસ્માત્પરતરં ભૂમૌ વિદ્યતે વસ્તુ દુર્લભમ્ । આગ્નેયે હિ પુરાણેઽસ્મિન્ સર્વવિદ્યાઃ પ્રદર્શિતાઃ ।। ૩૮૩.

ધરતી પર આgneya પુરાણથી શ્રેષ્ઠ અને દુર્લભ બીજી કોઈ વસ્તુ નથી; આ પુરાણમાં સર્વ વિદ્યા દર્શાવવામાં આવી છે.

સર્વે મત્સ્યાવતારાદ્યા ગીતા રામાયણન્ત્વિહ । હરિવંશો ભારતઞ્ચ નવ સર્ગાઃ પ્રદર્શિતાઃ ।। ૩૮૩.

મત્સ્યાવતારથી આરંભી સર્વ અવતારો, રામાયણ, હરિવંશ, મહાભારત અને નવ સૃષ્ટિઓ અહીં વર્ણવવામાં આવ્યા છે.

આગમો વૈષ્ણવો ગીતઃ પૂજાદીક્ષાપ્રતિષ્ઠયા । પવિત્રારોહણાદીનિ પ્રતિમાલક્ષણાદિકં ।। ૩૮૩.

વૈષ્ણવ પરંપરા, પૂજા, દીક્ષા, પ્રતિષ્ઠા, પવિત્રારોહણ વગેરે વિધિઓ અને પ્રતિમાના લક્ષણો આgneya પુરાણમાં ગવાયા છે.