અગ્નિપુરાણમ્

યસ્ય ભાવોઽખિલં વિષ્ણુસ્તસ્ય નો બાધતે કલિઃ । અનિષ્ટ્વા તુ મહાયજ્ઞાનકૃત્વાપિ પિતૃસ્વધાં ।। ૩૮૩.

જેનું મન આખું વિષ્ણુમાં લીન છે, તેને કળિયુગ ક્યારેય દુઃખ આપતો નથી; ભલે એ મહાયજ્ઞો ન કરે કે પિતૃઓને તર્પણ ન આપે—

કૃષ્ણમભ્યર્ચ્ચયન્ભક્ત્યા નૈનસો ભાજનં ભવેત્ । સર્વકારણમત્યન્તં વિષ્ણું ધ્યાયન્ન સીદતિ ।। ૩૮૩.

જે ભક્તિપૂર્વક કૃષ્ણની પૂજા કરે છે, એ પાપનો પાત્ર બનતો નથી; જે સર્વ કારણરૂપ વિષ્ણુનું ધ્યાન કરે છે, એ કદી પતિત થતો નથી.

અન્યતન્ત્રાદિદોષોત્થો વિષયાકૃષ્ટમાનસઃ । કૃત્વાપિ પાપં ગોવિન્દં ધ્યાયન્પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૩૮૩.

બીજા માર્ગોના દોષથી મન વિષયોમાં આકર્ષાય, તો પણ જો પાપ કરે પછી પણ ગોવિંદનું ધ્યાન કરે, તો તે પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

તદ્ધ્યાનં યત્ર ગોવિન્દઃ સા કથા યત્ર કેશવઃ । તત્ કર્મ યત્તદર્થીયં કિમન્યૈર્બહુભાષિતૈઃ ।। ૩૮૩.

જ્યાં એ ધ્યાન છે, ત્યાં ગોવિંદ છે; જ્યાં એ કથા છે, ત્યાં કેશવ છે; જે કર્મ એ માટે થાય છે, એ જ મહત્વનું છે—ફરી ફરી શું ઘણું બોલવું?

ન તત્ પિતા પુ પુત્રાય ન શિષ્યાય ગુરુર્દ્વિજ । પરમાર્થં પરં બ્રૂયાદ્યદેતત્તે મયોદિતં ।। ૩૮૩.

પિતા પોતાના પુત્રને, ગુરુ પોતાના શિષ્યને કે દ્વિજ બીજા દ્વિજને એ પરમાર્થ, એ સર્વોચ્ચ સત્ય કહેતો નથી, જે હું તને કહું છું.

સંસારે ભ્રમતા લભ્યં પુત્રદારધનં વસુ । સુહૃદશ્ચ તથૈવાન્યે નોપદેશો દ્વિજેદૃશઃ ।। ૩૮૩.

સંસારમાં ભટકતા પુત્ર, પત્ની, ધન, સંપત્તિ, મિત્રો વગેરે મળી શકે છે; પણ આવું ઉપદેશ દ્વિજને મળતો નથી.

કિં પુત્રદારૈમિત્રૈર્વા કિં મિત્રક્ષેત્રવાન્ધવૈઃ । ઉપદેશઃ પરો વન્ધુરીદૃશો યો વિમુક્તયે ।। ૩૮૩.

પુત્ર, પત્ની કે મિત્રથી શું ફાયદો? મિત્ર, ખેતર કે સગાંથી શું લાભ? જે મુક્તિ આપે એવો સર્વોચ્ચ ઉપદેશ જ સાચો સગો છે.

દ્વિવિધો ભૂતમાર્ગોયં દૈવ આસુર એવ ચ । વિષ્ણુભક્તિપરો દૈવો વિપરીતસ્તથાસુરઃ ।। ૩૮૩.

આ જીવોના માર્ગ બે છે: દૈવી અને આસુરી. જે વિષ્ણુભક્ત છે એ દૈવી છે; જે વિરુદ્ધ છે એ આસુરી છે.

એતત્ પવિત્રમારોગ્યં ધન્યં દુઃસ્વપ્નનાશનં । સુખપ્રીતિકરં નૄણાં મોક્ષકૃદ્ યત્તવેરિતં ।। ૩૮૩.

આ જે કહેલું છે, એ પવિત્ર, આરોગ્યદાયક, શુભ, દુઃસ્વપ્ન નાશક, મનુષ્યોને સુખ અને આનંદ આપનાર અને મોક્ષ આપનાર છે.

યેષાં ગૃહેષુ લિખિતમાગ્નેયં હિ પુરાણકં । પુસ્તકં સ્થાસ્યતિ સદા તત્ર નેશુરુપદ્રવાઃ ।। ૩૮૩.

જેનાં ઘરમાં અગ્નેય પુરાણ લખેલું હોય અને એ પુસ્તક હંમેશા રાખવામાં આવે છે, ત્યાં ક્યારેય કોઈ વિપત્તિ આવતી નથી.

કિં તીર્યૈર્ગોપ્રદાનૈર્વા કિં યજ્ઞૈઃ કિમુપોષિતૈઃ । આગ્નેયં યે હિ શ્રૃણ્વન્તિ અહન્યહનિ માનવાઃ ।। ૩૮૩.

નદીઓ પાર કરવાથી, ગાય દાનથી, યજ્ઞ કે ઉપવાસથી શું લાભ? જે માનવો રોજ અગ્નેય પુરાણ સાંભળે છે—

યો દદાતિ તિલપ્રસ્થં સુવર્ણસ્ય ચ માષકં । શ્રૃણેતિ શ્લોકમેકઞ્ચ આગ્નેયસ્ય તદાપ્નુયાત્ ।। ૩૮૩.

જે તિલનો એક પ્રસ્થ અને સોનાનો એક માષક દાન આપે અને અગ્નેય પુરાણનો એક પણ શ્લોક સાંભળે, તેને એ ફળ મળે છે.

અધ્યાયપઠનઞ્ચાસ્ય ગોપ્રદાનાદ્ વિશિષ્યતે । અહોરાત્રકૃતં પાપં શ્રોતુમિચ્છોઃ પ્રણશ્યતિ ।। ૩૮૩.

આના અધ્યાયનું પઠન ગાય દાન કરતાં શ્રેષ્ઠ છે; જે સાંભળવા ઇચ્છે છે, તેના દિવસ-રાતમાં કરેલા પાપ નાશ પામે છે.

કપિલાનાં શતે દત્તે યદ્ ભવેજ્જ્યેષ્ઠપુષ્કરે । તદાગ્નેયં પુરાણં હિ પઠિત્વા ફલમાપ્નુયાત્ ।। ૩૮૩.

પ્રથમ પુણ્ય તળાવમાં જો કોઈએ સો કપિલ ગાયો દાન આપે, તો તેને અગ્નિ પુરાણનું પઠન કરવાના જેટલું ફળ મળે છે.

પ્રવૃત્તઞ્ચ નિવૃત્તઞ્ચ ધર્મં વિદ્યાદ્વયાત્મકં । આગ્નેયસ્ય પુરાણસ્ય શાસ્ત્રસ્યાસ્ય સમં ન હિ ।। ૩૮૩.

ધર્મમાં પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ બંને આવે છે—આગ્નેય પુરાણ જેટલું મહાન શાસ્ત્ર બીજું કોઈ નથી.

પઠન્નાગ્નેયકં નિત્યં શ્રૃણ્વન્ વાપિ પુરાણકં । ભક્તો વશિષ્ઠ મનુજઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૩૮૩.

હે વશિષ્ઠ, જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક રોજ અગ્નિ પુરાણનું પઠન કરે છે કે સાંભળે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે.

નોપસર્ગા ન ચાનર્થા ન ચૌરારિભયં ગૃહે । તસ્મિન્ સ્યાદ્ યત્ર ચાગ્નેયપુરાણસ્ય હિ પુસ્તકં ।। ૩૮૩.

જે ઘરમાં અગ્નિ પુરાણનું પુસ્તક હોય છે, ત્યાં કોઈ અપશુકન, અનર્થ કે ચોર-શત્રુનો ડર રહેતો નથી.

ન ગર્ભહારિણી ભીતિર્ન ચ બાલગ્રહા ગૃહે । યત્રાગ્નેયં પુરાણં સ્યાન્ન પિશાચાદિકં ભયં ।। ૩૮૩.

જ્યાં અગ્નિ પુરાણ હોય છે, ત્યાં ગર્ભપાતનો ભય, બાળકોને નુકસાન કે ભૂત-પ્રેત વગેરેનો ડર રહેતો નથી.

શ્રૃણ્વન્ વિપ્રો વેદવિત્ સ્યાત્ ક્ષત્રિયઃ પૃથિવીપતિઃ । ઋદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ વૈશ્યશ્ચ શૂદ્રશ્ચારોગ્યમૃચ્છતિ ।। ૩૮૩.

તેનું શ્રવણ કરવાથી બ્રાહ્મણને વેદજ્ઞાન મળે છે, ક્ષત્રિય પૃથ્વીનો રાજા બને છે, વૈશ્યને સમૃદ્ધિ મળે છે અને શૂદ્રને આરોગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

યઃ પઠેત્ શ્રૃણુયાન્નિત્યં સમદૃગ્વિષ્ણુમાનસઃ । બ્રહ્માગ્નેયં પુરાણં સત્તત્ર નશ્યન્ત્યુપદ્રવાઃ ।। ૩૮૩.

જે વ્યકિત સમદૃષ્ટિ અને વિષ્ણુભક્તિથી રોજ અગ્નિ પુરાણનું પઠન કે શ્રવણ કરે છે, ત્યાં બધા દુઃખો નાશ પામે છે.

દિવ્યાન્તરીક્ષભૌમાદ્યા દુઃસ્વપ્નાદ્યભિચારકાઃ । યચ્ચાન્યદ્દુરિતં કિઞ્ચિત્તત્સર્વ્વં હન્તિ કેશવઃ ।। ૩૮૩.

દેવલોક, આકાશ, પૃથ્વી, દુઃસ્વપ્ન કે જાદુટોણા જેવા બધા અપશુકન અને બીજાં બધા દુઃખો કેશવ નાશ કરે છે.

પઠતઃ શ્રૃણ્વતઃ પુંસઃ પુસ્તકં યજતો મહત્ । આગ્નેયં શ્રીપુરાણં હિ હેમન્તે યઃ શ્રૃણોતિ વૈ ।। ૩૮૩.

જે વ્યક્તિ શિયાળામાં અગ્નિ પુરાણનું પઠન, શ્રવણ કે પૂજન કરે છે, તેને મહાયજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.

પ્રપૂજ્ય ગન્ધપુષ્પાદ્યૈરગ્નિષ્ટોમફલં લભેત્ । શિશિરે પુણ્ડરીકસ્ય વસન્તે ચાશ્વમેધજમ્ ।। ૩૮૩.

ગંધ અને ફૂલો વડે પૂજન કરતાં શિયાળામાં અગ્નિષ્ટોમનું, શીશિરમાં પુંડરીકનું અને વસંતમાં અશ્વમેઘનું ફળ મળે છે.

ગ્રીષ્મે તુ વાજપેયસ્ય રાજસૂયસ્ય વર્ષતિ । ગોસહસ્રસ્ય શરદિ ફલં તત્પઠતો હ્યૃતૌ ।। ૩૮૩.

ઉનાળે વાજપેયનું, વરસાદમાં રાજસૂયનું અને શરદમાં હજાર ગાય દાનનું ફળ ઋતુ પ્રમાણે પઠન કરતાં મળે છે.

આગ્નેયં હિ પુરાણં યો ભક્તાગ્રે પઠતે હરેઃ । સોઽર્ચ્ચયેચ્ચ વસિષ્ઠેહ જ્ઞાનયજ્ઞેન કેશવમ્ ।। ૩૮૩.

જે ભક્તિપૂર્વક હરિ સમક્ષ અગ્નિ પુરાણનું પઠન કરે છે, તે અહીં વશિષ્ઠની પૂજા કરે છે અને જ્ઞાનયજ્ઞથી કેશવને તૃપ્ત કરે છે.

યસ્યાગ્નેયપુરાણસ્ય પુસ્તકં તસ્ય વૈ જયઃ । લિખિતં પૂજિતં ગેહે ભુક્તિર્મુક્તિઃ કરેઽસ્તિ હિ ।। ૩૮૩.

જેનાં ઘરમાં અગ્નિ પુરાણનું પુસ્તક લખેલું અને પૂજેલું હોય છે, તેને વિજય, ભોગ અને મોક્ષ—બધું જ પ્રાપ્ત થાય છે.

ઇતિ કાલાગ્નિરૂપેણ ગીતં મે હરિણા પુરા । આગ્નેયં હિ પુરાણં વૈ બ્રહ્મવિદ્યાદ્વયાસ્પદમ્ ૩૮૩.

આ રીતે કાળ અને અગ્નિરૂપે હરિએ મને આ અગ્નિ પુરાણ ગાયું હતું; એ બ્રહ્મજ્ઞાનના બંને રૂપનું ધામ છે.

વસિષ્ઠ ઉવાચ વ્યાસાગ્નેયપુરાણં તે રૂપં વિદ્યાદ્વયાત્મકં । કથિતં બ્રહ્મણો વિષ્ણોરગ્નિના કથિતં યથા ।। ૩૮૩.

વશિષ્ઠ બોલ્યા: વ્યાસ અગ્નિ પુરાણ દ્વૈત સ્વરૂપ છે; તે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુએ કહેલું અને અગ્નિએ વર્ણવેલું છે.

સાર્દ્ધં દેવૈશ્ચ ભુનિભિર્મહ્યં સર્વ્વાર્થદર્શકં । પુરાણમગ્નિના ગીતમાગ્નેયં બ્રહ્મસમિમતં ।। ૩૮૩.

દેવતાઓ અને ઋષિઓ સાથે અગ્નિએ મને આ પુરાણ ગાયું હતું, જે સર્વ અર્થોને દર્શાવે છે અને જ્ઞાનીજન તેને બ્રહ્મસમાન માને છે.