અગ્નિપુરાણમ્

બુદ્ધિન્તુ સારથિં વિદ્ધિ મનઃ પ્રગ્રહમેવ ચ । ઇન્દ્રિયાણિ હયાનાહુર્વિષયાંશ્ચેષુગોચરાન્ ।। ૩૮૨.

બુદ્ધિને રથચાલક અને મનને લગામ સમજો; ઇન્દ્રિયોને ઘોડા કહેવામાં આવ્યા છે અને વિષયોને એના માર્ગ માનવામાં આવ્યા છે.

આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃ । યસ્ત્વવિજ્ઞાનવાન્ ભવત્યયુક્તેન મનસા સદા ।। ૩૮૨.

જ્ઞાની લોકો કહે છે કે મન અને ઇન્દ્રિયોથી જોડાયેલો આત્મા જ અનુભવ કરનાર છે; પણ જેને વિવેક નથી અને મન હંમેશા અણઘડ છે—

ન સત્પદમવાપ્નોતિ સંસારઞ્ચાધિગચ્છતિ । યસ્તુ વિજ્ઞાનવાન્ ભવતિ યુક્તેન મનસા સદા ।। ૩૮૨.

એ સાચા માર્ગે પહોંચી શકતો નથી અને જન્મમરણના ચક્રમાં ફસાઈ જાય છે; પણ જે વિવેકવાન છે અને મન હંમેશા સંયમમાં રાખે છે—

સ તત્પદમવાપ્નોતિ યસ્માદ્ભૂયો ન જાયતે । વિજ્ઞાનસારથિર્યસ્તુ મનઃપ્રગ્રહવાન્નરઃ ।। ૩૮૨.

એ એ અવસ્થાને પામે છે જ્યાંથી ફરી જન્મ થતો નથી; જેનું રથચાલક વિવેક છે અને જે મનની લગામ મજબૂતીથી પકડી રાખે છે—

સોઽધ્વાનં પરમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ । ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થા અર્થેભ્યશ્ચ પરં મનઃ ।। ૩૮૨.

એ સર્વોચ્ચ માર્ગે પહોંચે છે, એ વિષ્ણુનું સર્વોચ્ચ સ્થાન છે; ઇન્દ્રિયોથી ઉપર વિષયો છે અને વિષયોથી પણ ઉપર મન છે.

મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિઃ બુદ્ધેરાત્મા મહાન્ પરઃ । મહતઃ પરમવવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃ ।। ૩૮૨.

મનથી ઉપર બુદ્ધિ છે, બુદ્ધિથી ઉપર મહાન આત્મા છે; મહાન આત્માથી ઉપર અવ્યક્ત છે અને અવ્યક્તથી પણ ઉપર પુરુષ છે.

પુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્ સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ । એષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢ઼ાત્મા ન પ્રકાશતે ।। ૩૮૨.

પુરુષથી ઉપર કશું જ નથી; એ જ અંતિમ મર્યાદા અને સર્વોચ્ચ ગતિ છે; બધા જીવમાં રહેલો આત્મા છુપાયેલો હોવાથી દેખાતો નથી.

દૃશ્યતે ત્વગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ । યચ્છેદ્વાઙ્‌મનસી પ્રાજ્ઞઃ તદ્યચ્છેજ્જ્ઞાનમાત્મનિ ।। ૩૮૨.

પણ તે તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ ધરાવનાર અને સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટિ ધરાવનારને દેખાય છે; વિદ્વાનોએ વાણીને મનમાં અને મનને જ્ઞાનમાં, અને જ્ઞાનને આત્મામાં સ્થિર કરવું જોઈએ.

જ્ઞાનમાત્મનિ મહતિ નિયચ્છેચ્છાન્ત આત્મનિ । જ્ઞાત્વા બ્રહ્માત્મનોર્યોગં યમાદ્યૈર્બ્રહ્મ સદ્ભવેત્ ।। ૩૮૨.

જ્ઞાનને મહાન આત્મામાં અને મહાન આત્માને શાંત આત્મામાં સ્થિર કરવું જોઈએ; યમ વગેરે નિયમો દ્વારા બ્રહ્મ અને આત્માના એકતાને જાણીને મનુષ્ય બ્રહ્મરૂપ બની જાય છે.

અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહી । યમાશ્ચ નિયમાઃ પઞ્ચ શૌચં સન્તોષસત્તપઃ ।। ૩૮૨.

અહિંસા, સત્ય, ચોરી ન કરવી, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ—આ પાંચ યમ છે; શુદ્ધિ, સંતોષ, તપ—

સ્વાધ્યાયેશ્વરપૂજા ચ આસનં પદ્મકાદિકં । પ્રાણાયામો વાયુજયઃ પ્રત્યાહારઃ સ્વનિગ્રહઃ ।। ૩૮૨.

સ્વાધ્યાય, ઈશ્વરપૂજા, પદ્માસન જેવા આસન, શ્વાસનો સંયમ એટલે પ્રાણાયામ, અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખવું એટલે પ્રત્યાહાર—

શુભે હ્યેકત્ર વિષયે ચેતસો યત્ પ્રધારણં । નિશ્ચલત્વાત્તુ ધીમદ્ભિર્ધારણા દ્વિજ કથ્યતે ।। ૩૮૨.

મનને એક શુભ વિષય પર અડગ રાખવું એ ધારણા કહેવાય છે, કેમ કે એ અડગ રહે છે, એવું વિદ્વાનો કહે છે.

પૌનઃપુન્યેન તત્રૈવ વિષયેષ્વેવ ધારણા । ધ્યાનં સ્મૃતં સમાધિસ્તુ અહં બ્રહ્માત્મસંસ્થિતિઃ ।। ૩૮૨.

એજ વિષય પર વારંવાર મનને સ્થિર કરવું એ ધ્યાન કહેવાય છે; અને 'હું બ્રહ્મ છું' એવી સ્થિતિને સમાધિ કહે છે.

ઘટધ્વંસાદ્યથાકાશમભિન્નં નભસા ભવેત્ । મુક્તો જીવો બ્રહ્મણૈવં સદ્‌બ્રહ્મ બ્રહ્મ વૈ ભવેત્ ।। ૩૮૨.

જેમ માટલુ તૂટી જાય ત્યારે એમાંનું આકાશ વ્યાપક આકાશમાં એકરૂપ થઈ જાય છે, તેમ મુક્ત આત્મા બ્રહ્મમાં એકરૂપ થઈ જાય છે; એટલે સાચું તો માત્ર બ્રહ્મ જ છે.

આત્માનં મન્યતે બ્રહ્મ જીવો જ્ઞાનેન નાન્યથા । જીવો હ્યજ્ઞાનતત્કાર્ય્યમુક્તઃ સ્યાદજરામરઃ ।। ૩૮૨.

આત્મા જ્ઞાન દ્વારા પોતાને બ્રહ્મ રૂપે ઓળખે છે, બીજું રીતે નહીં; અજ્ઞાન અને એના ફળથી મુક્ત થયેલો આત્મા અજર અને અમર બની જાય છે.

અગ્નિરુવાચ વશિષ્ઠ યમગીતોક્તા પઠતાં ભુક્તિમુક્તિદા । આત્યન્તિકો લયઃ પ્રોક્તો વેદાન્તબ્રહ્મધીમયઃ ।। ૩૮૨.

અગ્નિએ કહ્યું: વશિષ્ઠ દ્વારા ગવાયેલું યમગીત જે વાંચે છે, તેને ભૌતિક સુખ અને મોક્ષ બંને મળે છે. અંતિમ લય એટલે કે સંપૂર્ણ વિલય, એ વેદાંત અને બ્રહ્મ ચિંતન સ્વરૂપ છે.

અગ્નિરુવાચ આગ્નેયં બ્રહ્મરૂપન્તે પુરાણં કથિતં મયા । સપ્રપઞ્ચં નિષ્પ્રપઞ્ચં વિદ્યાદ્વયમયં મહત્ ।। ૩૮૩.

અગ્નિએ કહ્યું: મેં આ અગ્નેય પુરાણ કહેલું છે, જે બ્રહ્મ સ્વરૂપ છે. એમાં વ્યાખ્યા સાથે અને વિના વ્યાખ્યા બંને પ્રકારનું જ્ઞાન છે, અને એ મહાન દ્વૈત-અદ્વૈત જ્ઞાનથી ભરપૂર છે.

ઋગ્યજુઃસામાશ્ચર્વાખ્યા વિદ્યા વિષ્ણુર્જગજ્જનિઃ । છન્દઃ શિક્ષા વ્યાકરણં નિધણ્ટુજ્યોતિરાખ્યકાઃ ।। ૩૮૩.

ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને ચાર્વાક નામની વિદ્યા, વિશ્વનું સર્જન કરનાર વિષ્ણુ, છંદ, શિક્ષા, વ્યાકરણ, નિધન્તુ અને જ્યોતિષ શાસ્ત્ર—

નિરુક્તધર્મશાસ્ત્રાદિ મીમાંસાન્યાયવિસ્તરાઃ । આયુર્વેદપુરાણાખ્યા ધનુર્ગન્ધર્વવિસ્તરાઃ ।। ૩૮૩.

નિરુક્ત, ધર્મશાસ્ત્ર અને અન્ય શાસ્ત્રો, મીમાંસા અને ન્યાયના વિસ્તૃત ભાગો, આયુર્વેદ, પુરાણ, ધનુર્વેદ અને ગંધર્વવિદ્યાનો વિસ્તાર—

વિદ્યા સૈવાર્થસાસ્ત્રાખ્યા વેદાન્તાઽન્યા હરિર્મહાન્ । ઇત્યેષા ચાપરા વિદ્યા પરવિદ્યાઽક્ષરં ।। ૩૮૩.

આ જ્ઞાન અર્થશાસ્ત્ર તરીકે પણ ઓળખાય છે; વેદાંત અને અન્ય શાસ્ત્રો, અને મહાન હરિ. આ બધું અપરા વિદ્યા છે; પરા વિદ્યા એટલે અવિનાશી જ્ઞાન.

યસ્ય ભાવોઽખિલં વિષ્ણુસ્તસ્ય નો બાધતે કલિઃ । અનિષ્ટ્વા તુ મહાયજ્ઞાનકૃત્વાપિ પિતૃસ્વધાં ।। ૩૮૩.

જેનું મન આખું વિષ્ણુમાં લીન છે, તેને કળિયુગ ક્યારેય દુઃખ આપતો નથી; ભલે એ મહાયજ્ઞો ન કરે કે પિતૃઓને તર્પણ ન આપે—

કૃષ્ણમભ્યર્ચ્ચયન્ભક્ત્યા નૈનસો ભાજનં ભવેત્ । સર્વકારણમત્યન્તં વિષ્ણું ધ્યાયન્ન સીદતિ ।। ૩૮૩.

જે ભક્તિપૂર્વક કૃષ્ણની પૂજા કરે છે, એ પાપનો પાત્ર બનતો નથી; જે સર્વ કારણરૂપ વિષ્ણુનું ધ્યાન કરે છે, એ કદી પતિત થતો નથી.

અન્યતન્ત્રાદિદોષોત્થો વિષયાકૃષ્ટમાનસઃ । કૃત્વાપિ પાપં ગોવિન્દં ધ્યાયન્પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૩૮૩.

બીજા માર્ગોના દોષથી મન વિષયોમાં આકર્ષાય, તો પણ જો પાપ કરે પછી પણ ગોવિંદનું ધ્યાન કરે, તો તે પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

તદ્ધ્યાનં યત્ર ગોવિન્દઃ સા કથા યત્ર કેશવઃ । તત્ કર્મ યત્તદર્થીયં કિમન્યૈર્બહુભાષિતૈઃ ।। ૩૮૩.

જ્યાં એ ધ્યાન છે, ત્યાં ગોવિંદ છે; જ્યાં એ કથા છે, ત્યાં કેશવ છે; જે કર્મ એ માટે થાય છે, એ જ મહત્વનું છે—ફરી ફરી શું ઘણું બોલવું?

ન તત્ પિતા પુ પુત્રાય ન શિષ્યાય ગુરુર્દ્વિજ । પરમાર્થં પરં બ્રૂયાદ્યદેતત્તે મયોદિતં ।। ૩૮૩.

પિતા પોતાના પુત્રને, ગુરુ પોતાના શિષ્યને કે દ્વિજ બીજા દ્વિજને એ પરમાર્થ, એ સર્વોચ્ચ સત્ય કહેતો નથી, જે હું તને કહું છું.

સંસારે ભ્રમતા લભ્યં પુત્રદારધનં વસુ । સુહૃદશ્ચ તથૈવાન્યે નોપદેશો દ્વિજેદૃશઃ ।। ૩૮૩.

સંસારમાં ભટકતા પુત્ર, પત્ની, ધન, સંપત્તિ, મિત્રો વગેરે મળી શકે છે; પણ આવું ઉપદેશ દ્વિજને મળતો નથી.

કિં પુત્રદારૈમિત્રૈર્વા કિં મિત્રક્ષેત્રવાન્ધવૈઃ । ઉપદેશઃ પરો વન્ધુરીદૃશો યો વિમુક્તયે ।। ૩૮૩.

પુત્ર, પત્ની કે મિત્રથી શું ફાયદો? મિત્ર, ખેતર કે સગાંથી શું લાભ? જે મુક્તિ આપે એવો સર્વોચ્ચ ઉપદેશ જ સાચો સગો છે.

દ્વિવિધો ભૂતમાર્ગોયં દૈવ આસુર એવ ચ । વિષ્ણુભક્તિપરો દૈવો વિપરીતસ્તથાસુરઃ ।। ૩૮૩.

આ જીવોના માર્ગ બે છે: દૈવી અને આસુરી. જે વિષ્ણુભક્ત છે એ દૈવી છે; જે વિરુદ્ધ છે એ આસુરી છે.

એતત્ પવિત્રમારોગ્યં ધન્યં દુઃસ્વપ્નનાશનં । સુખપ્રીતિકરં નૄણાં મોક્ષકૃદ્ યત્તવેરિતં ।। ૩૮૩.

આ જે કહેલું છે, એ પવિત્ર, આરોગ્યદાયક, શુભ, દુઃસ્વપ્ન નાશક, મનુષ્યોને સુખ અને આનંદ આપનાર અને મોક્ષ આપનાર છે.