અગ્નિપુરાણમ્

પ્રવૃત્તઞ્ચ નિવૃત્તઞ્ચ કાર્ય્યં કર્મપરોઽવ્રવીત્ । શ્રેયસાં શ્રેય એતદ્ધિ નૈષ્કર્મ્યં બ્રહ્મ તદ્ધરિઃ ।। ૩૮૨.

કર્મ અને કર્મનો ત્યાગ, બંનેને જ્ઞાની લોકોએ કરવાનું કહ્યું છે; પણ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ તો નિષ્કર્મતા છે—એ જ બ્રહ્મ છે, એ જ હરિ છે.

પુમાંશ્ચાધિગતજ્ઞાનો ભેદં નાપ્નોતિ સત્તમઃ । બ્રહ્માણા વિષ્ણુસંજ્ઞેન પરમેણાવ્યયેન ચ । ૩૮૨.

જે પુરુષે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે, તે કોઈ ભેદ જુએ નહીં, હે શ્રેષ્ઠ; બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ બંને પરમ અને અવિનાશી એકરૂપ છે.

જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમાસ્તિક્યં સૌભાગ્યં રૂપમુત્તમમ્ । તપસા લભ્યતે સર્વં મનસા યદ્યદિચ્છતિ ।। ૩૮૨.

જ્ઞાન, અનુભવ, શ્રદ્ધા, સૌભાગ્ય અને ઉત્તમ રૂપ—મન જે ઈચ્છે છે એ બધું તપથી પ્રાપ્ત થાય છે.

નાસ્તિ વિષ્ણુસમન્ધ્યેયં તપો નાનશનાત્પરં । નાસ્ત્યારોગ્યસમં ધન્યં નાસ્તિ ગઙ્ગાસમા સરિત્ ।। ૩૮૨.

વિષ્ણુભક્તિ જેવું કોઈ વ્રત નથી, ઉપવાસ કરતાં મોટું કોઈ તપ નથી, આરોગ્ય જેવું કોઈ ધન નથી અને ગંગા જેવી કોઈ નદી નથી.

ન સોઽસ્તિ બાન્ધવઃ કશ્ચિદ્વિષ્ણું મુક્ત્વા જગદ્ગુરું । અધશ્ચોદ્‌ર્ધ્વં હરિશ્ચાગ્રે દેહેન્દ્રિયમનોમુખે ।। ૩૮૨.

વિષ્ણુ, જગતના ગુરુ સિવાય, કોઈ પણ માટે સાચો સગો નથી; ઉપર કે નીચે, શરીર, ઇન્દ્રિયો અને મન સામે હરિ જ સર્વોપરી છે.

ઇત્યેવં સંસ્મરન્ પ્રાણાન્ યસ્ત્યજેત્સ હરિર્ભવેત્ । યત્તદ્ બ્રહ્મ યતઃ સર્વં યત્સર્વં તસ્ય સંસ્થિતમ્ ।। ૩૮૨.૧૬ અગ્રાહ્યકમનિર્દેશ્યં સુપ્રતિષ્ઠઞ્ચ યત્પરં । પરાપરસ્વરૂપેણ વિષ્ણુઃ સર્વ્વહૃદિ સ્થિતઃ ।। ૩૮૨.

આ રીતે સ્મરણ કરતાં જે પ્રાણ ત્યાગે છે, એ હરિ બની જાય છે; એ જ બ્રહ્મ છે, જેમાંથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે અને જેમાં બધું સ્થિર છે—

યજ્ઞેશં યજ્ઞપુરુષં કેચિદિચ્છન્તિ તત્પરં । કેચિદ્વિષ્ણું હરં કેચિત્ કેચિદ્ બ્રહ્માણમીશ્વરં ।। ૩૮૨.

કેટલાંક યજ્ઞના સ્વામી અને યજ્ઞપુરુષને પરમ માને છે; કેટલાંક વિષ્ણુને, કેટલાંક હરિને, તો કેટલાંક બ્રહ્માને ઈશ્વર માને છે.

ઇન્દ્રાદિનામભિઃ કેચિત્ સૂર્ય્યં સોમઞ્ચ કાલકમ્ । બ્રહ્માદિસ્તમ્ભપર્યન્તં જગદ્વિષ્ણું વદન્તિ ચ ।। ૩૮૨.

કેટલાક લોકો સૂર્યને અને ચંદ્રને ઇન્દ્ર વગેરે નામોથી બોલાવે છે; અને કેટલાક બ્રહ્માથી લઈને એક તૃણ સુધીના આખા જગતને વિષ્ણુ કહે છે.

સ વિષ્ણુઃ પરમં બ્રહ્મ યતો નાવર્ત્તતે પુનઃ । સુવર્ણાદિમહાકદાનપુણ્યતીર્થાવગાહનૈઃ ।। ૩૮૨.

એ વિષ્ણુ સર્વોપરી બ્રહ્મ છે, જ્યાંથી પાછું ફરવું પડતું નથી; સોનાં જેવા મહાન દાન અને પવિત્ર તીર્થોમાં સ્નાન દ્વારા એ પ્રાપ્ત થાય છે.

ધ્યાનૈર્વ્રતૈઃ પૂજયા ચ ઘર્મ્મશ્રુત્યા તદાપ્નુયાત્ । આત્માનં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમેવ તુ ।। ૩૮૨.

ધ્યાન, વ્રત, પૂજા અને ઘર્મ શ્રવણ દ્વારા એ પ્રાપ્ત થાય છે; આત્માને રથચાલક જાણો અને શરીરને રથ સમજો.

બુદ્ધિન્તુ સારથિં વિદ્ધિ મનઃ પ્રગ્રહમેવ ચ । ઇન્દ્રિયાણિ હયાનાહુર્વિષયાંશ્ચેષુગોચરાન્ ।। ૩૮૨.

બુદ્ધિને રથચાલક અને મનને લગામ સમજો; ઇન્દ્રિયોને ઘોડા કહેવામાં આવ્યા છે અને વિષયોને એના માર્ગ માનવામાં આવ્યા છે.

આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃ । યસ્ત્વવિજ્ઞાનવાન્ ભવત્યયુક્તેન મનસા સદા ।। ૩૮૨.

જ્ઞાની લોકો કહે છે કે મન અને ઇન્દ્રિયોથી જોડાયેલો આત્મા જ અનુભવ કરનાર છે; પણ જેને વિવેક નથી અને મન હંમેશા અણઘડ છે—

ન સત્પદમવાપ્નોતિ સંસારઞ્ચાધિગચ્છતિ । યસ્તુ વિજ્ઞાનવાન્ ભવતિ યુક્તેન મનસા સદા ।। ૩૮૨.

એ સાચા માર્ગે પહોંચી શકતો નથી અને જન્મમરણના ચક્રમાં ફસાઈ જાય છે; પણ જે વિવેકવાન છે અને મન હંમેશા સંયમમાં રાખે છે—

સ તત્પદમવાપ્નોતિ યસ્માદ્ભૂયો ન જાયતે । વિજ્ઞાનસારથિર્યસ્તુ મનઃપ્રગ્રહવાન્નરઃ ।। ૩૮૨.

એ એ અવસ્થાને પામે છે જ્યાંથી ફરી જન્મ થતો નથી; જેનું રથચાલક વિવેક છે અને જે મનની લગામ મજબૂતીથી પકડી રાખે છે—

સોઽધ્વાનં પરમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ । ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થા અર્થેભ્યશ્ચ પરં મનઃ ।। ૩૮૨.

એ સર્વોચ્ચ માર્ગે પહોંચે છે, એ વિષ્ણુનું સર્વોચ્ચ સ્થાન છે; ઇન્દ્રિયોથી ઉપર વિષયો છે અને વિષયોથી પણ ઉપર મન છે.

મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિઃ બુદ્ધેરાત્મા મહાન્ પરઃ । મહતઃ પરમવવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃ ।। ૩૮૨.

મનથી ઉપર બુદ્ધિ છે, બુદ્ધિથી ઉપર મહાન આત્મા છે; મહાન આત્માથી ઉપર અવ્યક્ત છે અને અવ્યક્તથી પણ ઉપર પુરુષ છે.

પુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્ સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ । એષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢ઼ાત્મા ન પ્રકાશતે ।। ૩૮૨.

પુરુષથી ઉપર કશું જ નથી; એ જ અંતિમ મર્યાદા અને સર્વોચ્ચ ગતિ છે; બધા જીવમાં રહેલો આત્મા છુપાયેલો હોવાથી દેખાતો નથી.

દૃશ્યતે ત્વગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ । યચ્છેદ્વાઙ્‌મનસી પ્રાજ્ઞઃ તદ્યચ્છેજ્જ્ઞાનમાત્મનિ ।। ૩૮૨.

પણ તે તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ ધરાવનાર અને સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટિ ધરાવનારને દેખાય છે; વિદ્વાનોએ વાણીને મનમાં અને મનને જ્ઞાનમાં, અને જ્ઞાનને આત્મામાં સ્થિર કરવું જોઈએ.

જ્ઞાનમાત્મનિ મહતિ નિયચ્છેચ્છાન્ત આત્મનિ । જ્ઞાત્વા બ્રહ્માત્મનોર્યોગં યમાદ્યૈર્બ્રહ્મ સદ્ભવેત્ ।। ૩૮૨.

જ્ઞાનને મહાન આત્મામાં અને મહાન આત્માને શાંત આત્મામાં સ્થિર કરવું જોઈએ; યમ વગેરે નિયમો દ્વારા બ્રહ્મ અને આત્માના એકતાને જાણીને મનુષ્ય બ્રહ્મરૂપ બની જાય છે.

અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહી । યમાશ્ચ નિયમાઃ પઞ્ચ શૌચં સન્તોષસત્તપઃ ।। ૩૮૨.

અહિંસા, સત્ય, ચોરી ન કરવી, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ—આ પાંચ યમ છે; શુદ્ધિ, સંતોષ, તપ—

સ્વાધ્યાયેશ્વરપૂજા ચ આસનં પદ્મકાદિકં । પ્રાણાયામો વાયુજયઃ પ્રત્યાહારઃ સ્વનિગ્રહઃ ।। ૩૮૨.

સ્વાધ્યાય, ઈશ્વરપૂજા, પદ્માસન જેવા આસન, શ્વાસનો સંયમ એટલે પ્રાણાયામ, અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખવું એટલે પ્રત્યાહાર—

શુભે હ્યેકત્ર વિષયે ચેતસો યત્ પ્રધારણં । નિશ્ચલત્વાત્તુ ધીમદ્ભિર્ધારણા દ્વિજ કથ્યતે ।। ૩૮૨.

મનને એક શુભ વિષય પર અડગ રાખવું એ ધારણા કહેવાય છે, કેમ કે એ અડગ રહે છે, એવું વિદ્વાનો કહે છે.

પૌનઃપુન્યેન તત્રૈવ વિષયેષ્વેવ ધારણા । ધ્યાનં સ્મૃતં સમાધિસ્તુ અહં બ્રહ્માત્મસંસ્થિતિઃ ।। ૩૮૨.

એજ વિષય પર વારંવાર મનને સ્થિર કરવું એ ધ્યાન કહેવાય છે; અને 'હું બ્રહ્મ છું' એવી સ્થિતિને સમાધિ કહે છે.

ઘટધ્વંસાદ્યથાકાશમભિન્નં નભસા ભવેત્ । મુક્તો જીવો બ્રહ્મણૈવં સદ્‌બ્રહ્મ બ્રહ્મ વૈ ભવેત્ ।। ૩૮૨.

જેમ માટલુ તૂટી જાય ત્યારે એમાંનું આકાશ વ્યાપક આકાશમાં એકરૂપ થઈ જાય છે, તેમ મુક્ત આત્મા બ્રહ્મમાં એકરૂપ થઈ જાય છે; એટલે સાચું તો માત્ર બ્રહ્મ જ છે.

આત્માનં મન્યતે બ્રહ્મ જીવો જ્ઞાનેન નાન્યથા । જીવો હ્યજ્ઞાનતત્કાર્ય્યમુક્તઃ સ્યાદજરામરઃ ।। ૩૮૨.

આત્મા જ્ઞાન દ્વારા પોતાને બ્રહ્મ રૂપે ઓળખે છે, બીજું રીતે નહીં; અજ્ઞાન અને એના ફળથી મુક્ત થયેલો આત્મા અજર અને અમર બની જાય છે.

અગ્નિરુવાચ વશિષ્ઠ યમગીતોક્તા પઠતાં ભુક્તિમુક્તિદા । આત્યન્તિકો લયઃ પ્રોક્તો વેદાન્તબ્રહ્મધીમયઃ ।। ૩૮૨.

અગ્નિએ કહ્યું: વશિષ્ઠ દ્વારા ગવાયેલું યમગીત જે વાંચે છે, તેને ભૌતિક સુખ અને મોક્ષ બંને મળે છે. અંતિમ લય એટલે કે સંપૂર્ણ વિલય, એ વેદાંત અને બ્રહ્મ ચિંતન સ્વરૂપ છે.

અગ્નિરુવાચ આગ્નેયં બ્રહ્મરૂપન્તે પુરાણં કથિતં મયા । સપ્રપઞ્ચં નિષ્પ્રપઞ્ચં વિદ્યાદ્વયમયં મહત્ ।। ૩૮૩.

અગ્નિએ કહ્યું: મેં આ અગ્નેય પુરાણ કહેલું છે, જે બ્રહ્મ સ્વરૂપ છે. એમાં વ્યાખ્યા સાથે અને વિના વ્યાખ્યા બંને પ્રકારનું જ્ઞાન છે, અને એ મહાન દ્વૈત-અદ્વૈત જ્ઞાનથી ભરપૂર છે.

ઋગ્યજુઃસામાશ્ચર્વાખ્યા વિદ્યા વિષ્ણુર્જગજ્જનિઃ । છન્દઃ શિક્ષા વ્યાકરણં નિધણ્ટુજ્યોતિરાખ્યકાઃ ।। ૩૮૩.

ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને ચાર્વાક નામની વિદ્યા, વિશ્વનું સર્જન કરનાર વિષ્ણુ, છંદ, શિક્ષા, વ્યાકરણ, નિધન્તુ અને જ્યોતિષ શાસ્ત્ર—

નિરુક્તધર્મશાસ્ત્રાદિ મીમાંસાન્યાયવિસ્તરાઃ । આયુર્વેદપુરાણાખ્યા ધનુર્ગન્ધર્વવિસ્તરાઃ ।। ૩૮૩.

નિરુક્ત, ધર્મશાસ્ત્ર અને અન્ય શાસ્ત્રો, મીમાંસા અને ન્યાયના વિસ્તૃત ભાગો, આયુર્વેદ, પુરાણ, ધનુર્વેદ અને ગંધર્વવિદ્યાનો વિસ્તાર—