અગ્નિપુરાણમ્

ઓંતત્સદિતિ નિર્દેશો બ્રહ્મણસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ । યજ્ઞદાનાદિકં કર્મ્મ ભુક્તિમુક્તિપ્રદં નૃણં ।। ૩૮૧.

'ઓમ', 'તત', 'સત'—આ બ્રહ્મના ત્રણ પ્રકારના નામો છે; યજ્ઞ, દાન અને અન્ય કર્મો મનુષ્યને ભોગ અને મુક્તિ આપે છે.

અનિષ્ટમિષ્ટં મિશઞ્ચ ત્રિવિંધં કર્મણઃ ફલં । ભવત્યત્યાગિનાં પ્રેત્ય ન તુ સન્ન્યાસિનાં ક્કચિત્ ।। ૩૮૧.

અનિષ્ટ, ઇષ્ટ અને મિશ્ર—આ ત્રણ પ્રકારના કર્મફળ છે, જે ત્યાગ ન કરનારા લોકોને મૃત્યુ પછી મળે છે; પણ સંન્યાસીને ક્યારેય નથી મળતા.

તામસઃ કર્મસંયોગાત્ મોહાત્ક્લેશભયાદિકાત્ । રાજસઃ સાત્ત્વિકોઽકામાત્ પઞ્ચૈતે કર્મહેતવઃ ।। ૩૮૧.

તામસિક કર્મ ખોટા કર્મ, મોહ, દુઃખ, ભય વગેરેથી થાય છે; રાજસિક, સાત્વિક અને ઈચ્છાવિહીન—આ પાંચ કર્મના કારણો છે.

એકં જ્ઞાનં સાત્ત્વિકં સ્યાત્ પૃથગ્‌ જ્ઞાન્તુ રાજસં । અતત્ત્વાર્થન્તામસં સ્યાત્ કર્માકામાય સાત્ત્વિકં ।। ૩૮૧.

એક જ્ઞાન સાત્વિક છે; જુદા જુદા જ્ઞાન રાજસિક છે; જે અસત્ય છે તે તામસિક છે. ઈચ્છાવિહીન કર્મ સાત્વિક છે.

કામાય રાજસં કર્મ મોહાત્ કર્મ તુ તામસં । સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોઃ સમઃ કર્ત્તા સાત્ત્વિકો રાજસોઽત્યપિ ।। ૩૮૧.

ઇચ્છા માટે કરેલું કર્મ રાજસિક છે; મોહથી કરેલું કર્મ તામસિક છે. જે કરનાર સફળતા અને અસફળતામાં સમ છે, તે સાત્વિક છે, રાજસિક પણ છે.

શઠોઽલસસ્તામસઃ સ્યાત્ કાર્ય્યાદિધીશ્ચ સાત્ત્વિકી । કાર્ય્યાર્થં સા રાજસી સ્યાદ્વિપરીતા તુ તામસી ।। ૩૮૧.

છળકપટ અને આળસ તામસિક છે; જેનું બુદ્ધિ કર્તવ્યમાં લાગી છે તે સાત્વિક છે; ફક્ત કામ માટે હોય તો રાજસિક છે; વિરુદ્ધ હોય તો તામસિક છે.

મનોધૃતિઃ સાત્ત્વિકી સ્યાત્ પ્રીતિકામેતિ રાજસી । તામસી તુ પ્રશોકાદૌ સુખં સત્ત્વાત્તદન્તગં ।। ૩૮૧.

મનની દૃઢતા સાત્વિક છે; જે આનંદ મેળવવા માંગે છે તે રાજસિક છે; દુઃખ વગેરેમાંથી જે થાય તે તામસિક છે. સુખ સત્વથી આવે છે અને ત્યાં જ સમાપ્ત થાય છે.

સુખં તદ્રાજસઞ્ચાગ્રે અન્તે દુઃખન્તુ તામસં । અતઃ પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનાં યેન સર્વમિદન્તતં ।। ૩૮૧.

રાજસિક સુખ શરૂઆતમાં મળે છે, પણ અંતે દુઃખ આપે છે; તામસિક તો આખું દુઃખ જ આપે છે. એ રીતે સર્વ જીવોની પ્રવૃત્તિથી આખું જગત વ્યાપ્ત છે.

સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય વિષ્ણું સિદ્ધિઞ્ચ વિન્દતિ । કર્મણા મનસા વાચા સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા ।। ૩૮૧.

પોતાના કર્મથી ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરીને મનુષ્ય સિદ્ધિ મેળવે છે; કર્મ, મન અને વાણીથી, દરેક સ્થિતિમાં અને હંમેશા.

બ્રહ્માદિસ્તમ્ભપર્યન્તં જગદ્વિષ્ણુઞ્ચ વેત્તિ યઃ । સિદ્ધિમાપ્નોતિ ભગવદ્ભક્તો ભાગવતો ધ્રુવં ।। ૩૮૧.

જે વ્યક્તિ બ્રહ્માથી માંડીને ઘાસના તણિયા સુધીનું આખું જગત અને વિષ્ણુને જાણે છે, એ નિશ્ચિતપણે ભગવાનના ભક્ત તરીકે પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરે છે, સાચો ભાગવત બને છે.

અગ્નિરુવાચ યમગીતાં પ્રવક્ષ્યામિ ઉક્તા યા નાચિકેતસે । પઠતાં શ્રૃણ્વતાં ભુક્ત્યૈ મુક્ત્યૈ મોક્ષાર્થિનાં સતાં ।। ૩૮૨.

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું યમની ગીતા કહું છું, જે યમએ નચિકેતાને કહી હતી. જે સારા મનુષ્યો આ ગીતને વાંચે છે કે સાંભળે છે, ભોગ કે મુક્તિ ઈચ્છે છે, તેમને ઇચ્છિત ફળ મળે છે.

યમ ઉવાચ આસનં શયનં યાનપરિધાનગૃહાદિકમ્ । વાઞ્છત્યહોઽતિમોહેન સુસ્થિરં સ્વયમસ્થિરઃ ।। ૩૮૨.

યમએ કહ્યું: અરે, માણસ પોતે અસ્થિર હોવા છતાં, મોટો મોહ રાખીને સ્થિર આસન, પથારી, વાહન, કપડા, ઘર વગેરે ઈચ્છે છે.

ભોગેષ્વશક્તિઃ સતતં તથૈવાત્માવલોકનં । શ્રેયઃ પરં મનુષ્યાણાં કપિલોદ્ગીતમેવ હિ ।। ૩૮૨.

સદા ભોગવિલાસમાં અસમર્થ રહેવું અને પોતાનું મન નિરંતર તપાસવું—કપિલે કહ્યું છે કે માનવજાત માટે એ જ સર્વોત્તમ કલ્યાણ છે.

સર્વ્વત્ર સમદર્શિત્વં નિર્મ્મમત્વમસઙ્ગતા । શ્રેયઃ પરં મનુષ્યાણાં ગીતં પઞ્ચશિખેન હિ ।। ૩૮૨.

દરેક જગ્યાએ સર્વમાં સમદૃષ્ટિ રાખવી, કોઈ વસ્તુમાં મમત્વ ન રાખવું અને આસક્તિ છોડવી—પંચશિખે કહ્યું છે કે માનવ માટે એ જ શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ છે.

આગર્ભજન્મબાલ્યાદિવયોઽવસ્થાદિવેદનં । શ્રેયઃ પરં મનુષ્યાણાં ગઙ્ગાવિષ્ણુપ્રગીતકં ।। ૩૮૨.

ગર્ભથી જન્મ, બાળપણ અને પછીની દરેક અવસ્થાની જાગૃતિ—ગંગાવિષ્ણુએ કહ્યું છે કે માનવ માટે એ જ સર્વોત્તમ કલ્યાણ છે.

આધ્યાત્મિકાદિદુઃખાનામાદ્યન્તાદિપ્રતિક્રિયા । શ્રેયઃ પરં મનુષ્યાણાં જનકોદ્ગીતમેવ ચ ।। ૩૮૨.

શરીરાદિ દુઃખોના આરંભ, અંત અને કારણની દવા—જનકે કહ્યું છે કે એ જ માનવ માટે શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ છે.

અભિન્નયોર્ભેદકરઃ પ્રત્યયો યઃ પરાત્મનઃ । તચ્છાન્તિપરમં શ્રેયો બ્રહ્મોદ્ગીતમુદાહૃતં ।। ૩૮૨.

અખંડ પરમાત્મા અને જીવમાં ભેદ ઉત્પન્ન કરતો જે વિચાર છે, તેની શાંતિ—બ્રહ્માએ કહ્યું છે કે એ જ સર્વોત્તમ કલ્યાણ છે.

* કર્ત્તવ્યમિતિ યત્કર્મ્મ ઋગ્યજુઃસામસંજ્ઞિતં । કુરુતે શ્રેયસે સઙ્ગાજ્જૈગીષવ્યેણ ગીયતે ।। ૩૮૨.

કરવાનું જે કર્મ છે, જેને ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ કહે છે, તે કર્મ કલ્યાણ માટે, આસક્તિ છોડીને કરવું જોઈએ—જૈગીષવ્યે એ જ કહ્યું છે.

હાનિઃ સર્વ્વવિધિત્‌સાનામાત્મનઃ સુખહૈતુકી । શ્રેયઃ પરં મનુષ્યાણાં દેવલોદ્ગીતમીરિતં ।। ૩૮૨.

બધા વિધિ-કર્મોનો ત્યાગ, જે આત્માને સુખ આપે છે—દેવળે કહ્યું છે કે એ જ માનવ માટે સર્વોત્તમ કલ્યાણ છે.

* કામત્યાગાત્તુ વિજ્ઞાનં સુખં બ્રહ્મ પરં પદં । કામિનાં ન હિ વિજ્ઞાનં સનકોદ્ગીતમેવ તત્ ।। ૩૮૨.

કામના ત્યાગથી જ્ઞાન, સુખ અને પરમ બ્રહ્મપદ મળે છે; કામના ધરાવનારને સાચું જ્ઞાન મળતું નથી—સનકે એ જ કહ્યું છે.

પ્રવૃત્તઞ્ચ નિવૃત્તઞ્ચ કાર્ય્યં કર્મપરોઽવ્રવીત્ । શ્રેયસાં શ્રેય એતદ્ધિ નૈષ્કર્મ્યં બ્રહ્મ તદ્ધરિઃ ।। ૩૮૨.

કર્મ અને કર્મનો ત્યાગ, બંનેને જ્ઞાની લોકોએ કરવાનું કહ્યું છે; પણ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ તો નિષ્કર્મતા છે—એ જ બ્રહ્મ છે, એ જ હરિ છે.

પુમાંશ્ચાધિગતજ્ઞાનો ભેદં નાપ્નોતિ સત્તમઃ । બ્રહ્માણા વિષ્ણુસંજ્ઞેન પરમેણાવ્યયેન ચ । ૩૮૨.

જે પુરુષે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે, તે કોઈ ભેદ જુએ નહીં, હે શ્રેષ્ઠ; બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ બંને પરમ અને અવિનાશી એકરૂપ છે.

જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમાસ્તિક્યં સૌભાગ્યં રૂપમુત્તમમ્ । તપસા લભ્યતે સર્વં મનસા યદ્યદિચ્છતિ ।। ૩૮૨.

જ્ઞાન, અનુભવ, શ્રદ્ધા, સૌભાગ્ય અને ઉત્તમ રૂપ—મન જે ઈચ્છે છે એ બધું તપથી પ્રાપ્ત થાય છે.

નાસ્તિ વિષ્ણુસમન્ધ્યેયં તપો નાનશનાત્પરં । નાસ્ત્યારોગ્યસમં ધન્યં નાસ્તિ ગઙ્ગાસમા સરિત્ ।। ૩૮૨.

વિષ્ણુભક્તિ જેવું કોઈ વ્રત નથી, ઉપવાસ કરતાં મોટું કોઈ તપ નથી, આરોગ્ય જેવું કોઈ ધન નથી અને ગંગા જેવી કોઈ નદી નથી.

ન સોઽસ્તિ બાન્ધવઃ કશ્ચિદ્વિષ્ણું મુક્ત્વા જગદ્ગુરું । અધશ્ચોદ્‌ર્ધ્વં હરિશ્ચાગ્રે દેહેન્દ્રિયમનોમુખે ।। ૩૮૨.

વિષ્ણુ, જગતના ગુરુ સિવાય, કોઈ પણ માટે સાચો સગો નથી; ઉપર કે નીચે, શરીર, ઇન્દ્રિયો અને મન સામે હરિ જ સર્વોપરી છે.

ઇત્યેવં સંસ્મરન્ પ્રાણાન્ યસ્ત્યજેત્સ હરિર્ભવેત્ । યત્તદ્ બ્રહ્મ યતઃ સર્વં યત્સર્વં તસ્ય સંસ્થિતમ્ ।। ૩૮૨.૧૬ અગ્રાહ્યકમનિર્દેશ્યં સુપ્રતિષ્ઠઞ્ચ યત્પરં । પરાપરસ્વરૂપેણ વિષ્ણુઃ સર્વ્વહૃદિ સ્થિતઃ ।। ૩૮૨.

આ રીતે સ્મરણ કરતાં જે પ્રાણ ત્યાગે છે, એ હરિ બની જાય છે; એ જ બ્રહ્મ છે, જેમાંથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે અને જેમાં બધું સ્થિર છે—

યજ્ઞેશં યજ્ઞપુરુષં કેચિદિચ્છન્તિ તત્પરં । કેચિદ્વિષ્ણું હરં કેચિત્ કેચિદ્ બ્રહ્માણમીશ્વરં ।। ૩૮૨.

કેટલાંક યજ્ઞના સ્વામી અને યજ્ઞપુરુષને પરમ માને છે; કેટલાંક વિષ્ણુને, કેટલાંક હરિને, તો કેટલાંક બ્રહ્માને ઈશ્વર માને છે.

ઇન્દ્રાદિનામભિઃ કેચિત્ સૂર્ય્યં સોમઞ્ચ કાલકમ્ । બ્રહ્માદિસ્તમ્ભપર્યન્તં જગદ્વિષ્ણું વદન્તિ ચ ।। ૩૮૨.

કેટલાક લોકો સૂર્યને અને ચંદ્રને ઇન્દ્ર વગેરે નામોથી બોલાવે છે; અને કેટલાક બ્રહ્માથી લઈને એક તૃણ સુધીના આખા જગતને વિષ્ણુ કહે છે.

સ વિષ્ણુઃ પરમં બ્રહ્મ યતો નાવર્ત્તતે પુનઃ । સુવર્ણાદિમહાકદાનપુણ્યતીર્થાવગાહનૈઃ ।। ૩૮૨.

એ વિષ્ણુ સર્વોપરી બ્રહ્મ છે, જ્યાંથી પાછું ફરવું પડતું નથી; સોનાં જેવા મહાન દાન અને પવિત્ર તીર્થોમાં સ્નાન દ્વારા એ પ્રાપ્ત થાય છે.