અગ્નિપુરાણમ્

ગુણા વર્તન્ત ઇત્યેવ યોઽવતિષ્ઠતિ નેઙ્ગતે । માનાવમાનમિત્રારિતુલ્યસ્ત્યાગી સ નિર્ગુણઃ ।। ૩૮૧.

જે ગુણોને કાર્યરત માને છે અને પોતે અડગ રહે છે, માન-અપમાન અને મિત્ર-શત્રુમાં સમાન છે, ત્યાગી છે—એ નિર્ગુણ કહેવાય છે.

ઊર્ધ્વમૂલમધઃ શાખમશ્ચત્થં પ્રાહુરવ્યયં । છન્દાંસિ યસ્ય પર્ણાનિ યસ્તં વેદ સ વેદવિત્ ।। ૩૮૧.

લોકોએ જે અશ્વત્થ વૃક્ષને અવિનાશી કહ્યુ છે, તેનું મૂળ ઉપર છે અને ડાળીઓ નીચે ફેલાયેલી છે; તેની પાંદડીઓ એટલે વેદો. જે આને જાણે છે, એ વેદને સાચે જાણે છે.

દ્વૌ ભૂતસર્ગૌ લોકેઽસ્મિન્ દૈવ આસુર એવ ચ । અહિંસાદિઃ ક્ષમા ચૈવ દૈવીસમ્પત્તિતો નૃણાં ।। ૩૮૧.

આ જગતમાં બે પ્રકારના જીવ છે: એક દૈવી અને બીજાં આસુરી. અહિંસા અને ક્ષમા જેવી ગુણો મનુષ્યોમાં દૈવી સંપત્તિમાંથી આવે છે.

ન શૌચં નાપિ વાચારો હ્યાસુરીસમ્પદોદ્ભવઃ । નરકત્વાત્ ક્રોધકોભકામસ્તસ્માત્ત્રયં ત્યજેત્ ।। ૩૮૧.

આસુરી સંપત્તિમાંથી ન તો શુદ્ધિ આવે છે, ન તો યોગ્ય વર્તન. નરક જેવી સ્થિતિ, ક્રોધ, લોભ અને કામના કારણે, આ ત્રણને છોડી દેવું જોઈએ.

દુઃખશોકામયાયાન્નં તીક્ષ્ણરૂક્ષન્તુ રાજસં । અમેધ્યોચ્છિષ્ટપૂત્યન્નં તામસં નીરસાદિકં ।। ૩૮૧.

જે ખોરાક દુઃખ, શોક અને રોગ લાવે છે, બહુ તીખો કે કડવો હોય છે, તે રાજસિક છે; જે ખોરાક અશુદ્ધ, બચેલો, સડેલો અને સ્વાદહીન હોય છે, તે તામસિક કહેવાય છે.

યષ્ટવ્યો વિધિના યજ્ઞો નિષ્કામાય સ સાત્ત્વિકઃ । યજ્ઞઃ ફલાય દમ્ભાત્મી રાજસસ્તામસઃ ક્રતુઃ ।। ૩૮૧.

યજ્ઞ નિયમ પ્રમાણે અને ફળની ઈચ્છા વિના કરવામાં આવે તો તે સાત્વિક છે; ફળ માટે કે દેખાડા માટે કરવામાં આવે તો તે રાજસિક કે તામસિક છે.

શ્રદ્ધામન્ત્રાદિવિધ્યુક્તં તપઃ શારીરમુચ્યતે । દેવાદિપૂજાઽહિંસાદિ વાઙ્‌મયં તપ ઉચ્યતે ।। ૩૮૧.

શ્રદ્ધા અને મંત્રો સહિત જે તપ નિયમ પ્રમાણે કરવામાં આવે, તેને શારીરિક તપ કહે છે; દેવ-આદિની પૂજા, અહિંસા વગેરે વાણીથી કરવામાં આવે તે વાણીનું તપ કહેવાય છે.

અનુદ્ધેગકરં વાક્યં સત્યં સ્વાધ્યાયસજ્જપઃ । માનસં ચિત્તસંશુદ્ધેર્મૌનમાત્મવિનિગ્રહઃ ।। ૩૮૧.

જે વચન કોઈને દુઃખ ન આપે, સત્ય હોય, સ્વાધ્યાય અને જપ—આ બધું માનસિક તપ છે; મનની શુદ્ધિ માટે મૌન અને આત્મસંયમ પણ તપ છે.

સાત્ત્વિકઞ્ચ તપોઽકામં ફ્લાદ્યર્થન્તુ રાજસં । તામસં પરપીડ઼ાયૈ સાત્ત્વિકં દાનમુચ્યતે ।। ૩૮૧.

સાત્વિક તપ ઈચ્છાવિહીન હોય છે; રાજસિક તપ ફળ માટે હોય છે; તામસિક તપ બીજાને પીડવા માટે હોય છે. સાત્વિક દાન પણ એવું જ કહેવાય છે.

દેશાદૌ ચૈવ દાતવ્યમુપકારાય રાજસં । અદેશાદાવવજ્ઞાતં તામસં દાનમીરિતં ।। ૩૮૧.

યોગ્ય સ્થળ અને સમયે, લાભ માટે આપેલું દાન રાજસિક છે; અયોગ્ય સમયે, અવમાને આપેલું દાન તામસિક કહેવાય છે.

ઓંતત્સદિતિ નિર્દેશો બ્રહ્મણસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ । યજ્ઞદાનાદિકં કર્મ્મ ભુક્તિમુક્તિપ્રદં નૃણં ।। ૩૮૧.

'ઓમ', 'તત', 'સત'—આ બ્રહ્મના ત્રણ પ્રકારના નામો છે; યજ્ઞ, દાન અને અન્ય કર્મો મનુષ્યને ભોગ અને મુક્તિ આપે છે.

અનિષ્ટમિષ્ટં મિશઞ્ચ ત્રિવિંધં કર્મણઃ ફલં । ભવત્યત્યાગિનાં પ્રેત્ય ન તુ સન્ન્યાસિનાં ક્કચિત્ ।। ૩૮૧.

અનિષ્ટ, ઇષ્ટ અને મિશ્ર—આ ત્રણ પ્રકારના કર્મફળ છે, જે ત્યાગ ન કરનારા લોકોને મૃત્યુ પછી મળે છે; પણ સંન્યાસીને ક્યારેય નથી મળતા.

તામસઃ કર્મસંયોગાત્ મોહાત્ક્લેશભયાદિકાત્ । રાજસઃ સાત્ત્વિકોઽકામાત્ પઞ્ચૈતે કર્મહેતવઃ ।। ૩૮૧.

તામસિક કર્મ ખોટા કર્મ, મોહ, દુઃખ, ભય વગેરેથી થાય છે; રાજસિક, સાત્વિક અને ઈચ્છાવિહીન—આ પાંચ કર્મના કારણો છે.

એકં જ્ઞાનં સાત્ત્વિકં સ્યાત્ પૃથગ્‌ જ્ઞાન્તુ રાજસં । અતત્ત્વાર્થન્તામસં સ્યાત્ કર્માકામાય સાત્ત્વિકં ।। ૩૮૧.

એક જ્ઞાન સાત્વિક છે; જુદા જુદા જ્ઞાન રાજસિક છે; જે અસત્ય છે તે તામસિક છે. ઈચ્છાવિહીન કર્મ સાત્વિક છે.

કામાય રાજસં કર્મ મોહાત્ કર્મ તુ તામસં । સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોઃ સમઃ કર્ત્તા સાત્ત્વિકો રાજસોઽત્યપિ ।। ૩૮૧.

ઇચ્છા માટે કરેલું કર્મ રાજસિક છે; મોહથી કરેલું કર્મ તામસિક છે. જે કરનાર સફળતા અને અસફળતામાં સમ છે, તે સાત્વિક છે, રાજસિક પણ છે.

શઠોઽલસસ્તામસઃ સ્યાત્ કાર્ય્યાદિધીશ્ચ સાત્ત્વિકી । કાર્ય્યાર્થં સા રાજસી સ્યાદ્વિપરીતા તુ તામસી ।। ૩૮૧.

છળકપટ અને આળસ તામસિક છે; જેનું બુદ્ધિ કર્તવ્યમાં લાગી છે તે સાત્વિક છે; ફક્ત કામ માટે હોય તો રાજસિક છે; વિરુદ્ધ હોય તો તામસિક છે.

મનોધૃતિઃ સાત્ત્વિકી સ્યાત્ પ્રીતિકામેતિ રાજસી । તામસી તુ પ્રશોકાદૌ સુખં સત્ત્વાત્તદન્તગં ।। ૩૮૧.

મનની દૃઢતા સાત્વિક છે; જે આનંદ મેળવવા માંગે છે તે રાજસિક છે; દુઃખ વગેરેમાંથી જે થાય તે તામસિક છે. સુખ સત્વથી આવે છે અને ત્યાં જ સમાપ્ત થાય છે.

સુખં તદ્રાજસઞ્ચાગ્રે અન્તે દુઃખન્તુ તામસં । અતઃ પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનાં યેન સર્વમિદન્તતં ।। ૩૮૧.

રાજસિક સુખ શરૂઆતમાં મળે છે, પણ અંતે દુઃખ આપે છે; તામસિક તો આખું દુઃખ જ આપે છે. એ રીતે સર્વ જીવોની પ્રવૃત્તિથી આખું જગત વ્યાપ્ત છે.

સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય વિષ્ણું સિદ્ધિઞ્ચ વિન્દતિ । કર્મણા મનસા વાચા સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા ।। ૩૮૧.

પોતાના કર્મથી ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરીને મનુષ્ય સિદ્ધિ મેળવે છે; કર્મ, મન અને વાણીથી, દરેક સ્થિતિમાં અને હંમેશા.

બ્રહ્માદિસ્તમ્ભપર્યન્તં જગદ્વિષ્ણુઞ્ચ વેત્તિ યઃ । સિદ્ધિમાપ્નોતિ ભગવદ્ભક્તો ભાગવતો ધ્રુવં ।। ૩૮૧.

જે વ્યક્તિ બ્રહ્માથી માંડીને ઘાસના તણિયા સુધીનું આખું જગત અને વિષ્ણુને જાણે છે, એ નિશ્ચિતપણે ભગવાનના ભક્ત તરીકે પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરે છે, સાચો ભાગવત બને છે.

અગ્નિરુવાચ યમગીતાં પ્રવક્ષ્યામિ ઉક્તા યા નાચિકેતસે । પઠતાં શ્રૃણ્વતાં ભુક્ત્યૈ મુક્ત્યૈ મોક્ષાર્થિનાં સતાં ।। ૩૮૨.

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું યમની ગીતા કહું છું, જે યમએ નચિકેતાને કહી હતી. જે સારા મનુષ્યો આ ગીતને વાંચે છે કે સાંભળે છે, ભોગ કે મુક્તિ ઈચ્છે છે, તેમને ઇચ્છિત ફળ મળે છે.

યમ ઉવાચ આસનં શયનં યાનપરિધાનગૃહાદિકમ્ । વાઞ્છત્યહોઽતિમોહેન સુસ્થિરં સ્વયમસ્થિરઃ ।। ૩૮૨.

યમએ કહ્યું: અરે, માણસ પોતે અસ્થિર હોવા છતાં, મોટો મોહ રાખીને સ્થિર આસન, પથારી, વાહન, કપડા, ઘર વગેરે ઈચ્છે છે.

ભોગેષ્વશક્તિઃ સતતં તથૈવાત્માવલોકનં । શ્રેયઃ પરં મનુષ્યાણાં કપિલોદ્ગીતમેવ હિ ।। ૩૮૨.

સદા ભોગવિલાસમાં અસમર્થ રહેવું અને પોતાનું મન નિરંતર તપાસવું—કપિલે કહ્યું છે કે માનવજાત માટે એ જ સર્વોત્તમ કલ્યાણ છે.

સર્વ્વત્ર સમદર્શિત્વં નિર્મ્મમત્વમસઙ્ગતા । શ્રેયઃ પરં મનુષ્યાણાં ગીતં પઞ્ચશિખેન હિ ।। ૩૮૨.

દરેક જગ્યાએ સર્વમાં સમદૃષ્ટિ રાખવી, કોઈ વસ્તુમાં મમત્વ ન રાખવું અને આસક્તિ છોડવી—પંચશિખે કહ્યું છે કે માનવ માટે એ જ શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ છે.

આગર્ભજન્મબાલ્યાદિવયોઽવસ્થાદિવેદનં । શ્રેયઃ પરં મનુષ્યાણાં ગઙ્ગાવિષ્ણુપ્રગીતકં ।। ૩૮૨.

ગર્ભથી જન્મ, બાળપણ અને પછીની દરેક અવસ્થાની જાગૃતિ—ગંગાવિષ્ણુએ કહ્યું છે કે માનવ માટે એ જ સર્વોત્તમ કલ્યાણ છે.

આધ્યાત્મિકાદિદુઃખાનામાદ્યન્તાદિપ્રતિક્રિયા । શ્રેયઃ પરં મનુષ્યાણાં જનકોદ્ગીતમેવ ચ ।। ૩૮૨.

શરીરાદિ દુઃખોના આરંભ, અંત અને કારણની દવા—જનકે કહ્યું છે કે એ જ માનવ માટે શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ છે.

અભિન્નયોર્ભેદકરઃ પ્રત્યયો યઃ પરાત્મનઃ । તચ્છાન્તિપરમં શ્રેયો બ્રહ્મોદ્ગીતમુદાહૃતં ।। ૩૮૨.

અખંડ પરમાત્મા અને જીવમાં ભેદ ઉત્પન્ન કરતો જે વિચાર છે, તેની શાંતિ—બ્રહ્માએ કહ્યું છે કે એ જ સર્વોત્તમ કલ્યાણ છે.

* કર્ત્તવ્યમિતિ યત્કર્મ્મ ઋગ્યજુઃસામસંજ્ઞિતં । કુરુતે શ્રેયસે સઙ્ગાજ્જૈગીષવ્યેણ ગીયતે ।। ૩૮૨.

કરવાનું જે કર્મ છે, જેને ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ કહે છે, તે કર્મ કલ્યાણ માટે, આસક્તિ છોડીને કરવું જોઈએ—જૈગીષવ્યે એ જ કહ્યું છે.

હાનિઃ સર્વ્વવિધિત્‌સાનામાત્મનઃ સુખહૈતુકી । શ્રેયઃ પરં મનુષ્યાણાં દેવલોદ્ગીતમીરિતં ।। ૩૮૨.

બધા વિધિ-કર્મોનો ત્યાગ, જે આત્માને સુખ આપે છે—દેવળે કહ્યું છે કે એ જ માનવ માટે સર્વોત્તમ કલ્યાણ છે.