અગ્નિપુરાણમ્

મયિ ચાનન્યયોગેન ભક્તિરવ્યભિચારિણી । વિવિક્તદેશસેવિત્વમરતિર્જનસંસદિ ।। ૩૮૧.

મારા પર એકાગ્ર અને અવિચલ ભક્તિ, એકાંત સ્થળોમાં આનંદ અને લોકોની ભીડમાં અનાસક્તિ—આ પણ ગુણો છે.

અધ્યાત્મજ્ઞાનનિષ્ઠત્વન્તત્ત્વજ્ઞાનાનુદર્શનં । ઓતજ્જ્ઞાનમિતિ પ્રોક્તમજ્ઞાનં યદતોઽન્યથા ।। ૩૮૧.

આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિરતા અને તત્ત્વના ચિંતન—આ જ સાચું જ્ઞાન છે; જે આથી વિરુદ્ધ છે, તે અજ્ઞાન છે.

જ્ઞેયં યત્તત્ પ્રવક્ષ્યામિ યં જ્ઞાત્વાઽમૃતમશ્નુતે । અનાદિ પરમં બ્રહ્મ સત્ત્વં નામ તદુચ્યતે ।। ૩૮૧.

હું હવે એ વાત કહું છું જે જાણવાની છે, જેને જાણીને અમરત્વ મળે છે—આADI અને સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ, જેને સત્તા કહે છે.

સર્વતઃ પાણિપાદાન્તં સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખમ્ । સર્વતઃ શ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।। ૩૮૧.

જેના હાથ-પગ સર્વત્ર છે, આંખો, માથાં અને મુખ સર્વત્ર છે, કાન પણ સર્વત્ર છે—એ સર્વને વ્યાપી ને ઊભું છે.

સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વેન્દિયવિવર્જિતમ્ । અસક્તં સર્વભૃચ્ચૈવ નિર્ગુણં ગુણભોક્તૃ ચ ।। ૩૮૧.

જે સર્વ ઇન્દ્રિયોના ગુણરૂપે દેખાય છે, પણ ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે; અસક્ત છે, બધાનું આધાર છે, ગુણોથી પર છે, છતાં ગુણોનો અનુભવ કરે છે.

અવિભક્તઞ્ચ ભૂતેષુ વિભક્તમિવ ચ સ્થિતમ્ । ભૂતભર્તૃ ચ વિજ્ઞેયં ગ્રસિષ્ણુ પ્રભવિષ્ણુ ચ ।। ૩૮૧.

જે સર્વ જીવોમાં અવિભાજ્ય છે, છતાં વિભાજિત જેવું લાગે છે; એ સર્વનો પોષક, સંહારક અને શક્તિ આપનાર છે.

જ્યોતિષામપિ તજ્જયોતિસ્તમસઃ પરમુચ્યતે । જ્ઞાનં જ્ઞેયં જ્ઞાનગમ્યં હૃદિ સર્વસ્ય ઘિષ્ઠિતં ।। ૩૮૧.

એ પ્રકાશોમાં પણ પ્રકાશ છે, અંધકારથી પર છે; એ જ્ઞાન છે, જાણવાનું છે અને જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે—એ સર્વના હૃદયમાં વસે છે.

ધ્યાનેનાત્મનિ પશ્યન્તિ કેચિદાત્માનમાત્મના । અન્યે સાઙ્‌ખ્યેન યોગેન કર્મયોગેન ચાપરે ।। ૩૮૧.

કેટલાક ધ્યાન દ્વારા આત્માને આત્મામાં જોઈ લે છે; કેટલાક સાંખ્ય દ્વારા, કેટલાક યોગ દ્વારા અને કેટલાક કર્મયોગ દ્વારા પણ.

અન્યે ત્વેવમજાનન્તો શ્રુત્વાન્યેભ્ય ઉપાસતે । તેપિ ચાશુ તરન્ત્યેવ મૃત્યું શ્રુતિપરાયણાઃ ।। ૩૮૧.

બીજા, જેમને જાણ નથી, તેઓ બીજાઓ પાસેથી સાંભળી પૂજા કરે છે; એ પણ શ્રવણમાં સ્થિર રહી, મૃત્યુને ઝડપથી પાર કરે છે.

સત્ત્વાત્સઞ્જાયતે જ્ઞાનં રજસો લોભ એવ ચ । પ્રમાદમોહૌ તમસો ભવતો જ્ઞાનમેવ ચ ।। ૩૮૧.

સત્ત્વથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે; રજથી લોભ; અને તમસથી ભૂલ, મોહ અને અજ્ઞાન જન્મે છે.

ગુણા વર્તન્ત ઇત્યેવ યોઽવતિષ્ઠતિ નેઙ્ગતે । માનાવમાનમિત્રારિતુલ્યસ્ત્યાગી સ નિર્ગુણઃ ।। ૩૮૧.

જે ગુણોને કાર્યરત માને છે અને પોતે અડગ રહે છે, માન-અપમાન અને મિત્ર-શત્રુમાં સમાન છે, ત્યાગી છે—એ નિર્ગુણ કહેવાય છે.

ઊર્ધ્વમૂલમધઃ શાખમશ્ચત્થં પ્રાહુરવ્યયં । છન્દાંસિ યસ્ય પર્ણાનિ યસ્તં વેદ સ વેદવિત્ ।। ૩૮૧.

લોકોએ જે અશ્વત્થ વૃક્ષને અવિનાશી કહ્યુ છે, તેનું મૂળ ઉપર છે અને ડાળીઓ નીચે ફેલાયેલી છે; તેની પાંદડીઓ એટલે વેદો. જે આને જાણે છે, એ વેદને સાચે જાણે છે.

દ્વૌ ભૂતસર્ગૌ લોકેઽસ્મિન્ દૈવ આસુર એવ ચ । અહિંસાદિઃ ક્ષમા ચૈવ દૈવીસમ્પત્તિતો નૃણાં ।। ૩૮૧.

આ જગતમાં બે પ્રકારના જીવ છે: એક દૈવી અને બીજાં આસુરી. અહિંસા અને ક્ષમા જેવી ગુણો મનુષ્યોમાં દૈવી સંપત્તિમાંથી આવે છે.

ન શૌચં નાપિ વાચારો હ્યાસુરીસમ્પદોદ્ભવઃ । નરકત્વાત્ ક્રોધકોભકામસ્તસ્માત્ત્રયં ત્યજેત્ ।। ૩૮૧.

આસુરી સંપત્તિમાંથી ન તો શુદ્ધિ આવે છે, ન તો યોગ્ય વર્તન. નરક જેવી સ્થિતિ, ક્રોધ, લોભ અને કામના કારણે, આ ત્રણને છોડી દેવું જોઈએ.

દુઃખશોકામયાયાન્નં તીક્ષ્ણરૂક્ષન્તુ રાજસં । અમેધ્યોચ્છિષ્ટપૂત્યન્નં તામસં નીરસાદિકં ।। ૩૮૧.

જે ખોરાક દુઃખ, શોક અને રોગ લાવે છે, બહુ તીખો કે કડવો હોય છે, તે રાજસિક છે; જે ખોરાક અશુદ્ધ, બચેલો, સડેલો અને સ્વાદહીન હોય છે, તે તામસિક કહેવાય છે.

યષ્ટવ્યો વિધિના યજ્ઞો નિષ્કામાય સ સાત્ત્વિકઃ । યજ્ઞઃ ફલાય દમ્ભાત્મી રાજસસ્તામસઃ ક્રતુઃ ।। ૩૮૧.

યજ્ઞ નિયમ પ્રમાણે અને ફળની ઈચ્છા વિના કરવામાં આવે તો તે સાત્વિક છે; ફળ માટે કે દેખાડા માટે કરવામાં આવે તો તે રાજસિક કે તામસિક છે.

શ્રદ્ધામન્ત્રાદિવિધ્યુક્તં તપઃ શારીરમુચ્યતે । દેવાદિપૂજાઽહિંસાદિ વાઙ્‌મયં તપ ઉચ્યતે ।। ૩૮૧.

શ્રદ્ધા અને મંત્રો સહિત જે તપ નિયમ પ્રમાણે કરવામાં આવે, તેને શારીરિક તપ કહે છે; દેવ-આદિની પૂજા, અહિંસા વગેરે વાણીથી કરવામાં આવે તે વાણીનું તપ કહેવાય છે.

અનુદ્ધેગકરં વાક્યં સત્યં સ્વાધ્યાયસજ્જપઃ । માનસં ચિત્તસંશુદ્ધેર્મૌનમાત્મવિનિગ્રહઃ ।। ૩૮૧.

જે વચન કોઈને દુઃખ ન આપે, સત્ય હોય, સ્વાધ્યાય અને જપ—આ બધું માનસિક તપ છે; મનની શુદ્ધિ માટે મૌન અને આત્મસંયમ પણ તપ છે.

સાત્ત્વિકઞ્ચ તપોઽકામં ફ્લાદ્યર્થન્તુ રાજસં । તામસં પરપીડ઼ાયૈ સાત્ત્વિકં દાનમુચ્યતે ।। ૩૮૧.

સાત્વિક તપ ઈચ્છાવિહીન હોય છે; રાજસિક તપ ફળ માટે હોય છે; તામસિક તપ બીજાને પીડવા માટે હોય છે. સાત્વિક દાન પણ એવું જ કહેવાય છે.

દેશાદૌ ચૈવ દાતવ્યમુપકારાય રાજસં । અદેશાદાવવજ્ઞાતં તામસં દાનમીરિતં ।। ૩૮૧.

યોગ્ય સ્થળ અને સમયે, લાભ માટે આપેલું દાન રાજસિક છે; અયોગ્ય સમયે, અવમાને આપેલું દાન તામસિક કહેવાય છે.

ઓંતત્સદિતિ નિર્દેશો બ્રહ્મણસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ । યજ્ઞદાનાદિકં કર્મ્મ ભુક્તિમુક્તિપ્રદં નૃણં ।। ૩૮૧.

'ઓમ', 'તત', 'સત'—આ બ્રહ્મના ત્રણ પ્રકારના નામો છે; યજ્ઞ, દાન અને અન્ય કર્મો મનુષ્યને ભોગ અને મુક્તિ આપે છે.

અનિષ્ટમિષ્ટં મિશઞ્ચ ત્રિવિંધં કર્મણઃ ફલં । ભવત્યત્યાગિનાં પ્રેત્ય ન તુ સન્ન્યાસિનાં ક્કચિત્ ।। ૩૮૧.

અનિષ્ટ, ઇષ્ટ અને મિશ્ર—આ ત્રણ પ્રકારના કર્મફળ છે, જે ત્યાગ ન કરનારા લોકોને મૃત્યુ પછી મળે છે; પણ સંન્યાસીને ક્યારેય નથી મળતા.

તામસઃ કર્મસંયોગાત્ મોહાત્ક્લેશભયાદિકાત્ । રાજસઃ સાત્ત્વિકોઽકામાત્ પઞ્ચૈતે કર્મહેતવઃ ।। ૩૮૧.

તામસિક કર્મ ખોટા કર્મ, મોહ, દુઃખ, ભય વગેરેથી થાય છે; રાજસિક, સાત્વિક અને ઈચ્છાવિહીન—આ પાંચ કર્મના કારણો છે.

એકં જ્ઞાનં સાત્ત્વિકં સ્યાત્ પૃથગ્‌ જ્ઞાન્તુ રાજસં । અતત્ત્વાર્થન્તામસં સ્યાત્ કર્માકામાય સાત્ત્વિકં ।। ૩૮૧.

એક જ્ઞાન સાત્વિક છે; જુદા જુદા જ્ઞાન રાજસિક છે; જે અસત્ય છે તે તામસિક છે. ઈચ્છાવિહીન કર્મ સાત્વિક છે.

કામાય રાજસં કર્મ મોહાત્ કર્મ તુ તામસં । સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોઃ સમઃ કર્ત્તા સાત્ત્વિકો રાજસોઽત્યપિ ।। ૩૮૧.

ઇચ્છા માટે કરેલું કર્મ રાજસિક છે; મોહથી કરેલું કર્મ તામસિક છે. જે કરનાર સફળતા અને અસફળતામાં સમ છે, તે સાત્વિક છે, રાજસિક પણ છે.

શઠોઽલસસ્તામસઃ સ્યાત્ કાર્ય્યાદિધીશ્ચ સાત્ત્વિકી । કાર્ય્યાર્થં સા રાજસી સ્યાદ્વિપરીતા તુ તામસી ।। ૩૮૧.

છળકપટ અને આળસ તામસિક છે; જેનું બુદ્ધિ કર્તવ્યમાં લાગી છે તે સાત્વિક છે; ફક્ત કામ માટે હોય તો રાજસિક છે; વિરુદ્ધ હોય તો તામસિક છે.

મનોધૃતિઃ સાત્ત્વિકી સ્યાત્ પ્રીતિકામેતિ રાજસી । તામસી તુ પ્રશોકાદૌ સુખં સત્ત્વાત્તદન્તગં ।। ૩૮૧.

મનની દૃઢતા સાત્વિક છે; જે આનંદ મેળવવા માંગે છે તે રાજસિક છે; દુઃખ વગેરેમાંથી જે થાય તે તામસિક છે. સુખ સત્વથી આવે છે અને ત્યાં જ સમાપ્ત થાય છે.

સુખં તદ્રાજસઞ્ચાગ્રે અન્તે દુઃખન્તુ તામસં । અતઃ પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનાં યેન સર્વમિદન્તતં ।। ૩૮૧.

રાજસિક સુખ શરૂઆતમાં મળે છે, પણ અંતે દુઃખ આપે છે; તામસિક તો આખું દુઃખ જ આપે છે. એ રીતે સર્વ જીવોની પ્રવૃત્તિથી આખું જગત વ્યાપ્ત છે.

સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય વિષ્ણું સિદ્ધિઞ્ચ વિન્દતિ । કર્મણા મનસા વાચા સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા ।। ૩૮૧.

પોતાના કર્મથી ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરીને મનુષ્ય સિદ્ધિ મેળવે છે; કર્મ, મન અને વાણીથી, દરેક સ્થિતિમાં અને હંમેશા.