અગ્નિપુરાણમ્

ભૂતભાવોદ્ભવકરો વિસર્ગઃ કર્મસંજ્ઞિતઃ । અધિભૂતં ક્ષરો ભાવઃ પુરુષશ્ચાધિદૈવતં ।। ૩૮૧.

ભૂતોના ઉત્પત્તિનું કાર્ય વિસર્ગ કહેવાય છે, કર્મ એટલે સર્જન. ક્ષર ભાવ અધિભૂત કહેવાય છે અને પુરુષ અધિદૈવત છે.

અધિયજ્ઞોહમેવાત્ર દેહે દેહભૃતાં વર । અન્તકાલે સ્મરન્માઞ્ચ મદ્ભાવં યાત્યસંશયઃ ।। ૩૮૧.

હું જ આ શરીરમાં યજ્ઞનો અધિષ્ઠાન છું, હે શ્રેષ્ઠ શરીરધારી. અંત સમયે જે મને યાદ કરે છે, તે નિશ્ચયે મારા સ્વરૂપને પામે છે.

યં યં ભાવં સ્મારન્નન્તે ત્યજેદ્દેહન્તમાપ્નુયાત્ । પ્રાણં ન્યસ્ય ભ્રુવોર્મધ્યે અન્તે પ્રાપ્નોતિ મત્પરમ્ ।। ૩૮૧.

જે અવસ્થાને અંત સમયે કોઈ સ્મરે છે, એ અવસ્થાને પામે છે. અંત સમયે શ્વાસને ભ્રૂમધ્યમાં સ્થિર કરીને, તે મારા પરમ પદને પામે છે.

ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ વદન્ દેહં ત્યજન્તથા । બ્રહ્માદિસ્તમ્ભપર્યન્તાઃ સર્વે મમ વિભૂતયઃ ।। ૩૮૧.

'ૐ' એ એક અક્ષર બ્રહ્મ છે. જે કોઈ એનું ઉચ્ચારણ કરીને શરીર છોડે છે, તે બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણિયા સુધી બધું જ મારું રૂપ છે.

શ્રીમન્તશ્ચોર્જિતાઃ સર્વે મમાંશાઃ પ્રાણિનઃ સ્મૃતાઃ । અહમેકો વિશ્વરુપ ઇતિ જ્ઞાત્વા વિમુચ્યતે ।। ૩૮૧.

શ્રીમંત અને મહાન બધા જીવો મારા જ અંશ રૂપે ઓળખાય છે. હું જ આખા વિશ્વમાં વ્યાપેલો છું—આવું જાણનાર મુક્તિ પામે છે.

ક્ષેત્રં શરીરં યો વેત્તિ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ પ્રકીર્ત્તિઃ । ક્ષેત્રક્ષએત્રજ્ઞયોર્જ્ઞાનં યત્તજ્જ્ઞાનં મતં મમ ।। ૩૮૧.

જે શરીરને ક્ષેત્ર જાણે છે, તેને ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે. ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનું સાચું જ્ઞાન—એ જ મારું માન્ય જ્ઞાન છે.

ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખં સઙ્ઘાતશ્ચેતના ધૃતિઃ । એતત્ક્ષેત્રં સમાસેન સવિકારમુદાહૃતમ્ ।। ૩૮૧.

ઇચ્છા, દ્વેષ, સુખ, દુઃખ, શરીરનું સંઘટન, ચેતના અને ધીરજ—આ બધું ક્ષેત્રના ગુણ અને તેની સ્થિતિ તરીકે સંક્ષેપમાં કહેવાયું છે.

અમાનિત્વમદમ્ભિત્વમહિસા ક્ષાન્તિરાર્જવં । આચાર્યોપાસનં શૌચં સ્થૌર્ય્યમાત્મવિનિગ્રહઃ ।। ૩૮૧.

વિનમ્રતા, દંભનો અભાવ, અહિંસા, ક્ષમા, સીધાઈ, ગુરુની સેવા, પવિત્રતા, સ્થિરતા અને આત્મસંયમ—આ ગુણો છે.

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ વૈરાગ્યમનહઙ્કાર એવ ચ । જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિદુઃખદોષાનુદર્શનં ।। ૩૮૧.

ઇન્દ્રિય વિષયોમાં વૈરાગ્ય, અહંકારનો અભાવ અને જન્મ, મૃત્યુ, વૃદ્ધાવસ્થા, રોગ અને દુઃખના દોષોને સમજવું—આ પણ ગુણો છે.

આસક્તિરનભિષ્વઙ્ગઃ પુત્રદારગૃહાદિષુ । નિત્યઞ્ચ સમચિત્તત્ત્વમિષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષુ ।। ૩૮૧.

પુત્ર, પત્ની, ઘર વગેરેમાં આસક્તિ અને મમત્વ ન હોવું; સુખ-દુઃખમાં મન સમાન રાખવું—આ પણ ગુણો છે.

મયિ ચાનન્યયોગેન ભક્તિરવ્યભિચારિણી । વિવિક્તદેશસેવિત્વમરતિર્જનસંસદિ ।। ૩૮૧.

મારા પર એકાગ્ર અને અવિચલ ભક્તિ, એકાંત સ્થળોમાં આનંદ અને લોકોની ભીડમાં અનાસક્તિ—આ પણ ગુણો છે.

અધ્યાત્મજ્ઞાનનિષ્ઠત્વન્તત્ત્વજ્ઞાનાનુદર્શનં । ઓતજ્જ્ઞાનમિતિ પ્રોક્તમજ્ઞાનં યદતોઽન્યથા ।। ૩૮૧.

આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિરતા અને તત્ત્વના ચિંતન—આ જ સાચું જ્ઞાન છે; જે આથી વિરુદ્ધ છે, તે અજ્ઞાન છે.

જ્ઞેયં યત્તત્ પ્રવક્ષ્યામિ યં જ્ઞાત્વાઽમૃતમશ્નુતે । અનાદિ પરમં બ્રહ્મ સત્ત્વં નામ તદુચ્યતે ।। ૩૮૧.

હું હવે એ વાત કહું છું જે જાણવાની છે, જેને જાણીને અમરત્વ મળે છે—આADI અને સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ, જેને સત્તા કહે છે.

સર્વતઃ પાણિપાદાન્તં સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખમ્ । સર્વતઃ શ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।। ૩૮૧.

જેના હાથ-પગ સર્વત્ર છે, આંખો, માથાં અને મુખ સર્વત્ર છે, કાન પણ સર્વત્ર છે—એ સર્વને વ્યાપી ને ઊભું છે.

સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વેન્દિયવિવર્જિતમ્ । અસક્તં સર્વભૃચ્ચૈવ નિર્ગુણં ગુણભોક્તૃ ચ ।। ૩૮૧.

જે સર્વ ઇન્દ્રિયોના ગુણરૂપે દેખાય છે, પણ ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે; અસક્ત છે, બધાનું આધાર છે, ગુણોથી પર છે, છતાં ગુણોનો અનુભવ કરે છે.

અવિભક્તઞ્ચ ભૂતેષુ વિભક્તમિવ ચ સ્થિતમ્ । ભૂતભર્તૃ ચ વિજ્ઞેયં ગ્રસિષ્ણુ પ્રભવિષ્ણુ ચ ।। ૩૮૧.

જે સર્વ જીવોમાં અવિભાજ્ય છે, છતાં વિભાજિત જેવું લાગે છે; એ સર્વનો પોષક, સંહારક અને શક્તિ આપનાર છે.

જ્યોતિષામપિ તજ્જયોતિસ્તમસઃ પરમુચ્યતે । જ્ઞાનં જ્ઞેયં જ્ઞાનગમ્યં હૃદિ સર્વસ્ય ઘિષ્ઠિતં ।। ૩૮૧.

એ પ્રકાશોમાં પણ પ્રકાશ છે, અંધકારથી પર છે; એ જ્ઞાન છે, જાણવાનું છે અને જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે—એ સર્વના હૃદયમાં વસે છે.

ધ્યાનેનાત્મનિ પશ્યન્તિ કેચિદાત્માનમાત્મના । અન્યે સાઙ્‌ખ્યેન યોગેન કર્મયોગેન ચાપરે ।। ૩૮૧.

કેટલાક ધ્યાન દ્વારા આત્માને આત્મામાં જોઈ લે છે; કેટલાક સાંખ્ય દ્વારા, કેટલાક યોગ દ્વારા અને કેટલાક કર્મયોગ દ્વારા પણ.

અન્યે ત્વેવમજાનન્તો શ્રુત્વાન્યેભ્ય ઉપાસતે । તેપિ ચાશુ તરન્ત્યેવ મૃત્યું શ્રુતિપરાયણાઃ ।। ૩૮૧.

બીજા, જેમને જાણ નથી, તેઓ બીજાઓ પાસેથી સાંભળી પૂજા કરે છે; એ પણ શ્રવણમાં સ્થિર રહી, મૃત્યુને ઝડપથી પાર કરે છે.

સત્ત્વાત્સઞ્જાયતે જ્ઞાનં રજસો લોભ એવ ચ । પ્રમાદમોહૌ તમસો ભવતો જ્ઞાનમેવ ચ ।। ૩૮૧.

સત્ત્વથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે; રજથી લોભ; અને તમસથી ભૂલ, મોહ અને અજ્ઞાન જન્મે છે.

ગુણા વર્તન્ત ઇત્યેવ યોઽવતિષ્ઠતિ નેઙ્ગતે । માનાવમાનમિત્રારિતુલ્યસ્ત્યાગી સ નિર્ગુણઃ ।। ૩૮૧.

જે ગુણોને કાર્યરત માને છે અને પોતે અડગ રહે છે, માન-અપમાન અને મિત્ર-શત્રુમાં સમાન છે, ત્યાગી છે—એ નિર્ગુણ કહેવાય છે.

ઊર્ધ્વમૂલમધઃ શાખમશ્ચત્થં પ્રાહુરવ્યયં । છન્દાંસિ યસ્ય પર્ણાનિ યસ્તં વેદ સ વેદવિત્ ।। ૩૮૧.

લોકોએ જે અશ્વત્થ વૃક્ષને અવિનાશી કહ્યુ છે, તેનું મૂળ ઉપર છે અને ડાળીઓ નીચે ફેલાયેલી છે; તેની પાંદડીઓ એટલે વેદો. જે આને જાણે છે, એ વેદને સાચે જાણે છે.

દ્વૌ ભૂતસર્ગૌ લોકેઽસ્મિન્ દૈવ આસુર એવ ચ । અહિંસાદિઃ ક્ષમા ચૈવ દૈવીસમ્પત્તિતો નૃણાં ।। ૩૮૧.

આ જગતમાં બે પ્રકારના જીવ છે: એક દૈવી અને બીજાં આસુરી. અહિંસા અને ક્ષમા જેવી ગુણો મનુષ્યોમાં દૈવી સંપત્તિમાંથી આવે છે.

ન શૌચં નાપિ વાચારો હ્યાસુરીસમ્પદોદ્ભવઃ । નરકત્વાત્ ક્રોધકોભકામસ્તસ્માત્ત્રયં ત્યજેત્ ।। ૩૮૧.

આસુરી સંપત્તિમાંથી ન તો શુદ્ધિ આવે છે, ન તો યોગ્ય વર્તન. નરક જેવી સ્થિતિ, ક્રોધ, લોભ અને કામના કારણે, આ ત્રણને છોડી દેવું જોઈએ.

દુઃખશોકામયાયાન્નં તીક્ષ્ણરૂક્ષન્તુ રાજસં । અમેધ્યોચ્છિષ્ટપૂત્યન્નં તામસં નીરસાદિકં ।। ૩૮૧.

જે ખોરાક દુઃખ, શોક અને રોગ લાવે છે, બહુ તીખો કે કડવો હોય છે, તે રાજસિક છે; જે ખોરાક અશુદ્ધ, બચેલો, સડેલો અને સ્વાદહીન હોય છે, તે તામસિક કહેવાય છે.

યષ્ટવ્યો વિધિના યજ્ઞો નિષ્કામાય સ સાત્ત્વિકઃ । યજ્ઞઃ ફલાય દમ્ભાત્મી રાજસસ્તામસઃ ક્રતુઃ ।। ૩૮૧.

યજ્ઞ નિયમ પ્રમાણે અને ફળની ઈચ્છા વિના કરવામાં આવે તો તે સાત્વિક છે; ફળ માટે કે દેખાડા માટે કરવામાં આવે તો તે રાજસિક કે તામસિક છે.

શ્રદ્ધામન્ત્રાદિવિધ્યુક્તં તપઃ શારીરમુચ્યતે । દેવાદિપૂજાઽહિંસાદિ વાઙ્‌મયં તપ ઉચ્યતે ।। ૩૮૧.

શ્રદ્ધા અને મંત્રો સહિત જે તપ નિયમ પ્રમાણે કરવામાં આવે, તેને શારીરિક તપ કહે છે; દેવ-આદિની પૂજા, અહિંસા વગેરે વાણીથી કરવામાં આવે તે વાણીનું તપ કહેવાય છે.

અનુદ્ધેગકરં વાક્યં સત્યં સ્વાધ્યાયસજ્જપઃ । માનસં ચિત્તસંશુદ્ધેર્મૌનમાત્મવિનિગ્રહઃ ।। ૩૮૧.

જે વચન કોઈને દુઃખ ન આપે, સત્ય હોય, સ્વાધ્યાય અને જપ—આ બધું માનસિક તપ છે; મનની શુદ્ધિ માટે મૌન અને આત્મસંયમ પણ તપ છે.

સાત્ત્વિકઞ્ચ તપોઽકામં ફ્લાદ્યર્થન્તુ રાજસં । તામસં પરપીડ઼ાયૈ સાત્ત્વિકં દાનમુચ્યતે ।। ૩૮૧.

સાત્વિક તપ ઈચ્છાવિહીન હોય છે; રાજસિક તપ ફળ માટે હોય છે; તામસિક તપ બીજાને પીડવા માટે હોય છે. સાત્વિક દાન પણ એવું જ કહેવાય છે.