અગ્નિપુરાણમ્

કુણ્ડમધ્યે ઋતુમતીં લક્ષ્મીં સઞ્ચિન્ત્ય હોમયેત્। કુણ્ડલક્ષ્મીઃ સમાખ્યાતા પ્રકૃતિસ્ત્રિગુણાત્મિકા

કુંડના મધ્યમાં ઋતુવતી લક્ષ્મીનું ધ્યાન કરીને હોમ કરવું; કુંડલક્ષ્મી એટલે ત્રણ ગુણોથી યુક્ત પ્રકૃતિ કહેવાય છે.

સા યોનિઃ સર્વભૂતાનાં વિદ્યામન્ત્રગણસ્ય ચ। વિમુક્તેઃ કારણં વહ્નિઃ પરમાત્મા ચ મુક્તિદઃ

એ સર્વ જીવ અને વિદ્યા-મંત્રોના મૂળરૂપ યોનિ છે; અગ્નિ મુક્તિનું કારણ છે અને પરમાત્મા મુક્તિદાતા છે.

પ્રાચ્યાં શિરઃ સમાખ્યાતં બાહૂ કોણે વ્યવસ્થિતૌ। ઈશાનાગ્નેયકોણે તુ જઙ્ઘે વાયવ્યનૈર્ઋતે

પૂર્વ દિશામાં શિર, કોણે બાહુ, ઈશાન અને અગ્નિ દિશાના કોણે જાંઘો, અને વાયવ્ય તથા નૈઋત્ય દિશામાં પણ જાંઘો દર્શાવ્યા છે.

ઉદરં કુણ્ડમિત્યુક્તં યોનિર્યોનિર્વિધીયતે। ગુણત્રયં મેખલાઃ સ્યુર્ધ્યાત્વૈવં સમિધો દશ

પેટને કુંડ કહેવાયું છે, યોનિને યોનિ કહેવાય છે; ત્રણ ગુણો મેખલા છે. આવું ધ્યાન કરીને દસ સમિદ્ધો તૈયાર કરવી.

પઞ્ચાધિકાંસ્તુ જુહુયાત્ પ્રણવાન્મુષ્ટિમુદ્રયા । પુનરાઘારૌ જુહુયાદ્વાય્વગ્ન્યન્તં તતઃ શ્રપેત્

પછી પાંચ વધુ આહુતિઓ મુઠી વડે પ્રણવ મુદ્રાથી આપવી. પછી ફરીથી આઘાર આહુતિઓ વાયુ અને અગ્નિ સુધી આપવી અને પછી ઘી રેડવું.

ઈશાન્તં મૂલપ્રન્ત્રેણ આજ્યભાગૌ તુ હોમયેત્। ઉત્તરે દ્વાદશાન્તેન દક્ષિણે તેન મધ્યતઃ

ઈશાન દિશાના મૂળપ્રાંતે ઘીનો ભાગ હોમવો. ઉત્તર તરફ દ્વાદશાંતથી, દક્ષિણમાં પણ એ જ રીતે અને મધ્યમાં પણ આવું જ કરવું.

વ્યાહૃત્યા પદ્મમધ્યસ્થં ધ્યાયેદ્વહ્નિન્તુ સંસ્કૃતમ્। વૈષ્ણવં સપ્તજિહ્વં ચ સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્

વ્યાહૃતિ ઉચ્ચારીને, કમળના મધ્યમાં સ્થિત, શુદ્ધ થયેલા અગ્નિનું ધ્યાન કરવું, જે વૈષ્ણવ સ્વરૂપ ધરાવે છે, સાત જીભો ધરાવે છે અને કરોડો સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવે છે.

ચન્દ્રવક્ત્રઞ્ચ સૂર્યાક્ષં જુહુયાચ્છતમષ્ટ ચ। તદર્દ્ધઞ્ચષ્ટ મૂલેન અહ્ગાનાઞ્ચ દશાંશતઃ

ચંદ્ર જેવા મુખ અને સૂર્ય જેવા નેત્ર ધરાવતાં, એકસો આઠ આહુતિઓ આપવી; એના અડધા મૂળથી અને અંગો માટે દસ ભાગ આપવા.

અગ્નિરુવાચ સમ્પાતાહુતિનાસિચ્ય પવિત્રાણ્યાધિવાસયેત્। તૃસિંહમન્ત્રજપ્તાનિ ગુપ્તાન્યસ્ત્રેણ તાનિ તુ

અગ્નિ કહે છે: સંપાત આહુતિ કર્યા પછી, ત્રિસિંહ મંત્ર જપી પવિત્ર વસ્તુઓને પવિત્ર કરવી અને શસ્ત્ર મંત્રથી તેને ગુપ્ત રાખવી.

વસ્ત્રસંવેષ્ટિતાન્યેવ પાત્રસ્થાન્યભિમન્ત્રયેત્। વિલ્વાદ્યદ્ભિઃ પ્રોક્ષિતાનિ મન્ત્રેણ ચૈકધા

વસ્ત્રમાં લપેટેલી અને પાત્રમાં રાખેલી વસ્તુઓને, બિલ્વાદિ જળ છાંટી અને મંત્રથી એકસાથે અભિમંત્રિત કરવી.

કુમ્ભપાર્શ્વે તુ સંસ્થાપ્ય રક્ષાં વિજ્ઞાપ્ય દેશિકઃ। દન્તકાષ્ઠઞ્ચામલકં પૂર્વે કઙ્કર્ષણેન તુ

કુંભની બાજુમાં મૂકી, ગુરુએ રક્ષા માટે સંકેત કરવો. દંતકાંઠી અને આમળા વડે પૂર્વ દિશામાં રેખા દોરવી.

પ્રદ્યુમ્નેન ભસ્મતિલાન્ દક્ષે ગોમયમૃત્તિકામ્। વારુણે ચાનિરુદ્ધેન સૌમ્યે નારાયણેન ચ

પ્રદ્યુમ્નથી દક્ષિણમાં ભસ્મ અને તલ, પશ્ચિમમાં ગોમય અને માટી, ઉત્તર તરફ અનિરુદ્ધથી અને ઈશાનમાં નારાયણથી કરવું.

દર્ભોદકઞ્ચાથ હૃદા અગ્નૌ કુઙ્કુમરોચનમ્। ઐશાન્યાં શિરસા ધૂપં શિખયા નૈર્ઋતેપ્યથ

પછી, હૃદયમાં દર્ભ જળ, અગ્નિમાં કુંકુમ અને રક્ત ચંદન, ઈશાન દિશામાં શિરે ધૂપ અને નૈઋત્ય દિશામાં શિખા વડે કરવું.

મૂલપુષ્પાણિ દિવ્યાનિ કવચેનાથ વાયવે। ચન્દનામ્બ્વક્ષતદધિદૂર્વાશ્ચ પુટિકાસ્થિતાઃ

દિવ્ય મૂળપુષ્પો કવચ સાથે વાયુ દિશામાં, ચંદન જળ, અક્ષત, દહીં અને દુર્વા ઘાસ ટોપલામાં રાખવી.

ગૃહં ત્રિસૂત્રેણાવેષ્ટ્ય પુનઃ સિદ્ધાર્થકાન્ ક્ષિપેત્। દદ્યાત્પૂજાક્રમેણાથ સ્વૈઃ સ્વૈર્ગન્ધપવિત્રકમ્

ત્રણ સૂતથી ઘરનું વળાંક કરીને, પછી સિદ્ધાર્થ બીજ છાંટવા અને પૂજાની ક્રમ પ્રમાણે દરેકને પોતાનું સુગંધિત પવિત્રક આપવું.

મન્ત્રૈર્વૈ દ્વારપાદિભ્યો વિષ્ણુકુમ્ભે ત્વનેન ચ। વિષ્ણુતેજોભવં રમ્યં સર્વપાતકનાશનમ્

મંત્રોથી દ્વાર અને પદના રક્ષકોને તથા વિષ્ણુ કુંભમાં પણ, એ વિષ્ણુનું તેજ, આનંદદાયક અને સર્વ પાપ નાશક છે.

સર્વકામપ્રદં દેવં તવાઙ્ગે ધારયામ્યહમ્। સમ્પૂજ્ય ધૂપદીપદ્યૈર્વ્રજેદ્ દ્વારસમીપતઃ

તમારા અંગ પર સર્વ કામના પૂરી કરનાર દેવને ધારું છું; ધૂપ અને દીપથી પૂજા કરીને, દ્વાર પાસે જવું.

ગન્ધપુષ્પાક્ષતોપેતં પવિત્રઞ્ચાશિલેર્પ્પયેત્ । પવિત્રં વૈષ્ણવં તેજો મહાપાતકનાશનમ્

સુગંધ, પુષ્પ અને અક્ષતથી શોભિત પવિત્રક શિલા પર મૂકી, એ વૈષ્ણવ પવિત્રક તેજસ્વી અને મહાપાપ નાશક છે.

ધર્મ્મકામાર્થસિદ્ધ્યર્થં સ્વકેઙ્ગે ધારયામ્યહમ્। આસને પરિવારાદૌ ગુરૌ દદ્યાત્ પવિત્રકમ્

ધર્મ, કામ અને અર્થની સિદ્ધિ માટે હું મારા અંગ પર ધારું છું; આસન પર, સભાની શરૂઆતમાં ગુરુને પવિત્રક આપવું.

ગન્ધાદિભિઃ સમભ્યર્ચ્ય ગન્ધપુષ્પાક્ષતાદિમત્। વિષ્ણુતેજોભવેત્યાદિમૂલેન હરયેર્પયેત્

ગંધાદિથી પૂજા કરીને, પુષ્પ અને અક્ષતથી શોભિત, 'વિષ્ણુ તેજથી ઉત્પન્ન' એવા મૂળમંત્રથી હરિને અર્પણ કરવું.

વહ્નિસ્થાય તતો દત્વા દેવં સમ્પ્રાર્થયેત્તતઃ। ક્ષીરોદધિમહાનાગશય્યાવસ્થિતવિગ્રહ

પછી અગ્નિમાં સ્થિત દેવને અર્પણ કરીને, પછી એ દેવનું સ્મરણ કરવું, જે ક્ષીરસાગરમાં મહાનાગ શય્યામાં નિવાસ કરે છે.

પ્રાતસ્ત્વાં પૂજયિષ્યામિ સન્નિધૌભવ કેશવ। ઇન્દ્રાદિભ્યસ્તતો દત્વા વિષ્ણુપાર્ષદકે બલિમ્

પ્રભાતે હું તારી પૂજા કરીશ, હે કેશવ, તું સામે હાજર રહે. પછી ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓને દાન આપી, પછી વિષ્ણુના સેવકોને પણ ભેટ અર્પણ કરીશ.

તતો દેવાગ્રતઃ કુમ્ભં વાસોયુગસમન્વિતમ્। રોચનાચન્દ્રકાશ્મીરગન્ધાદ્યુદકસંયુતમ્

પછી દેવતાઓની સામે એક ઘડો મૂકો, જેમાં એક જોડી વસ્ત્રો, રોચના, કપૂર, કેશર જેવા સુગંધિત પદાર્થો અને પાણી ભરેલું હોય.

ગન્ધપુષ્પાદિનાભૂષ્ય મૂલમન્ત્રેણ પૂજયેત્। મણ્ડપાદ્વહિરાગત્ય વિલિપ્તે મણ્ડલત્રયે

સુગંધ અને ફૂલો વડે શોભાવ્યા પછી, મૂળ મંત્રથી પૂજા કરવી, અને મંદપની બહાર ત્રણ લિપેલા મંડળો પાસે જવું.

પઞ્ચગવ્યઞ્ચરુન્દન્તકાષ્ઠઞ્ચૈવ ક્રમાદ્ભવેત્। પુરાણશ્રવણં સ્તોત્રં પઠન્ જાગરણં નિશિ

પછી ગાયના પાંચ પ્રકારના પદાર્થો, દહીં અને યજ્ઞ માટેની લાકડી ક્રમશઃ અપાવવી. રાત્રે પુરાણો સાંભળવા, સ્તુતિ પાઠ કરવી અને જાગરણ કરવું.

પરપ્રેષકબાલાનાં સ્ત્રીણં ભોગભુજાં તથા। સદ્યોધિવાસનં કુર્ય્યાદ્વિના ગન્ધપવિત્રકમ્

દૂત, બાળકો, સ્ત્રીઓ અને ભોગવિષયોમાં રત લોકો માટે તરત જ અભિષેક કરવો, પણ સુગંધિત પવિત્રક છોડવું.

અગ્નિરુવાચ સઙ્ક્ષેપાત્સર્વદેવાનાં પવિત્રારોહણં શૃણુ ।૩૭.૦૦૧ પવિત્ર સર્વલક્ષ્મ સ્યાત્સ્વરસાનલગં ત્વપિ ॥૩૭.૦૦૧ જગદ્યોને સમાગચ્છ પરિવારગણૈઃ સહ ।૩૭.૦૦૨ નિમન્ત્રયામ્યહં પ્રાતર્દદ્યાન્તુભ્યં પવિત્રકમ્ ॥।૩૭.૦૦૨ જગત્સૃજે નમસ્તુભ્યં ગૃહ્ણીષ્વેદં પવિત્રકં ।૩૭.૦૦૩ પવિત્રીકરણાર્થાય વર્ષપૂજાફલપ્રદં ॥૩૭.૦૦૩ શિવદેવ નમસ્તુભ્યં ગૃહ્ણીષ્વેદં પવિત્રકં ।૩૭.૦૦૪ મણિવિદ્રુમમાલાભિર્મન્દારકુસુમાદિભિઃ ॥૩૭.૦૦૪ ઇયં સાંવત્સરી પૂજા તવાસ્તુ વેદવિત્પતે ।૩૭.૦૦૫ સાંવત્સરીમિમાં પૂજાં સમ્પાદ્ય વિધિમન્મમ ॥૩૭.૦૦૫ વ્રજ પવિત્રકેદાનીં સ્વર્ગલોકં વિસર્જિતઃ ।૩૭.૦૦૬ સૂર્યદેવ નમસ્તુભ્યં ગૃહ્ણીષ્વેદં પવિત્રકં ॥૩૭.૦૦૬ પવિત્રીકરણાર્થાય વર્ષપૂજાફલપ્રદં ।૩૭.૦૦૭ શિવદેવ નમસ્તુભ્યં ગૃહ્ણીષ્વેદં પવિત્રકં ॥૩૭.૦૦૭ પવિત્રીકરણાર્થાય વર્ષપૂજાફલપ્રદં ।૩૭.૦૦૮ વાણેશ્વર નમસ્તુભ્યં ગૃહ્ણીષ્વેદં પવિત્રકં ॥૩૭.૦૦૮ પવિત્રીકરણાર્થાય વર્ષપૂજાફલપ્રદં ।૩૭.૦૦૯ શક્તિદેવ નમસ્તુભ્યં ગૃહ્ણીષ્વેદં પવિત્રકં ॥૩૭.૦૦૯ પવિત્રીકરણાર્થાય વર્ષપૂજાફલપ્રદં ।૩૭.૦૧૦ નારાયણમયં સૂત્રમનિરુદ્ધમયં વરં ॥૩૭.૦૧૦ ધનધાન્યાયુરારોગ્યપ્રદં સમ્પ્રદદામિ તે ।૩૭.૦૧૧ કામદેવમયં સૂત્રં સઙ્કર્ષણમયં વરં ॥૩૭.૦૧૧ વિદ્યાસન્તતિસૌભાગ્યપ્રદં સમ્પ્રદદામિ તે ।૩૭.૦૧૨ વાસુદેવમયં સૂત્રં ધર્મકામાર્થમોક્ષદં ॥૩૭.૦૧૨ સંસારસાગરોત્તારકારણં પ્રદદામિ તે ।૩૭.૦૧૩ વિશ્વરૂપમયં સૂત્રં સર્વદં પાપનાશનં ॥૩૭.૦૧૩ અતીતાનાગતકુલસમુદ્ધારં દદામિ તે ।૩૭.૦૧૪ કનિષ્ઠાદીનિ ચત્વારિ મનુભિસ્તુ ક્રમાદ્દદે ॥૩૭.૦૧૪ ઇત્યાદિમહાપુરાણે આગ્નેયે સઙ્ક્ષેપપવિત્રારોહણં નામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ અગ્નિરુવાચ સઙ્ક્ષેપાત્ સર્વદેવાનાં પવિત્રારોહણં શ્રૃણુ। પવિત્રં સર્વલક્ષ્મ સ્યાત્ ખરમાનલગં ત્વ

અગ્નિ બોલ્યા: હવે બધા દેવતાઓ માટે પવિત્ર ધારણ કરવાની વિધિ સંક્ષિપ્તમાં સાંભળો.

જગદ્યોને સમાગચ્છ પરિવારગણૈઃ સહ। નિમન્ત્રયામ્યહં પ્રાતર્દ્દદ્યાન્તુભ્યં પવિત્રકમ્

પવિત્રમાં બધા લક્ષણો હોવા જોઈએ, તે શુદ્ધ અને કાં તો સોનાથી કે અગ્નિથી બનેલું હોઈ શકે. જગતના મૂળ સાથે તેના પરિવારને લઈને આવો.

જગત્‌સૃજે નમસ્તુભ્યં ગૃહ્ણીષ્વેદં પવિત્રકમ્। પવિત્રીકરણાર્થાય વર્ષપૂજાફલપ્રદમ્

હું તને પ્રભાતે આમંત્રિત કરું છું; તને પવિત્ર અર્પણ કરું છું. હે જગતના સર્જનહાર, તને વંદન છે, આ પવિત્ર સ્વીકાર.